વાયુપુરાણમ્

ઈન્દ્રોતો નામ વિખ્યાતો યોઽસૌ મુનિરુદારધીઃ। યોજયામાસ ચેન્દ્રોતઃ શૌનકો જનમેજયમ્। અશ્વમેધેન રાજાનં પાવનાર્થં દ્વિજોત્તમઃ ।। ૩૧.

ઈન્દ્રોત નામે પ્રસિદ્ધ અને ઉદારમનના મુનિએ શૌનકપુત્ર જનમેજયને પવિત્રતા માટે અશ્વમેધ યજ્ઞ કરાવ્યો, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.

સ લોહગન્ધો વ્યનશત્તસ્યાવસથમેત્ય હ। સ ચ દિવ્યો રથસ્તસ્માદ્વસોશ્ચેદિપતેસ્તથા ।। ૩૧.

લોહગંધ પોતાના નિવાસસ્થાને પહોંચ્યા પછી અદૃશ્ય થઈ ગયા; અને એ દિવ્ય રથ ત્યાંથી ચેદિ દેશના રાજા વસુને મળ્યો.

તતઃ શક્રેણ તુષ્ટેન લેભે તસ્માદ્બૃહદ્રથઃ। તતો હત્વા જરાસન્ધં ભીમસ્તં રથમુત્તમમ્। પ્રદદૌ વાસુદેવાય પ્રીત્યા કૌરવનન્દનઃ ।। ૩૧.

પછી પ્રસન્ન થયેલા શક્રે એ રથ બૃહદ્રથને આપ્યો; ત્યારબાદ ભીમે જયારે જરાસંધને મારી નાખ્યો, ત્યારે પૌત્રે પ્રેમથી એ ઉત્તમ રથ વાસુદેવને આપ્યો.

સ જરાં પ્રાપ્ય રાજર્ષિર્યયાતિર્નહુષાત્મજઃ। પુત્રં જ્યેષ્ઠં વરિષ્ઠઞ્ચ યદુમિત્યબ્રવીદ્વચઃ ।।૩૧.

જ્યારે નહુષપુત્ર યયાતિને વૃદ્ધાવસ્થા આવી, ત્યારે તેમણે પોતાના મોટા અને શ્રેષ્ઠ પુત્ર યદુને આ રીતે કહ્યું.

જરાવલી ચ માં તાત પલિતાનિ ચ પર્યગુઃ । કાવ્યસ્યોશનસઃ શાપાન્ન ચ તૃપ્તોઽસ્મિ યૌવને ।। ૩૧.

હે પુત્ર, વૃદ્ધાવસ્થા અને પાંખા વાળે મને ઘેરી લીધા છે; કાવ્ય ઉશનસના શ્રાપથી હું યુવાનીમાં સંતોષ પામ્યો નથી.

ત્વં યદો પ્રતિપદ્યસ્વ પાપ્માનં જરયા સહ। જરાં મે પ્રતિગૃહ્ણીષ્વ તં યદુઃ પ્રત્યુવાચ હ ।। ૩૧.

હે યદુ, તું મારી વૃદ્ધાવસ્થા અને એની સાથે આવતી પીડા સ્વીકાર; મારી વૃદ્ધાવસ્થા તું લઈ લે. એમ કહી યયાતિએ કહ્યું.

અનિર્દિષ્ટા મયા ભિક્ષા બ્રાહ્મણસ્ય પ્રતિશ્રુતા । સા ચ વ્યાયામસાધ્યા વૈ ન ગ્રહીષ્યામિ તે જરામ્ ।। ૩૧.

યદુએ જવાબ આપ્યો: મેં એક બ્રાહ્મણને ભિક્ષા આપવાનો વચન આપ્યું છે, જે મહેનતથી જ મળે છે; તેથી હું તારી વૃદ્ધાવસ્થા સ્વીકારતો નથી.

જરાયા બહવો દોષા પાનભોજનકારિણઃ। તસ્માજ્જરાન્ન તે રાજન્ ગ્રહીતુમહમુત્સહે ।। ૩૧.

વૃદ્ધાવસ્થામાં ઘણા દુષ્પ્રભાવો આવે છે, ખાસ કરીને પીવાનું અને ખાવાનું જે વધારે છે. એ કારણે, રાજા, હું તમારી વૃદ્ધાવસ્થા સ્વીકારવા સક્ષમ નથી.

સિતશ્મશ્રુધરો દીનો જરયા શિથિલીકૃતઃ। બલી સન્નતગાત્રશ્ચ દુર્દ્દશો દુર્બલાકૃતિઃ ।। ૩૧.

સફેદ વાળ અને દાઢી ધરાવતો, દુઃખી, વૃદ્ધાવસ્થાથી દુર્બળ થયેલો, પહેલાં શક્તિશાળી અને મજબૂત શરીર ધરાવતો, હવે દયનીય અને કમજોર દેખાવ ધરાવે છે.

