વાયુપુરાણમ્

કથં સપ્તર્ષયઃ સિદ્ધા યે વૈ સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે। મન્વન્તરં સમાસાદ્ય પુનર્વૈવસ્વતં કિલ ।। ૪.

સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં રહેલા સિદ્ધ સાત ઋષિઓ ફરીથી વૈવસ્વત મન્વંતર સુધી કેવી રીતે પહોંચ્યા?

ભવાભિશાપાત્સંવિદ્ધા હ્યપ્રાપ્તાસ્તે તદા તપઃ। ઉપપન્ના જને લોકે સકૃદાગામિનસ્તુ તે ।। ૪.

ભવના શાપથી તેઓ અસરગ્રસ્ત થયા અને ત્યારે તપસ્યા મેળવી શક્યા નહીં; છતાં, એકવાર ફરી જન્મ લેવા વાળા બનીને, તેઓ લોકમાં મનુષ્યોમાં પ્રગટ થયા.

ઊચુઃ સર્વે તતોઽન્યોન્યં જનલોકે મહર્ષયઃ। ઊચુરેવ મહાભાગા વારુણે વિતતે ક્રતૌ ।। ૪.

પછી બધા મહર્ષિઓએ જનલોકમાં એકબીજાને કહ્યું અને એ મહાન ભાગ્યશાળી ઋષિઓએ વરુણના મહાયજ્ઞમાં પણ એ જ વાત કહી.

સર્વે વયં પ્રસૂયામશ્ચાક્ષુષસ્યાન્તરે મનોઃ। પિતામહાત્મજાઃ સર્વે તતઃ શ્રેયો ભવિષ્યતિ ।। ૪.

અમે બધા ચાક્ષુષ મન્વંતરમાં પિતામહના પુત્ર તરીકે જન્મીશું; અને એમાંથી વધારે કલ્યાણ થશે.

સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે શપ્તાઃ સપ્તાર્થં તે ભવેન તુ। જજ્ઞિરે વૈ પુનસ્તે હ જનલોકાદ્દિવં ગતા ।। ૪.

સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં તેઓ ભવનાં શાપથી સાત માટે શાપિત થયા; પછી ફરી જન્મ લઈને, જનલોકમાંથી સ્વર્ગમાં ગયા.

દેવસ્ય મહતો યજ્ઞે વારુણીં બિભ્રતસ્તનુમ્। બ્રહ્મણો જુહ્વતઃ શુક્રમગ્નૌ પૂર્વં પ્રજેપ્સયા। ઋષયો જજ્ઞિરે પૂર્વં દ્વિતીયમિતિ નઃ શ્રુતમ્ ।। ૪.

દેવના મહાયજ્ઞમાં, જ્યારે તેમણે વરુણી સ્વરૂપ ધારણ કર્યું અને બ્રહ્માએ સંતાનની ઈચ્છાથી અગ્નિમાં શુદ્ધ રસ અર્પણ કર્યો, ત્યારે ઋષિઓ પ્રથમ જન્મ્યા — આ બીજી સર્જન કહેવાય છે, એમ અમે સાંભળ્યું છે.

ભૃગુરઙ્ગિરા મરીચિઃ પુલસ્ત્યઃ પુલહઃ ક્રતુઃ। અત્રિશ્ચૈવ વસિષ્ઠશ્ચ અષ્ટૌ તે બ્રહ્મણઃ સુતાઃ ।। ૪.

ભૃગુ, અંગિરા, મરીચિ, પુલસ્ત્ય, પુલહ, ક્રતુ, અત્રિ અને વસિષ્ઠ — આ આઠેય બ્રહ્માના પુત્ર હતા.

તથાસ્ય વિતતે યજ્ઞે દેવાઃ સર્વે સમાગતાઃ। યજ્ઞાઙ્ગાનિ ચ સર્વાણિ વષટ્કારશ્ચ મૂર્તિમાન્ ।। ૪.

