વાયુપુરાણમ્

અભિષેક્તુકામઞ્ચ નૃપં પૂરું પુત્રં કનીયસમ્। બ્રાહ્મણપ્રમુખા વર્ણા ઇદં વચનમબ્રુવન્ ।। ૩૧.

પુત્રોમાં સૌથી નાના પુરુને રાજા બનાવવાની ઈચ્છા રાખીને, બ્રાહ્મણો અને અન્ય વર્ગો, બ્રાહ્મણોની આગેવાનીમાં, આ શબ્દો બોલ્યા.

કથં શુક્રસ્ય નપ્તારં દેવયાન્યાઃ સુતં પ્રભો। શ્રેષ્ઠં યદુમતિક્રમ્ય પૂરો રાજ્યં પ્રદાસ્યસિ ।। ૩૧.

પ્રભુ, તમે શ્રેષ્ઠ દેવયાનીના પુત્ર અને શુક્રના દોહિત્ર યદુને અવગણીને, પુરુને રાજ્ય કેવી રીતે આપશો?

યદુર્જ્યેષ્ઠસ્તવ સુતો જાતસ્તમનુ તુર્વસુઃ। શર્મિષ્ઠાયાઃ સુતો દ્રુહ્યુસ્તનોઽનુઃ પૂરુરેવ ચ ।। ૩૧.

યદુ, તમારો મોટો પુત્ર, પહેલા જન્મ્યો, પછી તુર્વસુ; શર્મિષ્ઠાથી દુહ્યુ, પછી અનુ અને પુરુ પણ.

કથં જ્યેષ્ઠાનતિક્રમ્ય કનીયાન્ રાજ્યમર્હતિ । અતઃ સમ્બોધયામિ ત્વાં ધર્મ્મં સમનુપાલય ।। ૩૧.

મોટાઓને અવગણીને, સૌથી નાનાને રાજ્ય કેવી રીતે મળે? તેથી હું તમને યાદ અપાવું છું: ધર્મનું પાલન કરો.

યયાતિરુવાચ।। બ્રાહ્મણપ્રમુખા વર્ણાઃ સર્વે શ્રૃણ્વન્તુ મે વચઃ। જ્યેષ્ટં પ્રતિ યથા રાર્ષ્ટ્રં ન દેયં મે કથઞ્ચન ।। ૩૧.

યયાતિ બોલ્યા: બ્રાહ્મણો અને અન્ય વર્ગો, સૌ મારા શબ્દો સાંભળો. મારા મત પ્રમાણે, રાજ્ય કદી પણ મોટા પુત્રને આપવું નહીં.

માતા પિત્રોર્વચનકૃત્સ હિ પુત્રઃ પ્રશસ્યતે । મમ જ્યેષ્ઠેન યદુના નિયોગો નાનુપાલિતઃ ।। ૩૧.

માતા-પિતાના કહ્યા પ્રમાણે ચાલનાર પુત્ર વખાણાય છે; મારા મોટા પુત્ર યદુએ મારી આજ્ઞાનું પાલન કર્યું નથી.

પ્રતિકૂલં પિતુર્યશ્ચ ન સ પુત્રઃ સતાં મતઃ। સ પુત્રઃ પુત્રવદ્ યશ્ચ વર્ત્તતે પિતૃમાતૃષુ ।। ૩૧.

પિતાની વિરુદ્ધ ચાલનાર પુત્ર સજ્જનોની દૃષ્ટિએ પુત્ર માનવામાં આવતો નથી; જે માતા-પિતાની સાથે સાચા પુત્રની જેમ વર્તે છે, એ જ સાચો પુત્ર છે.

યદુનાહમવજ્ઞાતસ્તથા તુર્વસુનાપિ ચ। દ્રુહ્યુણા ચાનુના ચૈવમપ્યવજ્ઞા કૃતા ભૃશમ્ ।। ૩૧.

