વાયુપુરાણમ્

મિત્રાજ્યોતિસ્તુ કન્યાયાં મરુતસ્ય ચ ધીમતઃ। તસ્માજ્જાતા મહાસત્ત્વા ધર્મજ્ઞા મોક્ષદર્શિનઃ ।। ૩૧.

મિત્રાજ્યોતિ નામની કન્યા અને વિદ્વાન મરુતના મિલનથી મહાન બળવાન, ધર્મ જાણનારા અને મોક્ષ દર્શનારા પુત્રો જન્મ્યા.

સંન્યસ્ય ગૃહધર્માણિ વૈરાગ્યં સમુપસ્થિતાઃ। યતિધર્મમવાપ્યેહ બ્રહ્મભૂયાય તે ગતાઃ ।। ૩૧.

તેઓએ ઘરગૃહસ્થ જીવન છોડી, વૈરાગ્ય ધારણ કર્યું; યતિધર્મ પ્રાપ્ત કરી, અહીં બ્રહ્મપદ પ્રાપ્ત કર્યું.

અનપાયસ્તતો જાતસ્તદા ધર્મપ્રદત્તવાન્। ક્ષત્રધર્મસ્તતો જાતઃ પ્રતિપક્ષો મહાતપાઃ ।। ૩૧.

તેમાથી અનપાય નામનો પુત્ર થયો, જે ધર્મ આપનાર બન્યો; ત્યારબાદ ક્ષત્રધર્મ જન્મ્યો, અને તેમાંથી મહાતપસ્વી પ્રતિપક્ષ થયો.

પ્રતિપક્ષસુતશ્ચાપિ સઞ્જયો નામ વિશ્રુતઃ। સઞ્જયસ્ય જયઃ પુત્રો વિજયસ્તસ્ય જગ્મિવાન્ ।। ૩૧.

પ્રતિપક્ષનો પુત્ર પ્રસિદ્ધ સંજય થયો; સંજયનો પુત્ર જય અને જયથી વિજય જન્મ્યો.

વિજયસ્ય જયઃ પુત્રસ્તસ્ય હર્યન્દ્વતઃ સ્મૃતઃ । હર્યન્દુતસ્તતો રાજા સહદેવઃ પ્રતાપવાન્ ।। ૩૧.

વિજયનો પુત્ર જય, જયનો પુત્ર હર્યંદ્વ તરીકે ઓળખાયો; હર્યંદ્વથી પ્રભાવશાળી રાજા સહદેવ જન્મ્યો.

સહદેવસ્ય ધર્માત્મા અદીન ઇતિ વિશ્રુતઃ। અદીનસ્ય જયત્સેનસ્તસ્ય પુત્રોઽથ સંકૃતિઃ ।। ૩૧.

સહદેવનો ધર્મનિષ્ઠ પુત્ર અદીન તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો; અદીનનો પુત્ર જયસેન અને તેનો પુત્ર સંકૃતિ હતો.

સંકૃતેરપિ ધર્માત્મા કૃતધર્મા મહાયશાઃ। ઇત્યેતે ક્ષત્ર ધર્માણો નહુષસ્ય નિબોધત ।। ૩૧.

સંકૃતિનો પુત્ર પણ ધર્મનિષ્ઠ અને મહાન યશસ્વી કૃતધર્મ થયો; આ રીતે, નહુષના ક્ષત્રિય વંશને જાણો.

નહુષસ્ય તુ દાયાદાઃ ષડિન્દ્રોપમતેજસઃ। ઉત્પન્નાઃ પિતૃકન્યાયાં વિરજાયાં મહૌજસઃ ।। ૩૧.

નહુષના છ દાયક પુત્રો, જે તેજમાં ઇન્દ્ર સમાન હતા, તેમના પિતાની પુત્રી વિરજા પાસેથી જન્મ્યા.

યતિર્યયાતિઃ સંયાતિરાયાતિઃ પઞ્ચ તુદ્વયઃ। યતિર્જ્યેષ્ઠસ્તુ તેષાં વૈ યયાતિસ્તુ તતોઽવરઃ ।। ૩૧.

યતિ, યયાતિ, સંયાતિ, આયાતિ અને બે તુદ્વય—આ છ પુત્રો હતા; તેમા યતિ મોટો અને યયાતિ પછીનો હતો.

કાકુત્સ્થકન્યાં ગાં નામ લેભે પત્નીં યતિસ્તદા। સંયાતિર્મો ક્ષમાસ્થાય બ્રહ્મભૂતોઽભવન્મુનિઃ ।। ૩૧.

એ સમયે યતિએ કાકુત્થની પુત્રી ગા નામની કન્યાને પત્ની તરીકે સ્વીકારી. પછી ક્ષમાશીલ અને સંયમવાળું જીવન અપનાવી, તે મુનિ બ્રહ્મરૂપ બની ગયા.