એ રીતે, તેમના વિશાળ યજ્ઞમાં બધા દેવતાઓ, યજ્ઞના બધા અંગો અને સ્વરૂપ ધરાવતો વષટ્કાર પણ હાજર હતા.

મૂર્ત્તિમન્તિ ચ સામાનિ યજૂંષિ ચ સહસ્રશઃ। ઋગ્વેદ શ્ચાભવત્તત્ર પદક્રમવિભૂષિતઃ ।। ૪.

ત્યાં હજારો સામગાન અને યજુર્વેદના મંત્રો સ્વરૂપે પ્રગટ થયા અને પદક્રમથી શોભાયમાન ઋગ્વેદ પણ ઉત્પન્ન થયો.

યજુર્વેદશ્ચ વૃત્તાઢ્ય ઓઙ્કારવદનોજ્જ્વલઃ। સ્થિતો યજ્ઞાર્થસંપૃક્તસૂક્તબ્રાહ્મણમન્ત્રવાન્ ।। ૪.

યજુર્વેદ છંદોથી સમૃદ્ધ અને ઓંકારના તેજથી પ્રકાશમાન હતો; તે યજ્ઞના હેતુ, સૂક્તો, બ્રાહ્મણો અને મંત્રોથી ભરપૂર ઊભો રહ્યો.

સામવેદશ્ચ વૃત્તાઢ્યઃ સર્વગેયપુરઃસરઃ। વિશ્વાવસ્વાદિભિઃ સાર્દ્ધં ગન્ધર્વૈઃ સમ્ભૃતોઽભવત્ ।। ૪.

સામવેદ પણ છંદોથી ભરપૂર અને બધા ગીતોમાં શ્રેષ્ઠ હતો; તે વિશ્વાવસુ વગેરે ગંધર્વો સાથે ત્યાં હાજર હતો.

બ્રહ્મ વેદસ્તથા ઘોરૈઃ કૃત્યાવિધિભિરન્વિતઃ। પ્રત્યઙ્ગિરસયોગૈશ્ચ દ્વિશરીરશિરોઽભવત્ ।। ૪.

બ્રહ્મવેદ ભયાનક વિધિઓથી યુક્ત અને અથર્વાંગિરસોના અનુષ્ઠાનો સાથે જોડાયેલો, બે શરીર અને બે મસ્તકવાળો પ્રગટ થયો.

લક્ષણાનિ સ્વરાઃ સ્તોભા નિરુક્તસ્વરભક્તયઃ। આશ્રયસ્તુ વષટ્‌કારો નિગ્રહપ્રગ્રહાવપિ ।। ૪.

લક્ષણો, સ્વરો, સ્તોભાક્ષરો, નિરુક્ત અને સ્વરવિભાગો, તેમ જ આધારરૂપ વષટ્કાર અને નિયંત્રણ તથા મુક્તિના નિયમો પણ હાજર હતા.

દીપ્તા દીપ્તિરિલાદેવી દિશઃ પ્રદિશગીશ્વરાઃ । દેવકન્યાશ્ચ પત્ન્યશ્ચ તથા માતર એવ ચ ।। ૪.

પ્રભાસ્વરૂપ ઈલા દેવી, દિશાઓ અને તેમના અધિપતિઓ, દેવકન્યાઓ, પત્નીઓ અને માતાઓ પણ ત્યાં હાજર હતા.

આયુઃ સર્વત એવૈતે દેવસ્ય યજતો મુખે। મૂર્ત્તિમન્તઃ સ્વરૂપાખ્યા વરુણસ્ય વપુર્ભૃતઃ ।। ૪.

આ બધા, સ્વરૂપ ધરાવતા અને પોતાના નામે ઓળખાતા, વરુણના રૂપ ધારણ કરીને, યજ્ઞ કરનાર દેવના મુખમાં જીવરૂપે હાજર હતા.

