વાયુપુરાણમ્

શમાત્મકમૃજું ભર્ત્તઃ પુત્રં મે દાતુમર્હસિ। કામમેવંવિધઃ પુત્રો મમ સ્યાત્તુ વદ પ્રભો ।। ૨૯.

હે પતિ, તમે મને શાંત અને સીધો પુત્ર આપો; જો તમારી ઈચ્છા હોય તો એવો પુત્ર મને મળે, હે પ્રભુ.

મય્યન્યથા ન શક્યં વૈ કર્તુમેવ દ્વિજોત્તમ। તતઃ પ્રસાદમકરોત્ સ તસ્યાસ્તપસો બલાત્ ।। ૨૯.

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, મારા માટે બીજું શક્ય નથી; પછી તેણે તેની તપશ્ચર્યાની શક્તિથી તેને અનુગ્રહ આપ્યો.

પુત્રે નાસ્તિ વિશેષો મે પૌત્રે વા વરવર્ણિનિ। ત્વયા યથોક્તં વચનં તથા ભદ્રે ભવિષ્યતિ ।। ૨૯.

હે સુંદરે, મને પુત્ર અને પૌત્રમાં કોઈ ભેદ નથી; તું જે રીતે કહ્યું છે, એ જ રીતે થશે, હે ભદ્રા.

તસ્માત્ સત્યવતી પુત્રં જનયામાસ ભાર્ગવમ્। તપસ્યભિરતન્દાન્તં જમદગ્નિઃ શમાત્મકમ્ ।। ૨૯.

આથી સત્યવતીએ ભાર્ગવ વંશના પુત્રને જન્મ આપ્યો, જે તપમાં નિષ્ઠાવાન અને ઇન્દ્રિયજિત હતો—જમદગ્નિ, જે શાંત સ્વભાવનો હતો.

ભૃગોશ્ચરુવિપર્યાસે રૌદ્રવૈષ્ણવયોઃ પુરા। યમનાદ્વૈષ્ણવસ્યાગ્નેર્જમદગ્નિરજાયત ।। ૨૯.

ભૃગુના અગ્નિ અને વૈષ્ણવ ચરુની અદલાબદલીના કારણે, પ્રાચીન સમયમાં, વૈષ્ણવ અગ્નિમાંથી જમદગ્નિ જન્મ્યા.

વિશ્વામિત્રં તુ દાયાદં ગાધિઃ કુશિકનન્દનઃ। પ્રાપ્ય બ્રહ્મર્ષિસહિતો (સવિતા) જગામ બ્રહ્મણાવૃતઃ ।। ૨૯.

કુશિકપુત્ર ગાધિએ પોતાના વારસ તરીકે વિશ્વામિત્રને પ્રાપ્ત કર્યા પછી, બ્રહ્મર્ષિઓ અને અનેક બ્રાહ્મણો સાથે સવિતા પાસે ગયા.

સા હિ સત્યવતી પુણ્યા સત્યવ્રતપરાયણા। કૌશિકીતિ સમાખ્યાતા પ્રવૃત્તેયં મહાનદી ।। ૨૯.

સત્યવતી, જે પવિત્ર અને સત્યપ્રતિ પ્રતિબદ્ધ હતી, હવે કૌશિકી તરીકે જાણીતી બની અને આ મહાન નદી વહેવા લાગી.

પરિસ્રુતા મહાભાગા કૌશિકી સરિતાં વરા। ઇક્ષ્વાકુવંશે ત્વભવત્સુવેણુર્નામ પાર્થિવઃ ।। ૨૯.

પ્રસિદ્ધ અને શ્રેષ્ઠ કૌશિકી નદીનું નામ દુરદૂર સુધી પ્રસિદ્ધ થયું; અને ઇક્ષ્વાકુ વંશમાં સુવેણુ નામે એક રાજા થયો.

તસ્ય કન્યા મહાભાગા કામલી નામ રેણુકા। રેણુ કાયાન્તુ કામલ્યાં તપોધૃતિસમન્વિતઃ। આર્ચીકો જનયામાસ જમદગ્નિઃ સુદારુણમ્ ।। ૨૯.

તે રાજાની પુત્રી, રેણુકા નામે, કમલી તરીકે ઓળખાતી હતી; કમલી અને રેણુમાંથી, તપ અને ધૈર્યથી યુક્ત, ઋચીકએ જમદગ્નિ નામના પ્રખર અને શક્તિશાળી પુત્રને જન્મ આપ્યો.

સર્વવિદ્યાન્તગં શ્રેષ્ઠં ધનુર્વેદસ્ય પારગમ્। રામં ક્ષત્રિય હન્તારં પ્રદીપ્તમિવ પાવકમ્ ।। ૨૯.

જમદગ્નિએ સર્વ વિદ્યા અને ધનુર્વેદમાં પારંગત, ક્ષત્રિયોને સંહારનાર અને અગ્નિ જેવો તેજસ્વી રામને જન્મ આપ્યો.

