વાયુપુરાણમ્

પિતૃગન્ધર્વયક્ષૈશ્ચ રક્ષોભૂતગણૈસ્તથા। માનુષૈઃ પશુભિશ્ચૈવ પક્ષિભિઃ સ્થાવરૈઃ સહ ।। ૪.

પિતૃ, ગંધર્વ, યક્ષ, રાક્ષસ અને ભૂતગણો; મનુષ્યો, પશુઓ, પક્ષીઓ અને સ્થાવર જીવો પણ તેમાં છે.

મન્વાદિકં ભવિષ્યાન્તમાખ્યાનૈર્બહુવિસ્તરમ્ । વક્ષ્યે વૈવસ્વતં સર્ગં નમસ્કૃત્ય વિવસ્વતે ।। ૪.

મનુના આરંભથી ભવિષ્યના અંત સુધીના અનેક વિસ્તૃત વર્ણનો સાથે, હું વૈવસ્વતનું સર્જન કહું છું, વિવસ્વતને નમન કરીને.

આદ્યે મન્વન્તરેઽતીતાઃ સર્ગાઃ પ્રાવર્ત્તકાશ્ચ યે। સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે પૂર્વં સપ્તાસન્ યે મહર્ષયઃ। ચાક્ષુષસ્યાન્તરેઽતીતે પ્રાપ્તે વૈવસ્વતે પુનઃ ।। ૪.

પ્રથમ મન્વંતરમાં થયેલા સર્જન અને જે શરૂ થયા; સ્વાયંભુવ અંતરમાં પહેલાંના સાત મહર્ષિ; ચાક્ષુષ અંતર પૂરૂં થયા પછી અને વૈવસ્વતના આગમન સમયે પણ.

દક્ષસ્ય ચ ઋષીણાઞ્ચ ભૃગ્વાદીનાં મહૌજસામ્। શાપાન્મહેશ્વરસ્યાસીત્ પ્રાદુર્ભાવો મહાત્મનામ્ ।। ૪.

દક્ષ અને મહાઊર્જાવાન ભૃગુ વગેરે ઋષિઓ પર મહેશ્વરના શાપથી, આ મહાન આત્માઓનું પ્રાગટ્ય થયું.

ભૂયઃ સપ્તર્ષયસ્તે ચ ઉત્પન્નાઃ સપ્ત માનસાઃ। પુત્રત્વે કલ્પિતાશ્ચૈવ સ્વયમેવ સ્વયમ્ભુવા ।। ૪.

પછી ફરીથી એ સાત ઋષિઓ, સાત માનસપુત્રો તરીકે જન્મ્યા, અને સ્વયંભુવાએ તેમને પોતાના પુત્ર તરીકે સ્વીકાર્યા.

પ્રજાસન્તાનકૃદ્ભિસ્તૈરુત્પદ્યદ્ભિર્મહાત્મભિઃ। પુનઃ પ્રવર્ત્તિતઃ સર્ગો યથાપૂર્વં યથાક્રમમ્ ।। ૪.

એ મહાન આત્માઓએ, જે પ્રજાનું સંવર્ધન કરતા, જન્મતા જ ફરી સર્જન શરૂ કર્યું, જેમ પહેલાં હતું તેમ અને ક્રમશઃ.

તેષાં પ્રસૂતિં વક્ષ્યામિ વિશુદ્ધજ્ઞાનકર્મણામ્। સમાસવ્યાસયોગાભ્યાં યથાવદનુપૂર્વશઃ ।। ૪.

હું તેમના શુદ્ધ જ્ઞાન અને કર્મવાળા સંતાનોનું વર્ણન સંક્ષિપ્ત અને વિસ્તૃત રીતે, યોગ્ય રીતે અને ક્રમશઃ કરીશ.

યેષામન્વયસમ્ભૂતૈર્લોકોઽયં સચરાચરઃ। પુનઃ સ પૂરિતઃ સર્ગો ગ્રહ નક્ષત્રમણ્ડિતઃ ।। ૪.