અશક્તઃ કાર્યકરણે પરિભૂતસ્તુ યૌવને। મહોપભીતિભિશ્ચૈવ તાં જરાન્નાભિકામયે ।। ૩૧.

કોઈ કામ કરવા અસમર્થ, યુવાનીમાં અવગણવામાં આવેલો, અને ભારે ભયોથી પીડિત—એવી વૃદ્ધાવસ્થા મને ઇચ્છનીય નથી.

સન્તિ તે બહવઃ પુત્રા મત્તઃ પ્રિયતરા નૃપ। પ્રતિગૃહ્ણન્તુ ધર્મજ્ઞ પુત્રમન્યં વૃણીષ્વ વૈ ।। ૩૧.

તમને ઘણા પુત્રો છે, રાજા, જે મને કરતાં વધુ પ્રિય છે; તેઓ, જે ધર્મ જાણે છે, તમારી વૃદ્ધાવસ્થા સ્વીકારે—તમે બીજું પુત્ર પસંદ કરો.

સ એવમુક્તો યદુના તીવ્રકોપસમન્વિતઃ। ઉવાચ વદતાં શ્રેષ્છો જ્યેષ્ઠં તં ગર્હયન્ સુતમ્ ।। ૩૧.

યદુએ આમ કહ્યું ત્યારે, ખૂબ ગુસ્સાથી ભરેલા શ્રેષ્ઠ વક્તાએ પોતાના મોટાં પુત્રને ધિક્કાર્યો.

આશ્રમઃ કશ્ચ વાન્યોઽસ્તિ કો વા ધર્મવિધિસ્તવ। મામનાદૃત્ય દુર્બુદ્ધે યદાત્થ નવદેશિક ।। ૩૧.

કયો બીજો આશ્રમ છે, કે કયો બીજો ધર્મનું નિયમ છે, જે તું અનુસરે છે? મૂર્ખ, મને અવગણીને, તું એવું બોલે છે જાણે તને નવો ગુરુ મળ્યો હોય.

એવમુક્ત્વા યદું રાજા શશાપૈનં સ મન્યુમાન્ । યસ્ત્વં મે હૃદયાજ્જાતો વયઃ સ્વં ન પ્રયચ્છસિ ।। ૩૧.

યદુને આમ કહીને, રાજા ક્રોધથી ભરાઈને તેને શાપ આપ્યો: 'તુ, જે મારા હૃદયમાંથી જન્મ્યો છે, તું મને તારી યુવાની આપતો નથી.'

તસ્માન્ન રાજ્યભાગ્ મૂઢ પ્રજા તે વૈ ભવિષ્યતિ। તુર્વસો પ્રતિપદ્યસ્વ પાપ્માનં જરયા સહ ।। ૩૧.

એથી, મૂર્ખ, તને રાજમાં ભાગ મળતો નથી, અને તારી પ્રજાની સંખ્યા પણ નહીં વધે; તુર્વસુ વૃદ્ધાવસ્થાની પાપ સાથે સ્વીકારે.

તુર્વસુરુવાચ।। ન કામયે જરાં તાત સામભોગપ્રણાશિનીમ્। જરાયા બહવો દોષાઃ પાનભોજનકારિણઃ। તસ્માજ્જરાં ન તે રાજન્ ગ્રહીતુમહમુત્સહે ।। ૩૧.

તુર્વસુએ કહ્યું: 'પિતા, હું એવી વૃદ્ધાવસ્થા ઇચ્છતો નથી, જે સર્વ આનંદને નાશ કરે છે; વૃદ્ધાવસ્થામાં ઘણા દુષ્પ્રભાવો આવે છે, ખાસ કરીને પીવાનું અને ખાવાનું જે વધારે છે. એ કારણે, રાજા, હું તમારી વૃદ્ધાવસ્થા સ્વીકારવા સક્ષમ નથી.'

યયાતિરુવાચ।। યસ્ત્વં મે હૃદયાજ્જાતો વયઃ સ્વન્ન પ્રયચ્છસિ। તસ્માત્ પ્રજા સમુચ્છેદં તુર્વસો તવ યાસ્યતિ ।। ૩૧.

યયાતીએ કહ્યું: 'તુ, જે મારા હૃદયમાંથી જન્મ્યો છે, તું મને તારી યુવાની આપતો નથી; એથી, તુર્વસુ, તારી વંશનો અંત આવશે.'

અસઙ્કીર્ણા ચ ધર્મેણ પ્રતિલોમવરેષુ ચ। પિશિતાદિષુ ચાન્યેષુ મૂઢ રાજા ભવિષ્યસિ ।। ૩૧.

તુ ધર્મમાં અશુદ્ધ રહેશે, વિપરીત લગ્નમાં અને માંસ વગેરે ખાવામાં પણ; મૂર્ખ, તું રાજા બનશે.

ગુરુ દારપ્રસક્તેષુ તિર્યગ્યોનિગતેષુ વા। પશુધર્મેષુ મ્લેચ્છેષુ ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ ।। ૩૧.