ઔર્વ્વસ્યૈવમૃચીકસ્ય સત્યવત્યાં મહામનાઃ। જમદગ્નિસ્તતો વીર્ય્યાજ્જજ્ઞે બ્રહ્મવિદાં વરઃ। મધ્યમશ્ચ શુનઃશેફઃ શુનઃપુચ્છઃ કનિષ્ઠકઃ ।। ૨૯.

આ રીતે ઔર્વ અને ઋચીકથી, સત્યવતીમાં, મહાન મનવાળા જમદગ્નિ જન્મ્યા, જે બ્રહ્મવિદ્યોમાં શ્રેષ્ઠ હતા; તેમના મધ્યમ પુત્રનું નામ શુનઃશેફ અને સૌથી નાનાનું નામ શુનઃપુચ્છ હતું.

વિશ્વામિત્રસ્તુ ધર્માત્મા નામ્ના વિશ્વરથઃ સ્મૃતઃ । જજ્ઞે ભૃગુપ્રસાદેન કૌશિકાદ્વંશવર્દ્ધનઃ ।। ૨૯.

વિશ્વામિત્ર, જે ધર્મનિષ્ઠ અને વિશ્વરથ તરીકે જાણીતા હતા, ભૃગુની કૃપાથી કૌશિક વંશને વધારવા માટે જન્મ્યા.

વિશ્વામિત્રસ્ય પુત્રસ્તુ શુનઃશેફોઽભવન્મુનિઃ। હરિશ્ચન્દ્રસ્ય યજ્ઞે તુ પશુત્વે નિયુતઃ સવૈ। દેવૈર્દત્તઃ સ વૈ યસ્માદ્દેવરાતસ્તતોઽભવત્ ।। ૨૯.

વિશ્વામિત્રના પુત્ર તરીકે મુનિ શુનઃશેફ થયા; હરિશ્ચંદ્રના યજ્ઞમાં તેમને પશુ તરીકે બાંધવામાં આવ્યા, પણ દેવતાઓએ તેમને આપ્યા, તેથી તેઓ દેવરાત કહેવાયા.

વિશ્વામિત્રસ્ય પુત્રાણાં શુનઃ શેફોઽગ્રજઃ સ્મૃતઃ। મધુચ્છન્દો નયશ્ચૈવ કૃતદેવૌ ધ્રુવાષ્ટકૌ ।। ૨૯.

વિશ્વામિત્રના પુત્રોમાં શુનઃશેફને સૌથી મોટો ગણવામાં આવે છે; મધુચ્છંદ, નય, કૃતદેવ અને ધ્રુવાષ્ટક પણ ઓળખાય છે.

કચ્છપઃ પૂરણશ્ચૈવ વિશ્વામિત્રસુતાસ્તુ વૈ। તેષાં ગોત્રાણિ બહુધા કૌશિકાનાં મહાત્મનામ્ ।। ૨૯.

કચ્છપ અને પૂરાણ પણ વિશ્વામિત્રના પુત્રો હતા; મહાન આત્માવાળા કૌશિકોના તેમના અનેક પ્રકારના વંશો થયા.

પાર્થિવા દેવરાતાશ્ચ યાજ્ઞવલ્ક્યા સમર્ષણાઃ । ઉદુમ્બરા ઉદુમ્લાનાસ્તારકા યમમુઞ્ચતાઃ ।। ૨૯.

પાર્થિવ, દેવરાત, યાજ્ઞવલ્ક્ય, સમર્ષણ, ઉદુમ્બર, ઉદુમ્લાન, તારક અને યમમુંચત પણ ઉલ્લેખાય છે.

લોહિણ્યો રેણવશ્ચૈવ તથા કારીષવઃ સ્મૃતાઃ। બભ્રવઃ પાણિનશ્ચૈવ ધ્યાવજપ્યાસ્તથૈવ ચ ।। ૨૯.

લોહિન્ય, રેણવ, અને તેમ જ કારીષવ તરીકે ઓળખાતા, તેમજ બભ્રવ, પાણિન અને ધ્યાન તથા જપમાં તત્પર એવા લોકો પણ યાદ રાખવામાં આવે છે.

શાલાવત્યા હિરણ્યાક્ષાઃ સ્યઙ્કૃતા ગાલવાઃ સ્મૃતાઃ । દેવલા યામદૂતાશ્ચ શાલઙ્કાયનબાષ્કલાઃ ।। ૨૯.

શાલાવતીમાંથી હિરણ્યાક્ષ, સ્યંકૃત અને ગાલવ થયા; દેવલ, યમદૂત, શાલંકાયન અને બાષ્કલ પણ ઉલ્લેખાય છે.

દદાતિ બાદરાશ્ચાન્યે વિશ્વામિત્રસ્ય ધીમતઃ। ઋષ્યન્તરવિવાઙ્યાસ્તે બહવઃ શૌશિકાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૨૯.

દદાતિ, બાદર અને અન્ય ઘણા પણ વિદ્વાન વિશ્વામિત્રના વંશજ છે; અનેક અન્ય ઋષિઓમાંથી પણ ઘણા શૌશિક વંશો થયા છે.