જેઓના વંશમાંથી જન્મેલા જીવોથી આ આખું જગત, ચાલતું અને અચળ, ફરીથી ભરાઈ ગયું અને સર્જન ગ્રહો અને તારાઓથી શોભાયમાન થયું.

એતચ્છ્રુત્વા વચસ્તસ્ય મુનીનાં સંશયોઽભવત્ । તતસ્તં સંશયાવિષ્ટાઃ સૂતં સંશયનિશ્ચયે। સત્કૃત્ય પરિપપ્રચ્છુર્મુનયઃ શંસિતવ્રતાઃ ।। ૪.

આ શબ્દો સાંભળીને ઋષિઓના મનમાં સંશય ઊભો થયો; પછી એ નિશ્ચયમાં અસ્થિર થઈને, સત્કારપૂર્વક, સંશય દૂર કરનાર સૂતજીને પુછ્યું.

કથં સપ્તર્ષયઃ પૂર્વ્વમુત્પન્નાઃ સપ્ત માનસાઃ। પુત્રત્વે કલ્પિતાશ્ચૈવ તન્નો નિગદ સત્તમ। તતોઽબ્રવીન્મહાતેજાઃ સૂત પૌરાણિકઃ શુભમ્ ।। ૪.

સાત પ્રાચીન ઋષિઓ અને મનથી ઉત્પન્ન થયેલા સાત પુત્રો પહેલાં કેવી રીતે જન્મ્યા અને તેમને પુત્રરૂપે કેમ માનવામાં આવ્યા? હે શ્રેષ્ઠ, અમને એ કહો. ત્યારે તેજસ્વી, પુરાણવિદ્ સૂતજીએ શુભ વચન કહ્યાં.

કથં સપ્તર્ષયઃ સિદ્ધા યે વૈ સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે। મન્વન્તરં સમાસાદ્ય પુનર્વૈવસ્વતં કિલ ।। ૪.

સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં રહેલા સિદ્ધ સાત ઋષિઓ ફરીથી વૈવસ્વત મન્વંતર સુધી કેવી રીતે પહોંચ્યા?

ભવાભિશાપાત્સંવિદ્ધા હ્યપ્રાપ્તાસ્તે તદા તપઃ। ઉપપન્ના જને લોકે સકૃદાગામિનસ્તુ તે ।। ૪.

ભવના શાપથી તેઓ અસરગ્રસ્ત થયા અને ત્યારે તપસ્યા મેળવી શક્યા નહીં; છતાં, એકવાર ફરી જન્મ લેવા વાળા બનીને, તેઓ લોકમાં મનુષ્યોમાં પ્રગટ થયા.

ઊચુઃ સર્વે તતોઽન્યોન્યં જનલોકે મહર્ષયઃ। ઊચુરેવ મહાભાગા વારુણે વિતતે ક્રતૌ ।। ૪.

પછી બધા મહર્ષિઓએ જનલોકમાં એકબીજાને કહ્યું અને એ મહાન ભાગ્યશાળી ઋષિઓએ વરુણના મહાયજ્ઞમાં પણ એ જ વાત કહી.

સર્વે વયં પ્રસૂયામશ્ચાક્ષુષસ્યાન્તરે મનોઃ। પિતામહાત્મજાઃ સર્વે તતઃ શ્રેયો ભવિષ્યતિ ।। ૪.

અમે બધા ચાક્ષુષ મન્વંતરમાં પિતામહના પુત્ર તરીકે જન્મીશું; અને એમાંથી વધારે કલ્યાણ થશે.

સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે શપ્તાઃ સપ્તાર્થં તે ભવેન તુ। જજ્ઞિરે વૈ પુનસ્તે હ જનલોકાદ્દિવં ગતા ।। ૪.

સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં તેઓ ભવનાં શાપથી સાત માટે શાપિત થયા; પછી ફરી જન્મ લઈને, જનલોકમાંથી સ્વર્ગમાં ગયા.

દેવસ્ય મહતો યજ્ઞે વારુણીં બિભ્રતસ્તનુમ્। બ્રહ્મણો જુહ્વતઃ શુક્રમગ્નૌ પૂર્વં પ્રજેપ્સયા। ઋષયો જજ્ઞિરે પૂર્વં દ્વિતીયમિતિ નઃ શ્રુતમ્ ।। ૪.

દેવના મહાયજ્ઞમાં, જ્યારે તેમણે વરુણી સ્વરૂપ ધારણ કર્યું અને બ્રહ્માએ સંતાનની ઈચ્છાથી અગ્નિમાં શુદ્ધ રસ અર્પણ કર્યો, ત્યારે ઋષિઓ પ્રથમ જન્મ્યા — આ બીજી સર્જન કહેવાય છે, એમ અમે સાંભળ્યું છે.

ભૃગુરઙ્ગિરા મરીચિઃ પુલસ્ત્યઃ પુલહઃ ક્રતુઃ। અત્રિશ્ચૈવ વસિષ્ઠશ્ચ અષ્ટૌ તે બ્રહ્મણઃ સુતાઃ ।। ૪.

ભૃગુ, અંગિરા, મરીચિ, પુલસ્ત્ય, પુલહ, ક્રતુ, અત્રિ અને વસિષ્ઠ — આ આઠેય બ્રહ્માના પુત્ર હતા.

તથાસ્ય વિતતે યજ્ઞે દેવાઃ સર્વે સમાગતાઃ। યજ્ઞાઙ્ગાનિ ચ સર્વાણિ વષટ્કારશ્ચ મૂર્તિમાન્ ।। ૪.

એ રીતે, તેમના વિશાળ યજ્ઞમાં બધા દેવતાઓ, યજ્ઞના બધા અંગો અને સ્વરૂપ ધરાવતો વષટ્કાર પણ હાજર હતા.

મૂર્ત્તિમન્તિ ચ સામાનિ યજૂંષિ ચ સહસ્રશઃ। ઋગ્વેદ શ્ચાભવત્તત્ર પદક્રમવિભૂષિતઃ ।। ૪.

ત્યાં હજારો સામગાન અને યજુર્વેદના મંત્રો સ્વરૂપે પ્રગટ થયા અને પદક્રમથી શોભાયમાન ઋગ્વેદ પણ ઉત્પન્ન થયો.

યજુર્વેદશ્ચ વૃત્તાઢ્ય ઓઙ્કારવદનોજ્જ્વલઃ। સ્થિતો યજ્ઞાર્થસંપૃક્તસૂક્તબ્રાહ્મણમન્ત્રવાન્ ।। ૪.

યજુર્વેદ છંદોથી સમૃદ્ધ અને ઓંકારના તેજથી પ્રકાશમાન હતો; તે યજ્ઞના હેતુ, સૂક્તો, બ્રાહ્મણો અને મંત્રોથી ભરપૂર ઊભો રહ્યો.

સામવેદશ્ચ વૃત્તાઢ્યઃ સર્વગેયપુરઃસરઃ। વિશ્વાવસ્વાદિભિઃ સાર્દ્ધં ગન્ધર્વૈઃ સમ્ભૃતોઽભવત્ ।। ૪.

સામવેદ પણ છંદોથી ભરપૂર અને બધા ગીતોમાં શ્રેષ્ઠ હતો; તે વિશ્વાવસુ વગેરે ગંધર્વો સાથે ત્યાં હાજર હતો.

બ્રહ્મ વેદસ્તથા ઘોરૈઃ કૃત્યાવિધિભિરન્વિતઃ। પ્રત્યઙ્ગિરસયોગૈશ્ચ દ્વિશરીરશિરોઽભવત્ ।। ૪.

