વાયુપુરાણમ્

ગાધિઃ સદારસ્તુ તદા ઋચીકાશ્રમમભ્યગાત્। તીર્થયાત્રાપ્રસઙ્ગેન સુતાં દ્રષ્ટું નરેશ્વરઃ ।। ૨૯.

તે સમયે ગાધિ પોતાની પત્ની સાથે તીર્થયાત્રાના બહાને, પોતાની દીકરીને જોવા માટે ઋચીકના આશ્રમમાં આવ્યા.

ચરુદ્વયં ગૃહીત્વા તુ ઋષેઃ સત્યવતી સદા। ભર્ત્તુર્વચનમવ્યગ્રા હૃષ્ટા માત્રે ન્યવેદયત્ ।। ૨૯.

સત્યવતી, જે હંમેશા પતિવ્રતા હતી, ઋષિ દ્વારા તૈયાર કરેલા બંને ચરુ લઈને, આનંદપૂર્વક અને નિઃશંકપણે પોતાની માતાને એ વિશે કહ્યું.

માતા તુ તસ્યૈ દૈવેન દુહિત્રે સ્વં ચરું દદૌ । તસ્યાશ્ચરુમથાજ્ઞાનાદાત્મનઃ સા ચકાર હ ।। ૨૯.

માતાએ દૈવયોગે પોતાનો ચરુ દીકરીને આપી દીધો; અને સત્યવતીએ અજ્ઞાનવશે પોતાનો ચરુ પોતે જ તૈયાર કર્યો.

અથ સત્યવતી ગર્ભં ક્ષત્રિયાન્તકરં શુભમ્। ધારયામાસ દીપ્તેન વપુષા ઘોરદર્શના ।। ૨૯.

પછી સત્યવતીએ એક એવો શુભ ગર્ભ ધારણ કર્યો, જે કષ્ટ્રીયોનો વિનાશક હતો, તેજસ્વી રૂપવાળો અને ભયાનક દેખાવ ધરાવતો હતો.

તમૃચીકસ્તતો દૃષ્ટ્વા યોગેનાપ્યનુમૃશ્ય ચ। તદાબ્રવીદ્દ્વિજશ્રેષ્ઠઃ સ્વાં ભાર્ય્યાં વરવર્ણિનીમ્ ।। ૨૯.

ઋચીકએ આ જોઈને અને યોગબળથી જાણીને, પછી પોતાની સુંદર પત્નીને, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, આ રીતે કહ્યું.

માતુઃ સિદ્ધ્યતિ તે ભદ્રે ચરુવ્યત્યાસહેતુના। જનિષ્યતિ હિ પુત્રસ્તે ક્રૂરકર્માતિદારુણઃ ।। ૨૯.

હે ભદ્રે, ચરુની અદલાબદલીના કારણે તારી માતાને સિદ્ધિ મળશે; અને તારો પુત્ર ક્રૂર કર્મોવાળો અને અત્યંત ભયાનક જન્મશે.

માતા જનિષ્યતે વાપિ તથાભૂતં તપોધનમ્ । વિશ્વં હિ બ્રહ્મ તપસા મયા તત્ર સમર્પિતમ્ ।। ૨૯.

તારી માતા પણ એવો તપસ્વી પુત્ર જન્માવશે; કેમ કે મેં મારા તપથી આખું બ્રહ્મા ત્યાગી દીધું છે.

એવમુક્તા મહાભાગા ભર્ત્રા સત્યવતી તદા। પ્રસાદયામાસ પતિં સુતો મે નેદૃશો ભવેત્। બ્રાહ્મણાપસદસ્ત્વન્ય ઇત્યુક્તો મુનિરબ્રવીત્ ।। ૨૯.

પતિએ આ રીતે કહ્યાબાદ, મહાભાગ્યવતી સત્યવતીએ પતિને પ્રસન્ન કરવા વિનંતી કરી: 'મારો પુત્ર આવો ન થાય, બીજો બ્રાહ્મણોમાં અપવિત્ર થાવો,' ત્યારે મુનિએ ઉત્તર આપ્યો.

નૈષ સઙ્કલ્પિતઃ કામો મયા ભદ્રે તથા ત્વયા । ઉગ્રકર્મા ભવેત્ પુત્રઃ પિતુર્માતુશ્ચ કારણાત્ ।। ૨૯.

હે ભદ્રે, ન તો મેં અને ન તો તું આવું ઈચ્છ્યું હતું; તારો પુત્ર પિતા અને માતા બંનેના કારણે ઉગ્ર કર્મોવાળો થશે.

પુનઃ સત્યવતી વાક્યમેવમુક્તાબ્રવીદિદમ્। ઇચ્છઁલ્લોકાનપિ મુને સૃજેથાઃ કિં પુનઃ સુતમ્ ।। ૨૯.

પછી સત્યવતીએ ફરી કહ્યું: 'હે મુનિ, તમે ઈચ્છો તો લોક પણ રચી શકો, તો પછી પુત્ર કેમ નહીં?'