કૌશિકાસોશ્રુમાશ્ચૈવ તથાન્યે સૈધવાયનાઃ। પૌરોરવસ્ય પુણ્યસ્ય બ્રહ્મર્ષેઃ કૌશિકસ્ય તુ ।। ૨૯.

કૌશિક, ઓશ્રુમા અને તેમ જ સૈધવાયન પણ ઉલ્લેખાય છે; આ બધા પુણ્યશાળી પૌરોરવ અને બ્રહ્મર્ષિ કૌશિકના વંશજ છે.

દૃષદ્વતીસુતશ્ચાપિ વિશ્વામિત્રાત્તથાષ્ટકઃ। અષ્ટકસ્ય સુતો યો હિ પ્રોક્તો જહ્નુગણોમયા ।। ૨૯.

દૃષદ્વતીના પુત્ર અષ્ટક પણ વિશ્વામિત્રમાંથી થયા; અને અષ્ટકનો પુત્ર, જે જહ્નુ વંશમાં ગણાય છે, તેનો પણ ઉલ્લેખ છે.

ઋષય ઊચુઃ ।। કિં લક્ષણેન ધર્મેણ તપસેહ શ્રુતેન વા। બ્રાહ્મણ્યં સમનુપ્રાપ્તં વિશ્વામિત્રાદિભિર્નૃપૈઃ ।। ૨૯.

ઋષિઓએ પૂછ્યું: કયા લક્ષણ, કયા ધર્મ, કયા તપ અથવા કયા જ્ઞાનથી વિશ્વામિત્ર અને અન્ય રાજાઓએ બ્રાહ્મણપણું પ્રાપ્ત કર્યું?

યેન યોનાભિધા નેન બ્રાહ્મણ્યં ક્ષત્રિયા ગતાઃ । વિશેષં જ્ઞાતુમિચ્છામિ તપસા દાનતસ્તથા ।। ૨૯.

કયા ઉપાયથી, કયા મૂળથી, ક્ષત્રિયો બ્રાહ્મણપદે પહોંચ્યા? શું તે તપથી કે દાનથી, એમાં શું વિશેષતા છે, એ હું જાણવું છું છું.

એવમુક્તસ્તતો વાક્યમબ્રવીદિદમર્થવત્। અન્યાયોપગતૈર્દ્રવ્યૈરાહૃત્ય યજને ધિયા। ધર્માભિકાંક્ષી યજતે ન ધર્મફલમશ્નુતે ।। ૨૯.

આ રીતે કહેતાં, તેણે અર્થપૂર્ણ શબ્દો કહ્યા: જે માણસ અન્યાયથી મેળવેલા ધનથી યજ્ઞ કરે છે અને ધર્મની ઇચ્છા રાખે છે, તેને ધર્મનું ફળ મળતું નથી.

ધર્મ્મં ચૈતં સમાખ્યાય પાપાત્મા પુરુષાધમઃ। દદાતિ દાનં વિપ્રેભ્યો લોકાનાં દમ્ભકારણાત્ ।। ૨૯.

આ ધર્મ સમજાવીને, પાપી અને નીચ માણસ લોકોમાં દેખાડા માટે બ્રાહ્મણોને દાન આપે છે.

જપં કૃત્વા તથા તીવ્રં ધનલોભાન્નિરઙ્કુશઃ। રાગમોહાન્વિતો હ્યન્તે પાવનાર્થં દદાતિ યઃ ।। ૨૯.

કોઈ માણસ જો તીવ્ર જપ કરીને, ધનના લોભમાં અંકુશ વિના, રાગ અને મોહથી ભરેલો હોય અને અંતે શુદ્ધિ માટે દાન આપે છે,

તેન દત્તાનિ દાનાનિ અફલાનિ ભવન્ત્યુત। તસ્ય ધર્મ્મપ્રવૃત્તસ્ય હિંસકસ્ય દુરાત્મનઃ ।। ૨૯.

તો આવા માણસે આપેલા દાન નિષ્ફળ જાય છે; કારણ કે જે દુષ્ટ અને હિંસક મનુષ્ય અધર્મમાં લાગેલો હોય, તેને કોઈ ફળ મળતું નથી.

એવં લબ્ધ્વા ધનં મોહાદ્દદતો યજતશ્ચ હ। સક્લિષ્ટકર્મણો દાનં ન તિષ્ઠતિ દુરાત્મનઃ ।। ૨૯.

આ રીતે, મોહથી મેળવેલું ધન જે આપવું કે યજ્ઞમાં વાપરવું, તો દુષ્ટ કર્મો કરનારનું દાન ટકતું નથી.

ન્યાયાગતાનાં દ્રવ્યાણાં તીર્થે સમ્પ્રતિપાદનમ્। કામાનનભિસન્ધાય યજતે ચ દદાતિ ચ ।। ૨૯.

પણ જે ધન યોગ્ય રીતે મેળવેલું હોય અને તીર્થમાં ઈચ્છા વિના યજ્ઞ કે દાન કરે છે,