મને યદુ, તુર્વસુ, દુહ્યુ અને અનુએ અવગણ્યો; તેથી મને ઘણું અપમાન થયું.

પૂરુણા તુ કૃતં વાક્યં માનિતશ્ચ વિશેષતઃ। કનીયાન્ મમ દાયાદો જરા યેન ધૃતા મમ। સર્વકામઃ સર્વકૃતઃ પૂરુણા પુત્રકારિણા ।। ૩૧.

પુરુએ મારા શબ્દોનું પાલન કર્યું અને ખાસ માન આપ્યો; સૌથી નાનો હોવા છતાં, એ જ મારા વારસદાર છે, જેમણે મારી વૃદ્ધાવસ્થા સહન કરી. પુરુએ, મારા પુત્રએ, બધું કર્યું અને મારી માટે બધું કર્યું.

શુક્રેણ ચ વરો દત્તઃ કાવ્યે નોશનસા સ્વયમ્। પુત્રો યસ્ત્વાનુવર્ત્તેત સ રાજા તે મહામતે ।। ૩૧.

શુક્ર, કાવ્ય, ઉશનાએ પોતે વર આપ્યો હતો: 'મહાન બુદ્ધિ ધરાવનાર, જે પુત્ર તમારો કહ્યા પ્રમાણે ચાલે, એ જ રાજા બનશે.'

ભવતોઽનુમતોપ્યેવં પૂરુ રાષ્ટ્રેઽભિષિચ્યતામ્ । યઃપુત્રો ગુણસમ્પન્નો માતાપિત્રોર્હિતઃ સદા। સર્વમર્હતિ કલ્યાણં કનીયાનપિ સ પ્રભુઃ ।। ૩૧.

તમારી મંજૂરીથી, પુરુને રાજ્યમાં રાજા બનાવો. જે પુત્ર ગુણોથી ભરપૂર છે, અને હંમેશા માતા-પિતાની સેવા કરે છે, એ બધું સારું પાત્ર છે, ભલે એ સૌથી નાનો હોય; એ જ પ્રભુ છે.

અર્હઃ પૂરુરિદં રાષ્ટ્રં યઃ પ્રિયઃ પ્રિયકૃત્તવ। વરદાનેન શુક્રસ્ય ન શક્યં વક્તુમુત્તરમ્ ।। ૩૧.

પૂરુ આ રાજ્ય માટે યોગ્ય છે, કારણ કે એ સૌને પ્રિય છે અને સૌના મનની વાત કરે છે. શુક્રે જે વરદાન આપ્યું છે, એ પછી વધુ કંઈ કહેવું શક્ય નથી.

પૌરજાનપદૈસ્તુષ્ટૈરિત્યુક્તો નાહુષસ્તદા। અભિષિચ્ય તતઃ પૂરું સ્વરાષ્ટ્રે સુતમાત્મનઃ ।। ૩૧.

પૌર અને પ્રજાજનો ખુશ થઈને Nahushaને કહ્યું, ત્યારે Nahushaએ પોતાના પુત્ર પૂરુને પોતાના રાજ્યમાં રાજા બનાવ્યો.

દિશિ દક્ષિણપૂર્વસ્યાં તુર્વસું તુ ન્યવેશયત્। દક્ષિણાપરતો રાજા યદું શ્રેષ્ઠં ન્યવેશયત્ ।। ૩૧.

દક્ષિણ-પૂર્વ દિશામાં Nahushaએ તુર્વસુને વસાવ્યા, અને દક્ષિણ-પશ્ચિમમાં રાજાએ શ્રેષ્ઠ યદુને વસાવ્યા.

પ્રતીચ્યામુત્તરસ્યાઞ્ચ દ્રુહ્યુઞ્ચાનુઞ્ચ તાવુભૌ। સપ્તદ્વીપાં યયાતિસ્તુ જિત્ત્વા પૃથ્વીં સસાગરામ્। વ્યભજત્ પઞ્ચધા રાજા પુત્રેભ્યો નાહુષસ્તદા ।। ૩૧.

