વાયુપુરાણમ્

કુશપુત્રા બભૂવુશ્ચ ચત્વારો વેદવર્ચસઃ। કુશાશ્વઃ કુશનાભશ્ચ અમૂર્ત્તારયશોવસુઃ ।। ૨૯.

કુશના ચાર પુત્રો થયા, બધા વૈદિક તેજ ધરાવતા: કુશાશ્વ, કુશનાભ, અમૂર્ત અને અરશોવસુ.

કુશસ્તમ્બસ્તપસ્તેપે પુત્રાર્થી રાજસત્તમઃ। પૂર્ણે વર્ષસહસ્રે વૈ શતક્રતુમપશ્યત ।। ૨૯.

કુશસ્તંભ, શ્રેષ્ઠ રાજા, પુત્રની ઈચ્છાથી કઠોર તપ કર્યાં; હજારો વર્ષ પૂર્ણ થયા ત્યારે તેણે શતક્રતુને જોયો.

તમુગ્રતપસં દૃષ્ટ્વા સહસ્રાક્ષઃ પુરન્દરઃ। સમર્થઃ પુત્રજનને સ્વયમેવાસ્ય શાશ્વતઃ ।। ૨૯.

તેના ઘોર તપસ્યાને જોઈને, હજારો આંખોવાળા પુરંદર પોતે પુત્રદાન માટે સક્ષમ થયો.

પુત્રત્વં કલ્પયામાસ સ્વયમેવ પુરન્દરઃ। ગાધિર્નામાભવત્પુત્રઃ કૌશિકઃ પાકશાસનઃ ।। ૨૯.

પુરંદરે પોતે પુત્રરૂપ ધારણ કર્યો; તેથી ગાધિ, જેને કૌશિક પણ કહે છે, જન્મ્યો.

પૌરુકુત્સાભવદ્ભાર્યા ગાધિસ્તસ્યામજાયત। પૂર્વ્વં કન્યાં મહાભાગાં નામ્ના સત્યવતીં શુભામ્। તાં ગાધિપુત્રઃ કાવ્યાય ઋચીકાય દદૌ પ્રભુઃ ।। ૨૯.

ગાધિની પત્ની પૌરુકુત્સ વંશની હતી, અને તેના ગર્ભમાંથી ગાધિ જન્મ્યો. પહેલા, તેને સત્યવતી નામની શુભ અને પુણ્યવતી પુત્રી હતી, જેને ગાધિએ ઋચીક ઋષિને આપી.

તસ્યાં પુત્રસ્તુ વૈ ભર્ત્તા ભાર્ગવો ભૃગુનન્દનઃ। પુત્રાર્થે સાધયામાસ ચરું ગાધેસ્તથૈવ ચ ।। ૨૯.

તેમાંથી ભૃગુ વંશના ભારગવ ઋષિ પતિ થયા; પુત્રપ્રાપ્તિ માટે તેમણે ગાધિ માટે પણ યજ્ઞની ચરું તૈયાર કરી.

તથા ચાહૂય સુધૃતિઋચીકો ભાર્ગવસ્તદા। ઉપયોજ્યશ્ચરુરયં ત્વયા માત્રા ચ તેશુભે ।। ૨૯.

પછી ધીરજવાળા ઋચીક ભારગવએ તેમને બોલાવી કહ્યું: 'આ ચરું તું અને તારી માતા, હે શુભે, ઉપયોગમાં લેશો.'

તસ્યાં જનિષ્યતે પુત્રો દીપ્તિમાન્ ક્ષત્રિયર્ષભઃ। અજેયઃ ક્ષત્રિયૈર્યુદ્ધે ક્ષત્રિયર્ષભસૂદનઃ ।। ૨૯.

એ સ્ત્રીમાંથી એક તેજસ્વી અને કષ્ટ્રીયોમાં શ્રેષ્ઠ પુત્ર જન્મશે, જે યુદ્ધમાં કષ્ટ્રીયો દ્વારા અજય રહેશે અને કષ્ટ્રીય વીરોને સંહારનાર બનશે.

તવાપિ પુત્રં કલ્યાણિ ધૃતિન્તં તપોધનમ્। શમાત્મકં દ્વિજશ્રેષ્ઠં ચરુરેષ વિધાસ્યતિ ।। ૨૯.

હે શુભે, તને પણ એક પુત્ર મળશે, જે ધીર, તપમાં નિષ્ણાત, શાંત સ્વભાવનો અને દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ હશે.

એવમુક્ત્વા તુ તાં ભાર્ય્યામૃચીકો ભૃગુનન્દનઃ। તપસ્યાભિરતો નિત્યમરણ્યં પ્રવિવેશ હ ।। ૨૯.

