વાયુપુરાણમ્

તપસા તુ સુતપ્તેન લોકાન્ વિષ્ટભ્ય તિષ્ઠતિ । વિષ્ટભ્ય સ તુ તેજસ્વી લોકેષ્વાનન્ત્યમશ્નુતે ।। ૨૯.

સારી રીતે કરેલા તપથી તે લોકને સ્થિર રાખે છે; એવા તેજથી તે લોકોમાં અનંત ફળ મેળવે છે.

દાનાચ્છ્રેયાંસ્તથા યજ્ઞો યજ્ઞાચ્છ્રેયસ્તથા તપઃ। સંન્યાસસ્તપસઃ શ્રેયાંસ્તસ્માજ્જ્ઞાનં ગુરુઃ સ્મૃતમ્ ।। ૨૯.

દાન યજ્ઞ કરતાં શ્રેષ્ઠ છે, યજ્ઞ કરતાં તપ શ્રેષ્ઠ છે; તપ કરતાં સંન્યાસ શ્રેષ્ઠ છે અને તેથી જ્ઞાનને સર્વોચ્ચ માનવામાં આવ્યું છે.

શ્રૃયન્તે હિ તપઃસિદ્ધાઃ ક્ષાત્રોપેતા દ્વિજાતયઃ। વિશ્વામિત્રો નરપતિર્માન્ધાતા સંકૃતિઃ કપિઃ ।। ૨૯.

તપથી સિદ્ધિ પામેલા ક્ષત્રિય અને દ્વિજોની વાતો સાંભળવામાં આવે છે: વિશ્વામિત્ર રાજા, માંધાતા, સંકૃતિ અને કપિ.

કપેશ્ચ પુરુકુત્સશ્ચ સત્યશ્ચાનૃહવાનૃથુઃ આર્ષ્ટિષેણોઽમીઢશ્ચ ભાગાન્યોન્યસ્તથૈવ ચ ।। ૨૯.

કપિના પુત્ર પુરુકુત્સ, સત્ય, અનૃહવ, ઋથુ, ઋષ્ટિષેણ, અમીઢ, ભાગ અને અન્યસ્તા તથા બીજા પણ હતા.

કક્ષીવશ્ચૈવ શિજયસ્તથાન્યે ચ મહારથાઃ। રથીતરશ્ચ રુન્દશ્ચ વિષ્ણુવૃદ્ધાદયો નૃપાઃ ।। ૨૯.

કક્ષીવ, શિજય અને બીજા મહાન રથીઓ; રથીતર, રુંદ અને વિષ્ણુવૃદ્ધાદિ રાજાઓ પણ હતા.

ક્ષાત્રોપેતાઃ સ્મૃતા હ્યેતે તપસા ઋષિતાઙ્ગતાઃ । એતે રાજર્ષયઃ સર્વ્વે સિદ્ધિં સુમહતીઙ્ગતાઃ। અત ઊર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ અયોર્વંશં મહાત્મનઃ ।। ૨૯.

આ બધા ક્ષત્રિય કુળમાં જન્મેલા અને તપથી ઋષિત્વ પામેલા છે; એ બધા રાજર્ષિઓએ મહાન સિદ્ધિ મેળવી છે. હવે હું મહાત્મા આયુના વંશ વિશે આગળ કહું છું.

સૂત ઉવાચ।। એતે પુત્રા મહાત્માનઃ પઞ્ચૈવાસન્ મહાબલાઃ। સ્વર્ભાનુતનયા વિપ્રાઃ પ્રભાયાં જજ્ઞિરે નૃપાઃ ।। ૩૦.

સૂતાએ કહ્યું: સ્વર્ભાનુની પત્ની પ્રભામાંથી જન્મેલા આ પાંચ પુત્રો મહાન આત્મા અને બળવાન હતા, અને રાજાઓમાં પ્રસિદ્ધ થયા.

નહુષઃ પ્રથમસ્તેષાં પુત્રધર્મ્મા તતઃ સ્મૃતઃ। ધર્મ્મવૃદ્ધાત્મજશ્ચૈવ સુતહોત્રો મહાયશાઃ ।। ૩૦.

