વાયુપુરાણમ્

ઔર્વ્વસ્યૈવમૃચીકસ્ય સત્યવત્યાં મહામનાઃ। જમદગ્નિસ્તતો વીર્ય્યાજ્જજ્ઞે બ્રહ્મવિદાં વરઃ। મધ્યમશ્ચ શુનઃશેફઃ શુનઃપુચ્છઃ કનિષ્ઠકઃ ।। ૨૯.

આ રીતે ઔર્વ અને ઋચીકથી, સત્યવતીમાં, મહાન મનવાળા જમદગ્નિ જન્મ્યા, જે બ્રહ્મવિદ્યોમાં શ્રેષ્ઠ હતા; તેમના મધ્યમ પુત્રનું નામ શુનઃશેફ અને સૌથી નાનાનું નામ શુનઃપુચ્છ હતું.

વિશ્વામિત્રસ્તુ ધર્માત્મા નામ્ના વિશ્વરથઃ સ્મૃતઃ । જજ્ઞે ભૃગુપ્રસાદેન કૌશિકાદ્વંશવર્દ્ધનઃ ।। ૨૯.

વિશ્વામિત્ર, જે ધર્મનિષ્ઠ અને વિશ્વરથ તરીકે જાણીતા હતા, ભૃગુની કૃપાથી કૌશિક વંશને વધારવા માટે જન્મ્યા.

વિશ્વામિત્રસ્ય પુત્રસ્તુ શુનઃશેફોઽભવન્મુનિઃ। હરિશ્ચન્દ્રસ્ય યજ્ઞે તુ પશુત્વે નિયુતઃ સવૈ। દેવૈર્દત્તઃ સ વૈ યસ્માદ્દેવરાતસ્તતોઽભવત્ ।। ૨૯.

વિશ્વામિત્રના પુત્ર તરીકે મુનિ શુનઃશેફ થયા; હરિશ્ચંદ્રના યજ્ઞમાં તેમને પશુ તરીકે બાંધવામાં આવ્યા, પણ દેવતાઓએ તેમને આપ્યા, તેથી તેઓ દેવરાત કહેવાયા.

વિશ્વામિત્રસ્ય પુત્રાણાં શુનઃ શેફોઽગ્રજઃ સ્મૃતઃ। મધુચ્છન્દો નયશ્ચૈવ કૃતદેવૌ ધ્રુવાષ્ટકૌ ।। ૨૯.

વિશ્વામિત્રના પુત્રોમાં શુનઃશેફને સૌથી મોટો ગણવામાં આવે છે; મધુચ્છંદ, નય, કૃતદેવ અને ધ્રુવાષ્ટક પણ ઓળખાય છે.

કચ્છપઃ પૂરણશ્ચૈવ વિશ્વામિત્રસુતાસ્તુ વૈ। તેષાં ગોત્રાણિ બહુધા કૌશિકાનાં મહાત્મનામ્ ।। ૨૯.

કચ્છપ અને પૂરાણ પણ વિશ્વામિત્રના પુત્રો હતા; મહાન આત્માવાળા કૌશિકોના તેમના અનેક પ્રકારના વંશો થયા.

પાર્થિવા દેવરાતાશ્ચ યાજ્ઞવલ્ક્યા સમર્ષણાઃ । ઉદુમ્બરા ઉદુમ્લાનાસ્તારકા યમમુઞ્ચતાઃ ।। ૨૯.

પાર્થિવ, દેવરાત, યાજ્ઞવલ્ક્ય, સમર્ષણ, ઉદુમ્બર, ઉદુમ્લાન, તારક અને યમમુંચત પણ ઉલ્લેખાય છે.

લોહિણ્યો રેણવશ્ચૈવ તથા કારીષવઃ સ્મૃતાઃ। બભ્રવઃ પાણિનશ્ચૈવ ધ્યાવજપ્યાસ્તથૈવ ચ ।। ૨૯.

લોહિન્ય, રેણવ, અને તેમ જ કારીષવ તરીકે ઓળખાતા, તેમજ બભ્રવ, પાણિન અને ધ્યાન તથા જપમાં તત્પર એવા લોકો પણ યાદ રાખવામાં આવે છે.

શાલાવત્યા હિરણ્યાક્ષાઃ સ્યઙ્કૃતા ગાલવાઃ સ્મૃતાઃ । દેવલા યામદૂતાશ્ચ શાલઙ્કાયનબાષ્કલાઃ ।। ૨૯.

શાલાવતીમાંથી હિરણ્યાક્ષ, સ્યંકૃત અને ગાલવ થયા; દેવલ, યમદૂત, શાલંકાયન અને બાષ્કલ પણ ઉલ્લેખાય છે.

દદાતિ બાદરાશ્ચાન્યે વિશ્વામિત્રસ્ય ધીમતઃ। ઋષ્યન્તરવિવાઙ્યાસ્તે બહવઃ શૌશિકાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૨૯.

દદાતિ, બાદર અને અન્ય ઘણા પણ વિદ્વાન વિશ્વામિત્રના વંશજ છે; અનેક અન્ય ઋષિઓમાંથી પણ ઘણા શૌશિક વંશો થયા છે.