શમાત્મકમૃજું ભર્ત્તઃ પુત્રં મે દાતુમર્હસિ। કામમેવંવિધઃ પુત્રો મમ સ્યાત્તુ વદ પ્રભો ।। ૨૯.

હે પતિ, તમે મને શાંત અને સીધો પુત્ર આપો; જો તમારી ઈચ્છા હોય તો એવો પુત્ર મને મળે, હે પ્રભુ.

મય્યન્યથા ન શક્યં વૈ કર્તુમેવ દ્વિજોત્તમ। તતઃ પ્રસાદમકરોત્ સ તસ્યાસ્તપસો બલાત્ ।। ૨૯.

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, મારા માટે બીજું શક્ય નથી; પછી તેણે તેની તપશ્ચર્યાની શક્તિથી તેને અનુગ્રહ આપ્યો.

પુત્રે નાસ્તિ વિશેષો મે પૌત્રે વા વરવર્ણિનિ। ત્વયા યથોક્તં વચનં તથા ભદ્રે ભવિષ્યતિ ।। ૨૯.

હે સુંદરે, મને પુત્ર અને પૌત્રમાં કોઈ ભેદ નથી; તું જે રીતે કહ્યું છે, એ જ રીતે થશે, હે ભદ્રા.

તસ્માત્ સત્યવતી પુત્રં જનયામાસ ભાર્ગવમ્। તપસ્યભિરતન્દાન્તં જમદગ્નિઃ શમાત્મકમ્ ।। ૨૯.

આથી સત્યવતીએ ભાર્ગવ વંશના પુત્રને જન્મ આપ્યો, જે તપમાં નિષ્ઠાવાન અને ઇન્દ્રિયજિત હતો—જમદગ્નિ, જે શાંત સ્વભાવનો હતો.

ભૃગોશ્ચરુવિપર્યાસે રૌદ્રવૈષ્ણવયોઃ પુરા। યમનાદ્વૈષ્ણવસ્યાગ્નેર્જમદગ્નિરજાયત ।। ૨૯.

ભૃગુના અગ્નિ અને વૈષ્ણવ ચરુની અદલાબદલીના કારણે, પ્રાચીન સમયમાં, વૈષ્ણવ અગ્નિમાંથી જમદગ્નિ જન્મ્યા.

વિશ્વામિત્રં તુ દાયાદં ગાધિઃ કુશિકનન્દનઃ। પ્રાપ્ય બ્રહ્મર્ષિસહિતો (સવિતા) જગામ બ્રહ્મણાવૃતઃ ।। ૨૯.

કુશિકપુત્ર ગાધિએ પોતાના વારસ તરીકે વિશ્વામિત્રને પ્રાપ્ત કર્યા પછી, બ્રહ્મર્ષિઓ અને અનેક બ્રાહ્મણો સાથે સવિતા પાસે ગયા.

સા હિ સત્યવતી પુણ્યા સત્યવ્રતપરાયણા। કૌશિકીતિ સમાખ્યાતા પ્રવૃત્તેયં મહાનદી ।। ૨૯.

સત્યવતી, જે પવિત્ર અને સત્યપ્રતિ પ્રતિબદ્ધ હતી, હવે કૌશિકી તરીકે જાણીતી બની અને આ મહાન નદી વહેવા લાગી.

પરિસ્રુતા મહાભાગા કૌશિકી સરિતાં વરા। ઇક્ષ્વાકુવંશે ત્વભવત્સુવેણુર્નામ પાર્થિવઃ ।। ૨૯.

પ્રસિદ્ધ અને શ્રેષ્ઠ કૌશિકી નદીનું નામ દુરદૂર સુધી પ્રસિદ્ધ થયું; અને ઇક્ષ્વાકુ વંશમાં સુવેણુ નામે એક રાજા થયો.

તસ્ય કન્યા મહાભાગા કામલી નામ રેણુકા। રેણુ કાયાન્તુ કામલ્યાં તપોધૃતિસમન્વિતઃ। આર્ચીકો જનયામાસ જમદગ્નિઃ સુદારુણમ્ ।। ૨૯.

તે રાજાની પુત્રી, રેણુકા નામે, કમલી તરીકે ઓળખાતી હતી; કમલી અને રેણુમાંથી, તપ અને ધૈર્યથી યુક્ત, ઋચીકએ જમદગ્નિ નામના પ્રખર અને શક્તિશાળી પુત્રને જન્મ આપ્યો.

સર્વવિદ્યાન્તગં શ્રેષ્ઠં ધનુર્વેદસ્ય પારગમ્। રામં ક્ષત્રિય હન્તારં પ્રદીપ્તમિવ પાવકમ્ ।। ૨૯.

જમદગ્નિએ સર્વ વિદ્યા અને ધનુર્વેદમાં પારંગત, ક્ષત્રિયોને સંહારનાર અને અગ્નિ જેવો તેજસ્વી રામને જન્મ આપ્યો.