એમાં પ્રથમ નહુષનું નામ લેવાય છે, પછી પુત્રધર્મ; ધર્મવૃદ્ધના પુત્ર સુતહોત્ર મહાન યશસ્વી હતા.

સુતહોત્રસ્ય દાયાદાસ્ત્રયઃ પરમધાર્મ્મિકાઃ। કાશઃ શલશ્ચ દ્વાવેતૌ તથા ગૃત્સમદઃ પ્રભુઃ ।। ૩૦.

સુતહોત્રના ત્રણ વારસદાર હતા, જે અત્યંત ધર્મનિષ્ઠ હતા: કાશ, શલ અને ગૃત્સમદ, જે શક્તિશાળી હતા.

પુત્રો ગૃત્સમદસ્યાપિ શુનકો યસ્ય શૌનકઃ। બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયાશ્ચૈવ વૈશ્યાઃ શૂદ્રાસ્તથૈવ ચ ।। ૩૦.

ગૃત્સમદનો પુત્ર શુનક અને તેનો પુત્ર શૌનક હતો; બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર પણ એમાંથી ઉત્પન્ન થયા.

એતસ્ય વંશે સમ્ભૂતા વિચિત્રૈઃ કર્મ્મભિર્દ્વિજાઃ। શલાત્મજો હ્યાર્ષ્ટિષેણશ્ચરન્તસ્તસ્ય ચાત્મજઃ ।। ૩૦.

આ વંશમાં વિવિધ કર્મોથી અનેક બ્રાહ્મણો જન્મ્યા; શલનો પુત્ર ઋષ્ટિષેણ હતો અને તેનો પુત્ર પણ તપમાં તત્પર રહ્યો.

શૌનકાશ્ચાર્ષ્ટિષેણાશ્ચ ક્ષાત્રોપેતા દ્વિજાતયઃ। કાશસ્ય કાશયો રાષ્ટઃ પુત્રો દીર્ઘતપાસ્તથા ।। ૩૦.

શૌનક અને ઋષ્ટિશેણ, અને ક્ષત્રિય સાથે જોડાયેલા દ્વિજાતિઓ, કાશના પુત્ર કાશ અને દીર્ઘતપ નામના પુત્રનો પણ ઉલ્લેખ થાય છે.

ધર્મ્મશ્ચ દીર્ઘતપસો વિદ્વાન્ ધન્વન્તરિસ્તતઃ। તપસા સુમહાતેજા જાતો વૃદ્ધસ્ય ધીમતઃ। અથૈનમૃષયઃ પ્રોચુઃ સૂતં વાક્યમિમં પુનઃ ।। ૩૦.

દીર્ઘતપ નામના વિદ્વાન અને તપસ્વીથી ધર્મનો જન્મ થયો. પછી ધન્વંતરી, જે મહાન તપથી તેજસ્વી હતા, તે વિદ્વાન વૃદ્ધમાંથી જન્મ્યા. ત્યારબાદ ઋષિઓએ ફરીથી સૂતાને આ રીતે કહ્યું.

ઋષય ઊચુઃ ।। કથં ધન્વન્તરિર્દ્દેવો માનુષેષ્વિહ જજ્ઞિવાન્। એતદ્વેદિતુમિચ્છામસ્તતો બ્રૂહિ પ્રિયં તથા ।। ૩૦.

ઋષિઓએ કહ્યું: ધન્વંતરી દેવ માનવોમાં અહીં કેવી રીતે જન્મ્યા? અમે આ જાણવા ઇચ્છીએ છીએ, કૃપા કરીને અમને પ્રેમથી કહો.

સૂત ઉવાચ।। ધન્વન્તરેઃ સમ્ભવોઽયં શ્રૂયતામિહ વૈ દ્વિજાઃ। સ સમ્ભૂતઃ સમુદ્રાન્તે મથ્યમાનેઽમૃતે પુરા ।। ૩૦.