તેષાં મધ્યે તુ પઞ્ચાનાં યયાતિઃ પૃથિવીપતિઃ। દેવયાનિમુશનસઃ સુતાં ભાર્યામવાપ હ ।। ૩૧.

તે પાંચમાંયે યયાતિ, પૃથ્વીનો રાજા, ઉશનસની પુત્રી દેવયાનીને પોતાની પત્ની તરીકે સ્વીકારી.

શર્મિષ્ઠા માસુરીં ચૈવ તનયાં વૃષપર્વણઃ। યદું ચ તુર્વસું ચૈવ દેવયાનિર્વ્યજાયત ।। ૩૧.

દેવયાનીએ યદુ અને તુર્વસુને જન્મ આપ્યો, જ્યારે વૃષપર્વનની પુત્રી શર્મિષ્ઠાએ દુહ્યુ, અનુ અને પુરુને જન્મ આપ્યા.

દ્રુહ્યુઞ્ચાનુઞ્ચ પૂરુઞ્ચ શર્મિષ્ઠા વાર્ષપર્વણી । અજીજનન્મહાવીર્યાન્ સુતાન્દેવસુતોપમાન્ ।। ૩૧.

વૃષપર્વનની પુત્રી શર્મિષ્ઠાએ દુહ્યુ, અનુ અને પુરુ જેવા મહાવીર પુત્રોને જન્મ આપ્યા, જે દેવપુત્રો જેવા શક્તિશાળી હતા.

રથન્તસ્મૈ દદૌ રુદ્રઃ પ્રીતઃ પરમભાસ્વરમ્। અસઙ્ગં કાઞ્ચનં દિવ્યમક્ષયૌ ચ મહેષુધી ।। ૩૧.

પછી પ્રસન્ન થયેલા રુદ્રે તેને એક તેજસ્વી, સુવર્ણ, દિવ્ય અને અખૂટ રથ આપ્યો, જેમાં મહાન શસ્ત્રો પણ હતા.

યુક્તં મનો જવૈરશ્વૈર્યેન કન્યાં સમુદ્વહત્। સ તેન રથમુખ્યેન જિગાય ચ તતો મહીમ્ ।। ૩૧.

તે રથમાં મન જેવી ઝડપવાળા ઘોડા જોડાયેલા હતા, જેના દ્વારા તેણે કન્યાને લઈ ગયો અને એ ઉત્તમ રથ વડે પૃથ્વી પર વિજય મેળવ્યો.

યયાતિર્યુધિ દુર્દ્ધર્ષો દેવદાનવમાનવૈઃ । પૌરવાણાં નૃપાણાઞ્ચ સર્વેષાં સોઽભવદ્રથઃ ।। ૩૧.

યયાતિ દેવો, દાનવો અને માનવો સામેના યુદ્ધમાં અપરાજેય રહ્યો અને પૌરવ વંશના બધા રાજાઓનો રથયોધ્ધા બન્યો.

યોવત્સુદેશપ્રભવઃ કૌરવો જનમેજયઃ। કુરોઃ પુત્રસ્ય રાજ્ઞસ્તુ રાજ્ઞઃ પારિક્ષિતસ્ય હ। જગામ સ રથો નાશં શાપાદ્ગાર્ગ્યસ્ય ધીમતઃ ।। ૩૧.

વત્સદેશમાં જન્મેલા કૌરવ જનમેજય, જે કુરુના પુત્ર અને પારિક્ષિતના પૌત્ર હતા, તેમનો એ રથ ગાર્ગ્ય મુનિના શ્રાપથી નષ્ટ થયો.

ગાર્ગ્યસ્ય હિ સુતં બાલઃ સ રાજા જનમેજયઃ। દુર્બુદ્ધિર્હિંસયામાસ લોહગન્ધં નરાધિપમ્ ।। ૩૧.

એ રાજા જનમેજય, જે ત્યારે બાળ અને અવિવેકી હતા, તેમણે ગાર્ગ્યના પુત્ર લોહગંધને દુઃખ પહોંચાડ્યું.

સ લોહગન્ધો રાજર્ષિઃ પરિધાવન્નિતસ્તતઃ। પૌરજાનપદૈસ્ત્યક્તો ન લેભે શર્મ કર્હિચિત્ ।। ૩૧.

લોહગંધ રાજર્ષિ અહીંથી ત્યાં ભાગતા રહ્યા, શહેર અને ગામના લોકોએ તેમને ત્યજી દીધા અને તેમને ક્યારેય શાંતિ મળી નહીં.

તતઃ સ દુઃખસન્તપ્તો નાલભત્સંવિદં ક્વચિત્। શશાપ હેતુકમૃષિં શરણ્યં વ્યથિતસ્તદા ।। ૩૧.

પછી દુઃખથી પીડાયેલા લોહગંધને ક્યાંય શાંતિ ન મળી, ત્યારે તેમણે દુઃખી થઈને શરણદાતા હેતુક ઋષિને શ્રાપ આપ્યો.