ઔર્વ્વસ્યૈવમૃચીકસ્ય સત્યવત્યાં મહામનાઃ। જમદગ્નિસ્તતો વીર્ય્યાજ્જજ્ઞે બ્રહ્મવિદાં વરઃ। મધ્યમશ્ચ શુનઃશેફઃ શુનઃપુચ્છઃ કનિષ્ઠકઃ ।। ૨૯.

આ રીતે ઔર્વ અને ઋચીકથી, સત્યવતીમાં, મહાન મનવાળા જમદગ્નિ જન્મ્યા, જે બ્રહ્મવિદ્યોમાં શ્રેષ્ઠ હતા; તેમના મધ્યમ પુત્રનું નામ શુનઃશેફ અને સૌથી નાનાનું નામ શુનઃપુચ્છ હતું.

વિશ્વામિત્રસ્તુ ધર્માત્મા નામ્ના વિશ્વરથઃ સ્મૃતઃ । જજ્ઞે ભૃગુપ્રસાદેન કૌશિકાદ્વંશવર્દ્ધનઃ ।। ૨૯.

વિશ્વામિત્ર, જે ધર્મનિષ્ઠ અને વિશ્વરથ તરીકે જાણીતા હતા, ભૃગુની કૃપાથી કૌશિક વંશને વધારવા માટે જન્મ્યા.

વિશ્વામિત્રસ્ય પુત્રસ્તુ શુનઃશેફોઽભવન્મુનિઃ। હરિશ્ચન્દ્રસ્ય યજ્ઞે તુ પશુત્વે નિયુતઃ સવૈ। દેવૈર્દત્તઃ સ વૈ યસ્માદ્દેવરાતસ્તતોઽભવત્ ।। ૨૯.

વિશ્વામિત્રના પુત્ર તરીકે મુનિ શુનઃશેફ થયા; હરિશ્ચંદ્રના યજ્ઞમાં તેમને પશુ તરીકે બાંધવામાં આવ્યા, પણ દેવતાઓએ તેમને આપ્યા, તેથી તેઓ દેવરાત કહેવાયા.

વિશ્વામિત્રસ્ય પુત્રાણાં શુનઃ શેફોઽગ્રજઃ સ્મૃતઃ। મધુચ્છન્દો નયશ્ચૈવ કૃતદેવૌ ધ્રુવાષ્ટકૌ ।। ૨૯.

વિશ્વામિત્રના પુત્રોમાં શુનઃશેફને સૌથી મોટો ગણવામાં આવે છે; મધુચ્છંદ, નય, કૃતદેવ અને ધ્રુવાષ્ટક પણ ઓળખાય છે.

કચ્છપઃ પૂરણશ્ચૈવ વિશ્વામિત્રસુતાસ્તુ વૈ। તેષાં ગોત્રાણિ બહુધા કૌશિકાનાં મહાત્મનામ્ ।। ૨૯.

કચ્છપ અને પૂરાણ પણ વિશ્વામિત્રના પુત્રો હતા; મહાન આત્માવાળા કૌશિકોના તેમના અનેક પ્રકારના વંશો થયા.

પાર્થિવા દેવરાતાશ્ચ યાજ્ઞવલ્ક્યા સમર્ષણાઃ । ઉદુમ્બરા ઉદુમ્લાનાસ્તારકા યમમુઞ્ચતાઃ ।। ૨૯.

પાર્થિવ, દેવરાત, યાજ્ઞવલ્ક્ય, સમર્ષણ, ઉદુમ્બર, ઉદુમ્લાન, તારક અને યમમુંચત પણ ઉલ્લેખાય છે.

લોહિણ્યો રેણવશ્ચૈવ તથા કારીષવઃ સ્મૃતાઃ। બભ્રવઃ પાણિનશ્ચૈવ ધ્યાવજપ્યાસ્તથૈવ ચ ।। ૨૯.

લોહિન્ય, રેણવ, અને તેમ જ કારીષવ તરીકે ઓળખાતા, તેમજ બભ્રવ, પાણિન અને ધ્યાન તથા જપમાં તત્પર એવા લોકો પણ યાદ રાખવામાં આવે છે.

શાલાવત્યા હિરણ્યાક્ષાઃ સ્યઙ્કૃતા ગાલવાઃ સ્મૃતાઃ । દેવલા યામદૂતાશ્ચ શાલઙ્કાયનબાષ્કલાઃ ।। ૨૯.

શાલાવતીમાંથી હિરણ્યાક્ષ, સ્યંકૃત અને ગાલવ થયા; દેવલ, યમદૂત, શાલંકાયન અને બાષ્કલ પણ ઉલ્લેખાય છે.

દદાતિ બાદરાશ્ચાન્યે વિશ્વામિત્રસ્ય ધીમતઃ। ઋષ્યન્તરવિવાઙ્યાસ્તે બહવઃ શૌશિકાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૨૯.

દદાતિ, બાદર અને અન્ય ઘણા પણ વિદ્વાન વિશ્વામિત્રના વંશજ છે; અનેક અન્ય ઋષિઓમાંથી પણ ઘણા શૌશિક વંશો થયા છે.