બ્રહ્મવેદ ભયાનક વિધિઓથી યુક્ત અને અથર્વાંગિરસોના અનુષ્ઠાનો સાથે જોડાયેલો, બે શરીર અને બે મસ્તકવાળો પ્રગટ થયો.

લક્ષણાનિ સ્વરાઃ સ્તોભા નિરુક્તસ્વરભક્તયઃ। આશ્રયસ્તુ વષટ્‌કારો નિગ્રહપ્રગ્રહાવપિ ।। ૪.

લક્ષણો, સ્વરો, સ્તોભાક્ષરો, નિરુક્ત અને સ્વરવિભાગો, તેમ જ આધારરૂપ વષટ્કાર અને નિયંત્રણ તથા મુક્તિના નિયમો પણ હાજર હતા.

દીપ્તા દીપ્તિરિલાદેવી દિશઃ પ્રદિશગીશ્વરાઃ । દેવકન્યાશ્ચ પત્ન્યશ્ચ તથા માતર એવ ચ ।। ૪.

પ્રભાસ્વરૂપ ઈલા દેવી, દિશાઓ અને તેમના અધિપતિઓ, દેવકન્યાઓ, પત્નીઓ અને માતાઓ પણ ત્યાં હાજર હતા.

આયુઃ સર્વત એવૈતે દેવસ્ય યજતો મુખે। મૂર્ત્તિમન્તઃ સ્વરૂપાખ્યા વરુણસ્ય વપુર્ભૃતઃ ।। ૪.

આ બધા, સ્વરૂપ ધરાવતા અને પોતાના નામે ઓળખાતા, વરુણના રૂપ ધારણ કરીને, યજ્ઞ કરનાર દેવના મુખમાં જીવરૂપે હાજર હતા.

સ્વયમ્ભુવસ્તુ તા દૃષ્ટ્વા રેતઃ સમપતદ્ભુવિ। બ્રહ્મર્ષેર્ભાવભૂતસ્ય વિધાનાચ્ચ ન સંશયઃ ।। ૪.

સ્વયંભૂએ જ્યારે તેમને જોયા, ત્યારે બ્રહ્મર્ષિ જેવી સર્જનશક્તિથી ભરાઈને તેમનું વીર્ય ધરતી પર પડ્યું; આમાં કોઈ શંકા નથી.

કૃત્વા જુહાવ સ્રુગ્ભ્યાઞ્ચ સ્રુવેણ પરિગૃહ્ય ચ। આજ્યવજ્જુહુવાઞ્જક્રે મન્ત્રવચ્ચ પિતામહઃ ।। ૪.

પછી પિતામહે તેને ચમચી અને કડછીએ ભેગું કરીને, ઘી સમાન યજ્ઞમાં મંત્રોચ્ચાર સાથે આહુતિ આપી.

તતઃ સ જનયામાસ ભૂતગ્રામં પ્રજાપતિઃ। તસ્યાર્વાક્ તેજસસ્તસ્ય યજ્ઞે લોકેષુ તૈજસમ્। તમસાભાવવ્યાપ્યત્વં તથા સત્ત્વં તથા રજઃ ।। ૪.

પછી પ્રજાપતિએ સર્વ જીવજાતિનું સર્જન કર્યું; તેમના તેજમાંથી, એ યજ્ઞમાં, લોકોમાં અગ્નિનું તત્વ, અંધકારની વ્યાપકતા, સત્વ અને રજ ગુણ પણ ઉત્પન્ન થયા.

સગુણાત્તેજસો નિત્યમાકાશે તમસિ સ્થિતમ્। તમસસ્તેજસત્વાચ્ચ સર્વભૂતાનિ જજ્ઞિરે ।। ૪.

તે તેજ, જે ગુણોથી યુક્ત છે અને હંમેશા આકાશ તથા અંધકારમાં સ્થિત છે, એમાંથી અંધકારના અગ્નિત્વથી સર્વ પ્રાણીઓ જન્મ્યા.