આ રીતે પત્નીને કહીને, ભૃગુના વંશજ ઋચીક તપમાં લીન રહી, હંમેશા જંગલમાં તપ કરવા માટે ગયા.

ગાધિઃ સદારસ્તુ તદા ઋચીકાશ્રમમભ્યગાત્। તીર્થયાત્રાપ્રસઙ્ગેન સુતાં દ્રષ્ટું નરેશ્વરઃ ।। ૨૯.

તે સમયે ગાધિ પોતાની પત્ની સાથે તીર્થયાત્રાના બહાને, પોતાની દીકરીને જોવા માટે ઋચીકના આશ્રમમાં આવ્યા.

ચરુદ્વયં ગૃહીત્વા તુ ઋષેઃ સત્યવતી સદા। ભર્ત્તુર્વચનમવ્યગ્રા હૃષ્ટા માત્રે ન્યવેદયત્ ।। ૨૯.

સત્યવતી, જે હંમેશા પતિવ્રતા હતી, ઋષિ દ્વારા તૈયાર કરેલા બંને ચરુ લઈને, આનંદપૂર્વક અને નિઃશંકપણે પોતાની માતાને એ વિશે કહ્યું.

માતા તુ તસ્યૈ દૈવેન દુહિત્રે સ્વં ચરું દદૌ । તસ્યાશ્ચરુમથાજ્ઞાનાદાત્મનઃ સા ચકાર હ ।। ૨૯.

માતાએ દૈવયોગે પોતાનો ચરુ દીકરીને આપી દીધો; અને સત્યવતીએ અજ્ઞાનવશે પોતાનો ચરુ પોતે જ તૈયાર કર્યો.

અથ સત્યવતી ગર્ભં ક્ષત્રિયાન્તકરં શુભમ્। ધારયામાસ દીપ્તેન વપુષા ઘોરદર્શના ।। ૨૯.

પછી સત્યવતીએ એક એવો શુભ ગર્ભ ધારણ કર્યો, જે કષ્ટ્રીયોનો વિનાશક હતો, તેજસ્વી રૂપવાળો અને ભયાનક દેખાવ ધરાવતો હતો.

તમૃચીકસ્તતો દૃષ્ટ્વા યોગેનાપ્યનુમૃશ્ય ચ। તદાબ્રવીદ્દ્વિજશ્રેષ્ઠઃ સ્વાં ભાર્ય્યાં વરવર્ણિનીમ્ ।। ૨૯.

ઋચીકએ આ જોઈને અને યોગબળથી જાણીને, પછી પોતાની સુંદર પત્નીને, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, આ રીતે કહ્યું.

માતુઃ સિદ્ધ્યતિ તે ભદ્રે ચરુવ્યત્યાસહેતુના। જનિષ્યતિ હિ પુત્રસ્તે ક્રૂરકર્માતિદારુણઃ ।। ૨૯.

હે ભદ્રે, ચરુની અદલાબદલીના કારણે તારી માતાને સિદ્ધિ મળશે; અને તારો પુત્ર ક્રૂર કર્મોવાળો અને અત્યંત ભયાનક જન્મશે.

માતા જનિષ્યતે વાપિ તથાભૂતં તપોધનમ્ । વિશ્વં હિ બ્રહ્મ તપસા મયા તત્ર સમર્પિતમ્ ।। ૨૯.

તારી માતા પણ એવો તપસ્વી પુત્ર જન્માવશે; કેમ કે મેં મારા તપથી આખું બ્રહ્મા ત્યાગી દીધું છે.

એવમુક્તા મહાભાગા ભર્ત્રા સત્યવતી તદા। પ્રસાદયામાસ પતિં સુતો મે નેદૃશો ભવેત્। બ્રાહ્મણાપસદસ્ત્વન્ય ઇત્યુક્તો મુનિરબ્રવીત્ ।। ૨૯.

પતિએ આ રીતે કહ્યાબાદ, મહાભાગ્યવતી સત્યવતીએ પતિને પ્રસન્ન કરવા વિનંતી કરી: 'મારો પુત્ર આવો ન થાય, બીજો બ્રાહ્મણોમાં અપવિત્ર થાવો,' ત્યારે મુનિએ ઉત્તર આપ્યો.

નૈષ સઙ્કલ્પિતઃ કામો મયા ભદ્રે તથા ત્વયા । ઉગ્રકર્મા ભવેત્ પુત્રઃ પિતુર્માતુશ્ચ કારણાત્ ।। ૨૯.

હે ભદ્રે, ન તો મેં અને ન તો તું આવું ઈચ્છ્યું હતું; તારો પુત્ર પિતા અને માતા બંનેના કારણે ઉગ્ર કર્મોવાળો થશે.