સૂતાએ કહ્યું: હે દ્વિજાતિઓ, અહીં ધન્વંતરીનો ઉદ્ભવ સાંભળો. પ્રાચીન સમયમાં, જ્યારે અમૃતનું મથન થઈ રહ્યું હતું, ત્યારે તેઓ સમુદ્રના કિનારે પ્રગટ થયા હતા.

ઉત્પન્નઃ સકલાત્ પૂર્વ્વં સર્વ્વતશ્ચ શ્રિયાવૃતઃ। સર્વ્વસંસિદ્ધકાયં તં દૃષ્ટ્વા વિષ્ટમ્ભિતઃ સ્થિતઃ। અજસ્ત્વમિતિ હોવાચ તસ્માદજસ્તુ સઃ સ્મૃતઃ ।। ૩૦.

તે બધા કરતાં પહેલાં, સર્વત્ર તેજથી ઘેરાયેલા જન્મ્યા. તેમનું સર્વસંપૂર્ણ શરીર જોઈને અજ જન્મે આશ્ચર્યચકિત થઈને ઊભા રહ્યા અને કહ્યું: 'તુ અજ છે', તેથી તેઓ અજ તરીકે ઓળખાયા.

અજઃ પ્રોવાચ વિષ્ણું તં તનયોઽસ્મિ તવ પ્રભો। વિધત્સ્વ ભાગં સ્થાનઞ્ચ મમ લોકે સુરોત્તમ ।। ૩૦.

અજે વિષ્ણુને કહ્યું: 'પ્રભુ, હું તમારો પુત્ર છું. મને દુનિયામાં ભાગ અને સ્થાન આપો, હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ.'

એવમુક્તઃ સુદૃષ્ટ્વા તુ તથા પ્રોવાચ સ પ્રભુઃ । કૃતો યજ્ઞવિભાગસ્તુ યજ્ઞિયૌર્હે સુરૈસ્તથા ।। ૩૦.

આ રીતે કહ્યું ત્યારે પ્રભુએ તેમને સારી રીતે જોઈને જવાબ આપ્યો: 'યજ્ઞનું વિભાજન થઈ ગયું છે અને દેવતાઓએ પોતપોતાનો ભાગ મેળવી લીધો છે.'

વેદેષુ વિધિયુક્તઞ્ચ વિધિહોત્રં મહર્ષિભિઃ। ન શક્યમિહ હોમો વૈ તુલ્યં કર્ત્તું કદાચન ।। ૩૦.

મહર્ષિઓ દ્વારા વેદોમાં જે હવન વિધિ નિર્ધારિત છે, તે અહીં સમાન રીતે ક્યારેય કરી શકાતી નથી.

અર્વાક્સુતોઽસિ હે દેવ નામમન્ત્રોઽસિ વૈ પ્રભો। દ્વિતીયાયાન્તુ સમ્ભૂત્યાં લોકે ખ્યાતિઙ્ગમિષ્યસિ ।। ૩૦.

હે દેવ, તું પછી જન્મેલો છે; તું નામ અને મંત્રનો સ્વામી છે. તારા બીજા અવતારમાં તું દુનિયામાં પ્રસિદ્ધ થશ.

અણિમાદિયુતા સિદ્ધિર્ગર્ભસ્થસ્ય ભવિષ્યતિ। તેનૈવ ચ શરીરેણ દેવત્વં પ્રાપ્સ્યસિ પ્રભો। ચારુમન્ત્રૈર્ઘૃતૈર્ગન્ધૈર્યક્ષ્યન્તિ ત્વાં દ્વિજાતયઃ ।। ૩૦.

તારે ગર્ભમાં રહેવાથી જ અણિમાદિ સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત થશે. એ જ શરીરે તું દેવત્વ પ્રાપ્ત કરશ. દ્વિજાતિઓ તને સુંદર મંત્રો, ઘી અને સુગંધથી પૂજશે.

અથ ચ ત્વં પુનશ્ચૈવ આયુર્વેદં વિધાસ્યસિ। અવશ્યમ્ભાવી હ્યર્થોઽયં પ્રાગ્દિષ્ટસ્ત્વબ્જયોનિના ।। ૩૦.