ઈન્દ્રોતો નામ વિખ્યાતો યોઽસૌ મુનિરુદારધીઃ। યોજયામાસ ચેન્દ્રોતઃ શૌનકો જનમેજયમ્। અશ્વમેધેન રાજાનં પાવનાર્થં દ્વિજોત્તમઃ ।। ૩૧.

ઈન્દ્રોત નામે પ્રસિદ્ધ અને ઉદારમનના મુનિએ શૌનકપુત્ર જનમેજયને પવિત્રતા માટે અશ્વમેધ યજ્ઞ કરાવ્યો, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.

સ લોહગન્ધો વ્યનશત્તસ્યાવસથમેત્ય હ। સ ચ દિવ્યો રથસ્તસ્માદ્વસોશ્ચેદિપતેસ્તથા ।। ૩૧.

લોહગંધ પોતાના નિવાસસ્થાને પહોંચ્યા પછી અદૃશ્ય થઈ ગયા; અને એ દિવ્ય રથ ત્યાંથી ચેદિ દેશના રાજા વસુને મળ્યો.

તતઃ શક્રેણ તુષ્ટેન લેભે તસ્માદ્બૃહદ્રથઃ। તતો હત્વા જરાસન્ધં ભીમસ્તં રથમુત્તમમ્। પ્રદદૌ વાસુદેવાય પ્રીત્યા કૌરવનન્દનઃ ।। ૩૧.

પછી પ્રસન્ન થયેલા શક્રે એ રથ બૃહદ્રથને આપ્યો; ત્યારબાદ ભીમે જયારે જરાસંધને મારી નાખ્યો, ત્યારે પૌત્રે પ્રેમથી એ ઉત્તમ રથ વાસુદેવને આપ્યો.

સ જરાં પ્રાપ્ય રાજર્ષિર્યયાતિર્નહુષાત્મજઃ। પુત્રં જ્યેષ્ઠં વરિષ્ઠઞ્ચ યદુમિત્યબ્રવીદ્વચઃ ।।૩૧.

જ્યારે નહુષપુત્ર યયાતિને વૃદ્ધાવસ્થા આવી, ત્યારે તેમણે પોતાના મોટા અને શ્રેષ્ઠ પુત્ર યદુને આ રીતે કહ્યું.

જરાવલી ચ માં તાત પલિતાનિ ચ પર્યગુઃ । કાવ્યસ્યોશનસઃ શાપાન્ન ચ તૃપ્તોઽસ્મિ યૌવને ।। ૩૧.

હે પુત્ર, વૃદ્ધાવસ્થા અને પાંખા વાળે મને ઘેરી લીધા છે; કાવ્ય ઉશનસના શ્રાપથી હું યુવાનીમાં સંતોષ પામ્યો નથી.

ત્વં યદો પ્રતિપદ્યસ્વ પાપ્માનં જરયા સહ। જરાં મે પ્રતિગૃહ્ણીષ્વ તં યદુઃ પ્રત્યુવાચ હ ।। ૩૧.

હે યદુ, તું મારી વૃદ્ધાવસ્થા અને એની સાથે આવતી પીડા સ્વીકાર; મારી વૃદ્ધાવસ્થા તું લઈ લે. એમ કહી યયાતિએ કહ્યું.

અનિર્દિષ્ટા મયા ભિક્ષા બ્રાહ્મણસ્ય પ્રતિશ્રુતા । સા ચ વ્યાયામસાધ્યા વૈ ન ગ્રહીષ્યામિ તે જરામ્ ।। ૩૧.

યદુએ જવાબ આપ્યો: મેં એક બ્રાહ્મણને ભિક્ષા આપવાનો વચન આપ્યું છે, જે મહેનતથી જ મળે છે; તેથી હું તારી વૃદ્ધાવસ્થા સ્વીકારતો નથી.

જરાયા બહવો દોષા પાનભોજનકારિણઃ। તસ્માજ્જરાન્ન તે રાજન્ ગ્રહીતુમહમુત્સહે ।। ૩૧.

વૃદ્ધાવસ્થામાં ઘણા દુષ્પ્રભાવો આવે છે, ખાસ કરીને પીવાનું અને ખાવાનું જે વધારે છે. એ કારણે, રાજા, હું તમારી વૃદ્ધાવસ્થા સ્વીકારવા સક્ષમ નથી.

સિતશ્મશ્રુધરો દીનો જરયા શિથિલીકૃતઃ। બલી સન્નતગાત્રશ્ચ દુર્દ્દશો દુર્બલાકૃતિઃ ।। ૩૧.

સફેદ વાળ અને દાઢી ધરાવતો, દુઃખી, વૃદ્ધાવસ્થાથી દુર્બળ થયેલો, પહેલાં શક્તિશાળી અને મજબૂત શરીર ધરાવતો, હવે દયનીય અને કમજોર દેખાવ ધરાવે છે.