કૌશિકાસોશ્રુમાશ્ચૈવ તથાન્યે સૈધવાયનાઃ। પૌરોરવસ્ય પુણ્યસ્ય બ્રહ્મર્ષેઃ કૌશિકસ્ય તુ ।। ૨૯.

કૌશિક, ઓશ્રુમા અને તેમ જ સૈધવાયન પણ ઉલ્લેખાય છે; આ બધા પુણ્યશાળી પૌરોરવ અને બ્રહ્મર્ષિ કૌશિકના વંશજ છે.

દૃષદ્વતીસુતશ્ચાપિ વિશ્વામિત્રાત્તથાષ્ટકઃ। અષ્ટકસ્ય સુતો યો હિ પ્રોક્તો જહ્નુગણોમયા ।। ૨૯.

દૃષદ્વતીના પુત્ર અષ્ટક પણ વિશ્વામિત્રમાંથી થયા; અને અષ્ટકનો પુત્ર, જે જહ્નુ વંશમાં ગણાય છે, તેનો પણ ઉલ્લેખ છે.

ઋષય ઊચુઃ ।। કિં લક્ષણેન ધર્મેણ તપસેહ શ્રુતેન વા। બ્રાહ્મણ્યં સમનુપ્રાપ્તં વિશ્વામિત્રાદિભિર્નૃપૈઃ ।। ૨૯.

ઋષિઓએ પૂછ્યું: કયા લક્ષણ, કયા ધર્મ, કયા તપ અથવા કયા જ્ઞાનથી વિશ્વામિત્ર અને અન્ય રાજાઓએ બ્રાહ્મણપણું પ્રાપ્ત કર્યું?

યેન યોનાભિધા નેન બ્રાહ્મણ્યં ક્ષત્રિયા ગતાઃ । વિશેષં જ્ઞાતુમિચ્છામિ તપસા દાનતસ્તથા ।। ૨૯.

કયા ઉપાયથી, કયા મૂળથી, ક્ષત્રિયો બ્રાહ્મણપદે પહોંચ્યા? શું તે તપથી કે દાનથી, એમાં શું વિશેષતા છે, એ હું જાણવું છું છું.

એવમુક્તસ્તતો વાક્યમબ્રવીદિદમર્થવત્। અન્યાયોપગતૈર્દ્રવ્યૈરાહૃત્ય યજને ધિયા। ધર્માભિકાંક્ષી યજતે ન ધર્મફલમશ્નુતે ।। ૨૯.

આ રીતે કહેતાં, તેણે અર્થપૂર્ણ શબ્દો કહ્યા: જે માણસ અન્યાયથી મેળવેલા ધનથી યજ્ઞ કરે છે અને ધર્મની ઇચ્છા રાખે છે, તેને ધર્મનું ફળ મળતું નથી.

ધર્મ્મં ચૈતં સમાખ્યાય પાપાત્મા પુરુષાધમઃ। દદાતિ દાનં વિપ્રેભ્યો લોકાનાં દમ્ભકારણાત્ ।। ૨૯.

આ ધર્મ સમજાવીને, પાપી અને નીચ માણસ લોકોમાં દેખાડા માટે બ્રાહ્મણોને દાન આપે છે.

જપં કૃત્વા તથા તીવ્રં ધનલોભાન્નિરઙ્કુશઃ। રાગમોહાન્વિતો હ્યન્તે પાવનાર્થં દદાતિ યઃ ।। ૨૯.

કોઈ માણસ જો તીવ્ર જપ કરીને, ધનના લોભમાં અંકુશ વિના, રાગ અને મોહથી ભરેલો હોય અને અંતે શુદ્ધિ માટે દાન આપે છે,

તેન દત્તાનિ દાનાનિ અફલાનિ ભવન્ત્યુત। તસ્ય ધર્મ્મપ્રવૃત્તસ્ય હિંસકસ્ય દુરાત્મનઃ ।। ૨૯.

તો આવા માણસે આપેલા દાન નિષ્ફળ જાય છે; કારણ કે જે દુષ્ટ અને હિંસક મનુષ્ય અધર્મમાં લાગેલો હોય, તેને કોઈ ફળ મળતું નથી.

એવં લબ્ધ્વા ધનં મોહાદ્દદતો યજતશ્ચ હ। સક્લિષ્ટકર્મણો દાનં ન તિષ્ઠતિ દુરાત્મનઃ ।। ૨૯.

આ રીતે, મોહથી મેળવેલું ધન જે આપવું કે યજ્ઞમાં વાપરવું, તો દુષ્ટ કર્મો કરનારનું દાન ટકતું નથી.

ન્યાયાગતાનાં દ્રવ્યાણાં તીર્થે સમ્પ્રતિપાદનમ્। કામાનનભિસન્ધાય યજતે ચ દદાતિ ચ ।। ૨૯.

પણ જે ધન યોગ્ય રીતે મેળવેલું હોય અને તીર્થમાં ઈચ્છા વિના યજ્ઞ કે દાન કરે છે,

સ દાનફલમાપ્નોતિ તચ્ચ દાનં સુખોદયમ્। દાનેન ભોગાનાપ્નોતિ સ્વર્ગં સત્યેન ગચ્છતિ ।। ૨૯.