અને ફરીથી, તું આયુર્વેદની સ્થાપના કરશ. આ તો નિશ્ચિત છે, અને કમળથી જન્મેલા બ્રહ્માએ પહેલેથી જ નક્કી કર્યું છે.

દ્વિતીયં દ્વાપરં પ્રાપ્ય ભવિતા ત્વં ન સંશયઃ। તસ્માત્ તસ્મૈ વરં દત્ત્વા વિષ્ણુરન્તર્દઘે તતઃ ।। ૩૦.

બીજું દ્વાપર યુગ આવે ત્યારે તું અવતાર લેશે — તેમાં કોઈ શંકા નથી. તેથી, વિષ્ણુએ તેમને વરદાન આપી પછી અદૃશ્ય થઈ ગયા.

દ્વિતીયે દ્વાપરે પ્રાપ્તે સૌનહોત્રઃ સ કાશિરાટ્। પુત્રકામ સ્તપસ્તેપે નૃપો દીર્ઘતપાસ્તથા ।। ૩૦.

બીજા દ્વાપર યુગમાં, કાશીના રાજા સૌનહોત્રે પુત્રની ઇચ્છાથી તપ કર્યું, અને રાજા દીર્ઘતપે પણ તપસ્યા કરી.

અજં દેવન્તુ પુત્રાર્થે હ્યારિરાધયિષુર્નૃપઃ। વરેણ ચ્છન્દયામાસ પ્રીતો ધન્વન્તરિર્નૃપમ્ ।। ૩૦.

પુત્રની ઇચ્છાથી રાજાએ અજ દેવની આરાધના કરી. ધન્વંતરી પ્રસન્ન થઈને રાજાને પસંદગીનું વરદાન આપ્યું.

નૃપ ઉવાચ।। ભગવન્ યદિ તુષ્ટસ્ત્વં પુત્રો મે ધૃતિમાન્ ભવ। તથેતિ સમનુજ્ઞાય તત્રૈવાન્તરધીયત ।। ૩૦.

રાજાએ કહ્યું: 'હે ભગવાન, જો તમે પ્રસન્ન હોવ તો મારા ઘરે ધૈર્યવાન પુત્ર જન્મે.' ધન્વંતરીએ સંમતિ આપી અને ત્યાં જ અદૃશ્ય થઈ ગયા.

તસ્ય ગેહે સમુત્પન્નો દેવો ધન્વન્તરિસ્તદા। કાશિરાજો મહારાજઃ સર્વ્વરોગપ્રણાશનઃ ।। ૩૦.

પછી તેના ઘરે ધન્વંતરી દેવનો જન્મ થયો. કાશીના રાજા, હે મહારાજ, બધા રોગોનો નાશક બન્યા.

આયુર્વેદં ભરદ્વાજશ્ચકાર સભિષક્ક્રિયમ્। તમષ્ટધા પુનર્વ્યસ્ય શિષ્યેભ્યઃ પ્રત્યપાદયત્ ।। ૩૦.

ભરદ્વાજે આયુર્વેદ અને તેની ચિકિત્સા પદ્ધતિ રચી. તેણે તેને આઠ ભાગમાં વિભાજિત કરી અને પોતાના શિષ્યોને શીખવાડ્યું.

ધન્વન્તરિસુતશ્ચાપિ કેતુમાનિતિ વિશ્રુતઃ। અથ કેતુમતઃ પુત્રો વિભો ભીમરથો નૃપઃ। દિવોદાસ ઇતિ ખ્યાતો વારાણસ્યધિપોઽભવત્ ।। ૩૦.

ધન્વંતરીના પુત્ર, જેનું નામ પ્રસિદ્ધ હતું કેતુમાન, તેમનો જન્મ થયો. પછી કેતુમાનના પુત્ર ભીમરથ રાજા થયા, અને તેમના પુત્ર દિવોદાસ, જે વારાણસીના રાજા તરીકે જાણીતા થયા.