પુનઃ સત્યવતી વાક્યમેવમુક્તાબ્રવીદિદમ્। ઇચ્છઁલ્લોકાનપિ મુને સૃજેથાઃ કિં પુનઃ સુતમ્ ।। ૨૯.

પછી સત્યવતીએ ફરી કહ્યું: 'હે મુનિ, તમે ઈચ્છો તો લોક પણ રચી શકો, તો પછી પુત્ર કેમ નહીં?'

શમાત્મકમૃજું ભર્ત્તઃ પુત્રં મે દાતુમર્હસિ। કામમેવંવિધઃ પુત્રો મમ સ્યાત્તુ વદ પ્રભો ।। ૨૯.

હે પતિ, તમે મને શાંત અને સીધો પુત્ર આપો; જો તમારી ઈચ્છા હોય તો એવો પુત્ર મને મળે, હે પ્રભુ.

મય્યન્યથા ન શક્યં વૈ કર્તુમેવ દ્વિજોત્તમ। તતઃ પ્રસાદમકરોત્ સ તસ્યાસ્તપસો બલાત્ ।। ૨૯.

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, મારા માટે બીજું શક્ય નથી; પછી તેણે તેની તપશ્ચર્યાની શક્તિથી તેને અનુગ્રહ આપ્યો.

પુત્રે નાસ્તિ વિશેષો મે પૌત્રે વા વરવર્ણિનિ। ત્વયા યથોક્તં વચનં તથા ભદ્રે ભવિષ્યતિ ।। ૨૯.

હે સુંદરે, મને પુત્ર અને પૌત્રમાં કોઈ ભેદ નથી; તું જે રીતે કહ્યું છે, એ જ રીતે થશે, હે ભદ્રા.

તસ્માત્ સત્યવતી પુત્રં જનયામાસ ભાર્ગવમ્। તપસ્યભિરતન્દાન્તં જમદગ્નિઃ શમાત્મકમ્ ।। ૨૯.

આથી સત્યવતીએ ભાર્ગવ વંશના પુત્રને જન્મ આપ્યો, જે તપમાં નિષ્ઠાવાન અને ઇન્દ્રિયજિત હતો—જમદગ્નિ, જે શાંત સ્વભાવનો હતો.

ભૃગોશ્ચરુવિપર્યાસે રૌદ્રવૈષ્ણવયોઃ પુરા। યમનાદ્વૈષ્ણવસ્યાગ્નેર્જમદગ્નિરજાયત ।। ૨૯.

ભૃગુના અગ્નિ અને વૈષ્ણવ ચરુની અદલાબદલીના કારણે, પ્રાચીન સમયમાં, વૈષ્ણવ અગ્નિમાંથી જમદગ્નિ જન્મ્યા.

વિશ્વામિત્રં તુ દાયાદં ગાધિઃ કુશિકનન્દનઃ। પ્રાપ્ય બ્રહ્મર્ષિસહિતો (સવિતા) જગામ બ્રહ્મણાવૃતઃ ।। ૨૯.

કુશિકપુત્ર ગાધિએ પોતાના વારસ તરીકે વિશ્વામિત્રને પ્રાપ્ત કર્યા પછી, બ્રહ્મર્ષિઓ અને અનેક બ્રાહ્મણો સાથે સવિતા પાસે ગયા.

સા હિ સત્યવતી પુણ્યા સત્યવ્રતપરાયણા। કૌશિકીતિ સમાખ્યાતા પ્રવૃત્તેયં મહાનદી ।। ૨૯.

સત્યવતી, જે પવિત્ર અને સત્યપ્રતિ પ્રતિબદ્ધ હતી, હવે કૌશિકી તરીકે જાણીતી બની અને આ મહાન નદી વહેવા લાગી.

પરિસ્રુતા મહાભાગા કૌશિકી સરિતાં વરા। ઇક્ષ્વાકુવંશે ત્વભવત્સુવેણુર્નામ પાર્થિવઃ ।। ૨૯.

પ્રસિદ્ધ અને શ્રેષ્ઠ કૌશિકી નદીનું નામ દુરદૂર સુધી પ્રસિદ્ધ થયું; અને ઇક્ષ્વાકુ વંશમાં સુવેણુ નામે એક રાજા થયો.

તસ્ય કન્યા મહાભાગા કામલી નામ રેણુકા। રેણુ કાયાન્તુ કામલ્યાં તપોધૃતિસમન્વિતઃ। આર્ચીકો જનયામાસ જમદગ્નિઃ સુદારુણમ્ ।। ૨૯.

તે રાજાની પુત્રી, રેણુકા નામે, કમલી તરીકે ઓળખાતી હતી; કમલી અને રેણુમાંથી, તપ અને ધૈર્યથી યુક્ત, ઋચીકએ જમદગ્નિ નામના પ્રખર અને શક્તિશાળી પુત્રને જન્મ આપ્યો.