તેને દાનનું ફળ મળે છે અને એ દાન સુખ આપે છે; દાનથી ભોગ મળે છે અને સત્યથી સ્વર્ગ મળે છે.

તપસા તુ સુતપ્તેન લોકાન્ વિષ્ટભ્ય તિષ્ઠતિ । વિષ્ટભ્ય સ તુ તેજસ્વી લોકેષ્વાનન્ત્યમશ્નુતે ।। ૨૯.

સારી રીતે કરેલા તપથી તે લોકને સ્થિર રાખે છે; એવા તેજથી તે લોકોમાં અનંત ફળ મેળવે છે.

દાનાચ્છ્રેયાંસ્તથા યજ્ઞો યજ્ઞાચ્છ્રેયસ્તથા તપઃ। સંન્યાસસ્તપસઃ શ્રેયાંસ્તસ્માજ્જ્ઞાનં ગુરુઃ સ્મૃતમ્ ।। ૨૯.

દાન યજ્ઞ કરતાં શ્રેષ્ઠ છે, યજ્ઞ કરતાં તપ શ્રેષ્ઠ છે; તપ કરતાં સંન્યાસ શ્રેષ્ઠ છે અને તેથી જ્ઞાનને સર્વોચ્ચ માનવામાં આવ્યું છે.

શ્રૃયન્તે હિ તપઃસિદ્ધાઃ ક્ષાત્રોપેતા દ્વિજાતયઃ। વિશ્વામિત્રો નરપતિર્માન્ધાતા સંકૃતિઃ કપિઃ ।। ૨૯.

તપથી સિદ્ધિ પામેલા ક્ષત્રિય અને દ્વિજોની વાતો સાંભળવામાં આવે છે: વિશ્વામિત્ર રાજા, માંધાતા, સંકૃતિ અને કપિ.

કપેશ્ચ પુરુકુત્સશ્ચ સત્યશ્ચાનૃહવાનૃથુઃ આર્ષ્ટિષેણોઽમીઢશ્ચ ભાગાન્યોન્યસ્તથૈવ ચ ।। ૨૯.

કપિના પુત્ર પુરુકુત્સ, સત્ય, અનૃહવ, ઋથુ, ઋષ્ટિષેણ, અમીઢ, ભાગ અને અન્યસ્તા તથા બીજા પણ હતા.

કક્ષીવશ્ચૈવ શિજયસ્તથાન્યે ચ મહારથાઃ। રથીતરશ્ચ રુન્દશ્ચ વિષ્ણુવૃદ્ધાદયો નૃપાઃ ।। ૨૯.

કક્ષીવ, શિજય અને બીજા મહાન રથીઓ; રથીતર, રુંદ અને વિષ્ણુવૃદ્ધાદિ રાજાઓ પણ હતા.

ક્ષાત્રોપેતાઃ સ્મૃતા હ્યેતે તપસા ઋષિતાઙ્ગતાઃ । એતે રાજર્ષયઃ સર્વ્વે સિદ્ધિં સુમહતીઙ્ગતાઃ। અત ઊર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ અયોર્વંશં મહાત્મનઃ ।। ૨૯.

આ બધા ક્ષત્રિય કુળમાં જન્મેલા અને તપથી ઋષિત્વ પામેલા છે; એ બધા રાજર્ષિઓએ મહાન સિદ્ધિ મેળવી છે. હવે હું મહાત્મા આયુના વંશ વિશે આગળ કહું છું.

સૂત ઉવાચ।। એતે પુત્રા મહાત્માનઃ પઞ્ચૈવાસન્ મહાબલાઃ। સ્વર્ભાનુતનયા વિપ્રાઃ પ્રભાયાં જજ્ઞિરે નૃપાઃ ।। ૩૦.

સૂતાએ કહ્યું: સ્વર્ભાનુની પત્ની પ્રભામાંથી જન્મેલા આ પાંચ પુત્રો મહાન આત્મા અને બળવાન હતા, અને રાજાઓમાં પ્રસિદ્ધ થયા.

નહુષઃ પ્રથમસ્તેષાં પુત્રધર્મ્મા તતઃ સ્મૃતઃ। ધર્મ્મવૃદ્ધાત્મજશ્ચૈવ સુતહોત્રો મહાયશાઃ ।। ૩૦.

એમાં પ્રથમ નહુષનું નામ લેવાય છે, પછી પુત્રધર્મ; ધર્મવૃદ્ધના પુત્ર સુતહોત્ર મહાન યશસ્વી હતા.

સુતહોત્રસ્ય દાયાદાસ્ત્રયઃ પરમધાર્મ્મિકાઃ। કાશઃ શલશ્ચ દ્વાવેતૌ તથા ગૃત્સમદઃ પ્રભુઃ ।। ૩૦.

સુતહોત્રના ત્રણ વારસદાર હતા, જે અત્યંત ધર્મનિષ્ઠ હતા: કાશ, શલ અને ગૃત્સમદ, જે શક્તિશાળી હતા.