પશ્ચિમ અને ઉત્તર દિશામાં Nahushaએ દુહ્યુ અને અનુને વસાવ્યા. યયાતીએ સાત દ્વીપો અને સાગરવાળી પૃથ્વી જીતી, પછી Nahushaએ પોતાના પાંચ પુત્રોમાં પૃથ્વી પાંચ ભાગમાં વહેંચી.

તૈરિયં પૃથિવી સર્વા સપ્તદ્વીપા સપત્તના। યથાપ્રદેશં ધર્મજ્ઞૈર્ધર્મ્મેણ પ્રતિપાલ્યતે ।। ૩૧.

આ સાત દ્વીપો અને શહેરોવાળી પૃથ્વી, એમના દરેક પ્રદેશમાં, ધર્મ જાણનારા પુત્રોએ ધર્મ પ્રમાણે સાચવી છે.

એવં વિસૃજ્ય પૃથિવીં પુત્રેભ્યો નાહુષસ્તદા। પુત્રસંક્રામિતશ્રીસ્તુ પ્રીતિમાનભવન્નૃપઃ ।। ૩૧.

એ રીતે Nahushaએ પૃથ્વી પોતાના પુત્રોને સોંપી, પોતાનો વૈભવ પુત્રોમાં જતાં, રાજા ખુશ થયો.

ધનુર્ન્યસ્ય પૃષત્કાંશ્ચ રાજ્યઞ્ચૈવ સુતેષુ તુ। પ્રીતિમાનભવદ્રાજા ભારમાવેશ્ય બન્ધુષુ ।। ૩૧.

ધનુષ અને બાણો, અને રાજ્ય પણ પોતાના પુત્રોને આપી, રાજાએ પોતાના સંબંધીઓ પર ભાર મૂકીને શાંતિ પામી.

અત્ર ગાથા મહારાજ્ઞા પુરા ગીતા યયાતિના। યોઽભિપ્રેત્યાહરન્ કામાન્ કૂર્મોઙ્ગાનીવ સર્વશઃ ।। ૩૧.

અહીં મહારાજ યયાતીએ એક ગાથા ગાઈ હતી: 'જે અંતે આવીને, ઇચ્છાઓને કાચબાની જેમ અંગો ખેંચે છે, એ સર્વે ઇચ્છાઓને સંકોચે છે.'

ન જાતુ કામઃ કામાનામુપભોગેન શામ્યતિ। હવિષા કૃષ્ણવર્ત્મેવ ભૂય એવાભિવર્દ્ધતે ।। ૩૧.

કામ ક્યારેય ભોગથી શાંત થતો નથી; જેમ અગ્નિ હવનથી વધુ જ્વલંત થાય છે, તેમ ઇચ્છા પણ વધુ વધે છે.

યત્ પૃથિવ્યાં વ્રીહિયવં હિરણ્યં પશવઃ સ્ત્રિયઃ । નાલમેકસ્ય તત્સર્વમિતિ પશ્યન્ન મુહ્યતિ ।। ૩૧.

પૃથ્વી પર જે રાંધા, જવાર, સોનું, પશુઓ અને સ્ત્રીઓ છે, એ બધું એક માણસ માટે પૂરતું નથી; આ જોઈને માણસ ભટકે નહીં.

યદા તુ કુરુતે ભાવં સર્વ્વભૂતેષુ પાવકમ્। કર્મ્મણા મનસા વાચા બ્રહ્મ સમ્પદ્યતે તદા ।। ૩૧.

જે સમયે માણસ સર્વ જીવોમાં પવિત્રતાનો અગ્નિ પ્રગટાવે છે—કર્મ, મન અને વાણીથી—ત્યારે એ બ્રહ્મને પામે છે.