સ્વયમ્ભુવસ્તુ તા દૃષ્ટ્વા રેતઃ સમપતદ્ભુવિ। બ્રહ્મર્ષેર્ભાવભૂતસ્ય વિધાનાચ્ચ ન સંશયઃ ।। ૪.

સ્વયંભૂએ જ્યારે તેમને જોયા, ત્યારે બ્રહ્મર્ષિ જેવી સર્જનશક્તિથી ભરાઈને તેમનું વીર્ય ધરતી પર પડ્યું; આમાં કોઈ શંકા નથી.

કૃત્વા જુહાવ સ્રુગ્ભ્યાઞ્ચ સ્રુવેણ પરિગૃહ્ય ચ। આજ્યવજ્જુહુવાઞ્જક્રે મન્ત્રવચ્ચ પિતામહઃ ।। ૪.

પછી પિતામહે તેને ચમચી અને કડછીએ ભેગું કરીને, ઘી સમાન યજ્ઞમાં મંત્રોચ્ચાર સાથે આહુતિ આપી.

તતઃ સ જનયામાસ ભૂતગ્રામં પ્રજાપતિઃ। તસ્યાર્વાક્ તેજસસ્તસ્ય યજ્ઞે લોકેષુ તૈજસમ્। તમસાભાવવ્યાપ્યત્વં તથા સત્ત્વં તથા રજઃ ।। ૪.

પછી પ્રજાપતિએ સર્વ જીવજાતિનું સર્જન કર્યું; તેમના તેજમાંથી, એ યજ્ઞમાં, લોકોમાં અગ્નિનું તત્વ, અંધકારની વ્યાપકતા, સત્વ અને રજ ગુણ પણ ઉત્પન્ન થયા.

સગુણાત્તેજસો નિત્યમાકાશે તમસિ સ્થિતમ્। તમસસ્તેજસત્વાચ્ચ સર્વભૂતાનિ જજ્ઞિરે ।। ૪.

તે તેજ, જે ગુણોથી યુક્ત છે અને હંમેશા આકાશ તથા અંધકારમાં સ્થિત છે, એમાંથી અંધકારના અગ્નિત્વથી સર્વ પ્રાણીઓ જન્મ્યા.

યદા તસ્મિન્નજાયન્ત કાલે પુત્રાસ્તુ કર્મજાઃ। આજ્યસ્થાલ્યામુપાદાય સ્વશુક્રં હુતવાંશ્ચ હ ।। ૪.

જ્યારે એ સમયે કર્મથી ઉત્પન્ન પુત્રો જન્મ્યા, ત્યારે તેમણે પોતાનું વીર્ય ઘી ભરેલી પાત્રમાં મૂકી યજ્ઞમાં આહુતિ આપી.

શુક્રે હુતેઽથ તસ્મિંસ્તુ પ્રાદુર્ભૂતા મહર્ષયઃ। જ્વલન્તો વપુષા યુક્તાઃ સપ્ત વૈ પ્રસવૈર્ગુણૈઃ ।। ૪.

જ્યારે એ વીર્ય યજ્ઞમાં અર્પણ થયું, ત્યારે મહર્ષિઓ પ્રગટ થયા, તેઓ તેજસ્વી રૂપવાળા અને સાત પ્રકારની સર્જનશક્તિથી યુક્ત હતા.

હુતે ચાગ્નૌ સકૃચ્છુક્રે જ્વાલાયા નિઃસૃતઃ કવિઃ। હિરણ્યગર્ભસ્તં દૃષ્ટ્વા જ્વાલાં ભિત્ત્વા વિનિઃસૃતમ્। ભૃગુસ્ત્વમિતિ હોવાચ યસ્માત્તસ્માત્સ વૈ ભૃગુઃ ।। ૪.

જ્યારે વીર્ય અગ્નિમાં અર્પણ થયું, ત્યારે જ્વાળામાંથી કવિ પ્રગટ થયો; હિરણ્યગર્ભે તેને જ્વાળામાંથી બહાર આવતા જોઈને કહ્યું, 'તું ભૃગુ છે', તેથી તેનું નામ ભૃગુ પડ્યું.

મહાદેવસ્તથોદ્ભૂતં દૃષ્ટ્વા બ્રાહ્મણમબ્રવીત્। મમૈષ પુત્રકામસ્ય દીક્ષિતસ્ય ત્વયં પ્રભો। વિજજ્ઞેઽથ ભૃગુર્દ્દેવો મમ પુત્રો ભવત્વયમ્ ।। ૪.

મહાદેવે એ બ્રાહ્મણને આવું પ્રગટ થયેલું જોઈને કહ્યું, 'મારા પુત્રની ઇચ્છાથી અને દિક્ષાથી તું પેદા થયો છે, હે પ્રભુ, આ ભૃગુ મારું પુત્ર બને.'

તથોતિ સમનુજ્ઞાતો મહાદેવઃ સ્વયમ્ભુવા। પુત્રત્વે કલ્પયામાસ મહાદેવસ્તથા ભૃગુમ્। વારુણા ભૃગવસ્તસ્માત્તદપત્યઞ્ચ સ પ્રભુઃ ।। ૪.

સ્વયંભૂએ મંજૂરી આપ્યા પછી મહાદેવે ભૃગુને પોતાનો પુત્ર બનાવ્યો; અને કારણ કે તે વારુણ છે, એટલે ભૃગુને વારુણ પુત્ર પણ કહે છે.

દ્વિતીયન્તુ તતઃ શુક્રમઙ્ગારેષ્વપતત્પ્રભુઃ। અઙ્ગારેષ્વઙ્ગિરોઽઙ્ગાનિ સંહિતાનિ તતોઽઙ્ગિરાઃ ।। ૪.

પછી બીજું વીર્ય અંગારો પર પડ્યું; અંગારોમાંથી અંગો જોડાઈને અંગિરસ જન્મ્યો.

સમ્ભૂતિં તસ્ય તાં દૃષ્ટ્વા વહ્નિર્બ્રહ્માણમબ્રવીત્। રેતોધાસ્તુભ્યમેવાહં દ્વિતીયોઽયં મમાસ્ત્વિતિ ।। ૪.

એની ઉત્પત્તિ જોઈને અગ્નિએ બ્રહ્માને કહ્યું, 'મારે તારા વીર્યને સ્વીકાર્યું છે, તો આ બીજો મારું પુત્ર બને.'

એવમસ્ત્વિતિ સોઽપ્યુક્તો બ્રહ્મણા સદસસ્પતિઃ। તસ્માદઙ્ગિરસશ્ચાપિ આગ્નેયા ઇતિ નઃ શ્રુતમ્ ।। ૪.

બ્રહ્માએ, સભાના સ્વામીએ, 'એવું જ થાઓ' એમ કહ્યું; તેથી અંગિરસને અગ્નિનો પુત્ર કહેવાય છે.

ષટ્‌કૃત્યસ્તુ પુનઃ શુક્રે બ્રહ્મણા લોકકારિણા। હુતે સમભવંસ્તત્ર ષડ્બ્રહ્માણ ઇતિ શ્રુતિઃ ।। ૪.

પછી બ્રહ્માએ, લોકોના સર્જકએ, છ વખત વીર્ય યજ્ઞમાં અર્પણ કર્યું, ત્યારે ત્યાં છ બ્રહ્મા જન્મ્યા, જેમ શાસ્ત્રોમાં કહેવામાં આવ્યું છે.

મરીચિઃ પ્રથમસ્તત્ર મરીચિભ્યઃ સમુત્થિતઃ। ક્રતૌ તસ્મિન્ સુતો જજ્ઞે યતસ્તસ્માત્સ વૈ ક્રતુઃ ।। ૪.

એમાં પ્રથમ મરીચિ હતા, જે કિરણોમાંથી પ્રગટ થયા; એ યજ્ઞમાં તેમના પુત્રનો જન્મ થયો, તેથી તેનું નામ ક્રતુ પડ્યું.