વડિલોના પત્ની, પશુઓમાં જન્મેલા, પશુ જેવા વર્તન અને વિદેશી લોકો સાથે તારી લગાવ રહેશે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

સૂત ઉવાચ। એવન્તુ તુર્વસું શપ્ત્વા યયાતિઃ સુતમાત્મનઃ। શર્મિષ્ઠાયાઃ સુતં દ્રુહ્યુમિદં વચનમબ્રવીત્ ।। ૩૧.

સૂતે કહ્યું: આમ તુર્વસુને શાપ આપીને, યયાતીએ પોતાની પત્ની શર્મિષ્ઠાના પુત્ર દુહ્યુને આ શબ્દો કહ્યા.

દ્રુહ્યો ત્વં પ્રતિપદ્યસ્વ વર્ણરૂપવિનાશિનીમ્। જરાં વર્ષસહસ્રં વૈ યૌવનં સ્વન્દદસ્વ મે ।। ૩૧.

દુહ્યુ, તું જાતિ અને રૂપને નાશ કરતી વૃદ્ધાવસ્થા સ્વીકાર, હજાર વર્ષ માટે; તું તારી યુવાની મને આપ.

પૂર્ણે વર્ષસહસ્રે તે પ્રતિદાસ્યામિ યૌવનમ્। સ્વઞ્ચાદાસ્યામિ બૂયોઽહં પાપ્માનં જરયા સહ ।। ૩૧.

તારા હજાર વર્ષ પૂર્ણ થાય ત્યારે, હું તારી યુવાની તને પાછી આપીશ; હું ફરીથી વૃદ્ધાવસ્થાની પાપ સ્વીકારીશ.

દ્રુહ્યુરુવાચ ન સઙ્ગશ્ચાસ્ય ભવતિ ન જરાં તેન કામયે ।। ૩૧.

દુહ્યુએ કહ્યું: એને માટે કોઈ લગાવ નથી, એટલે હું વૃદ્ધાવસ્થા ઇચ્છતો નથી.

યયાતિરુવાચ।। યસ્ત્વં મે હૃદયાજ્જાતો વયઃ સ્વન્ન પ્રયચ્છસિ। તસ્માદ્ દ્રુહ્યો પ્રિયઃ કામો ન તે સમ્પત્સ્યતે ક્વચિત્ ।। ૩૧.

યયાતીએ કહ્યું: 'તુ, જે મારા હૃદયમાંથી જન્મ્યો છે, તું મને તારી યુવાની આપતો નથી; એથી, દુહ્યુ, તને તારો પ્રિય ઇચ્છિત ક્યારેય મળશે નહીં.'

નૌપ્લવોત્તરસઞ્ચારસ્તત્ર નિત્યં ભવિષ્યતિ। અરાજભ્રાજવંશસ્ત્વં તત્ર નિત્યં ભવિષ્યસિ ।। ૩૧.

ત્યાં ક્યારેય નાવથી પાણી પાર થવું શક્ય નહીં રહે; તારો વંશ ત્યાં હંમેશા રાજા વિના રહેશે.

અનો ત્વં પ્રતિપદ્યસ્વ પાપ્માનં જરયા સહ। એવં વર્ષસહસ્રન્તુ ચરેયં યૌવનેન તે ।। ૩૧.

અનુ, તું આ પાપ અને વૃદ્ધાવસ્થાને સ્વીકાર, જેથી હું તારી યુવાનીમાં હજારો વર્ષ સુધી જીવી શકું.

અનુરુવાચ ન જુહોતિ સ કાલેઽગ્નિ તાં જરાન્નાબિકામયે ।। ૩૧.

અનુએ કહ્યું: વૃદ્ધાવસ્થાને કારણે આગ યોગ્ય સમયે બળતી નથી, તેથી મને એ ઈચ્છા નથી.

યયાતિરુવાચ।। યસ્ત્વં મે હૃદયાજ્જાતો વયઃ સ્વન્ન પ્રયચ્છસિ। જરાદોષસ્ત્વયોક્તોઽયં તસ્માત્તે પ્રતિપત્સ્યતે ।। ૩૧.

યયાતિએ કહ્યું: તું મારા હૃદયમાંથી જન્મેલો છે, છતાં તું મને તારી યુવાની આપતો નથી; તું વૃદ્ધાવસ્થાની ખામી બતાવી છે, એટલે એ તારી પાસે પાછી આવશે.

પ્રજા ચ યૌવનં પ્રાપ્તા વિનશિષ્યત્યતસ્તવ। અગ્નિપ્રસ્કન્દનપરસ્ત્વં ચાપ્યેવ ભવિષ્યસિ ।। ૩૧.

તારી સંતાન, યુવાની મેળવે છે, પણ એ કારણે નાશ પામશે; અને તું પણ અગ્નિની ઉપેક્ષા કરનાર બની જશે.