યદા પરાન્ન બિભેતિ યદા ત્વસ્માન્ન બિભ્યતિ। યદા નેચ્છતિ ન દ્વેષ્ટિ બ્રહ્મ સમ્પદ્યતે તદા ।। ૩૧.

જ્યારે માણસ બીજાથી ડરે નહીં અને બીજાઓ પણ એને ડરે નહીં; જ્યારે એ ઈચ્છે નહીં અને દ્વેષ પણ ન કરે—ત્યારે એ બ્રહ્મને પામે છે.

યા દુસ્ત્યજા દુર્મ્મતિભિર્યા ન જીર્યતિ જીર્ય્યતઃ। દોષાપ્રાણાન્તિકો રાગસ્તાં તૃષ્ણાન્ત્યજતઃ સુખમ્ ।। ૩૧.

જે તૃષ્ણા મૂર્ખોને છોડવી અઘરી છે, અને શરીર બૂઢું થાય છતાં એ બૂઢી થતી નથી, જે રાગ અંતે વિનાશ લાવે છે—એ તૃષ્ણાને છોડનારને સુખ મળે છે.

જીર્ય્યન્તિ જીર્યતઃ કોશા દન્તા જીર્યન્તિ જર્યિતઃ। જીવિતાશા ધનાશા ચ જીર્ય્યતોપિ ન જીર્યતિ ।। ૩૧.

બૂઢા માણસના ખજાના બૂઢા થાય છે, દાંત પણ બૂઢા થાય છે; પણ જીવનની આશા અને ધનની આશા, બૂઢા થઈને પણ બૂઢી થતી નથી.

યચ્ચાકામસુખં લોકે યચ્ચ દિવ્યં મહત્ સુખમ્। તૃષ્ણાસ્ય ચ સુખસ્યૈવ કલાં નાર્હતિ ષોડશીમ્ ।। ૩૧.

જે સુખ દુનિયામાં ઇચ્છા વગર છે, અને જે મહાન દૈવી સુખ છે—તૃષ્ણા છોડવાથી મળતું સુખ એમાંના સોળમાં એક ભાગ પણ નથી.

એવમુક્ત્વા સ રાજર્ષિઃ સદારઃ પ્રસ્થિતો વનમ્। ભૃગુતુઙ્ગે તપસ્તપ્ત્વા તત્રૈવ ચ મહાયશાઃ। પાલયિત્વા વ્રતશતં તત્રૈવ સ્વર્ગમાપ્નુયાત્ ।। ૩૧.

આ રીતે બોલી, એ રાજર્ષિ પત્ની સાથે વનમાં ગયો; ભૃગુની પર્વત પર તપ કર્યુ, અનેક વ્રત પાળ્યા અને ત્યાં જ સ્વર્ગ પામ્યો.

તસ્ય વંશાસ્તુ પઞ્ચૈતે પુણ્યા દેવર્ષિસત્કૃતાઃ। યૈર્વ્યાપ્તા પૃથિવી કૃત્સ્ના સૂર્યસ્યેવ ગભસ્તિભિઃ ।। ૩૧.

એના પાંચ વંશો પવિત્ર અને દેવર્ષિ દ્વારા સન્માનિત છે; જેમ સૂર્યની કિરણોથી પૃથ્વી વ્યાપી છે, તેમ એ વંશોએ આખી પૃથ્વી વ્યાપી છે.

ધન્યઃ પ્રજાવાનાયુષ્માન્ કીર્તિમાંશ્ચ ભવેન્નરઃ। યયાતેશ્ચરિતં સર્વં પઠઞ્છૃણ્વન્ દ્વિજોત્તમઃ ।। ૩૧.

યયાતીના સમગ્ર ચરિત્રને જે માણસ વાંચે કે સાંભળે, એ ધન્ય, સંતાનવાળા, લાંબા આયુષ્યવાળા અને કીર્તિવાન બને છે; ખાસ કરીને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ.