વાયુપુરાણમ્

ઈષિકાસ્તમ્બમાસાદ્ય જ્વલન્તમિવ પાવકમ્। જાતમાત્રોઽથ ભગવાન્ દેવાનામાક્ષિપદ્વપુઃ ।। ૨૮.

પછી, એ ગર્ભ ઈષિકા કાંડા પાસે ગયો, જે અગ્નિ જેવો તેજસ્વી હતો, અને જન્મતાની સાથે જ ભગવાને એવો રૂપ ધારણ કર્યો કે દેવતાઓ આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા.

તતઃ સંશયમાપન્નાસ્તારામકથયન્ સુરાઃ। સત્યં બ્રૂહિ સુતઃ કસ્ય સોમસ્યાથ બૃહસ્પતેઃ ।। ૨૮.

પછી દેવતાઓએ શંકા સાથે તારાને પૂછ્યું: 'સાચું કહેજે — આ પુત્ર કોનો છે, સોમનો કે બૃહસ્પતિનો?'

હ્રીયમાણા યદા દેવાન્નાહ સા સાધ્વસાધુ વા । તદા તાં શપ્તુમારબ્ધઃ કુમારો દસ્યુહન્તમઃ ।। ૨૮.

દેવતાઓ સામે લજ્જિત થઈ, તેણે સારું કે ખરાબ એવું કંઈ કહ્યું નહીં; ત્યારે એ દુશ્મનવિનાશક પુત્રએ તેને શાપ આપવાનો ઇરાદો કર્યો.

સન્નિવાર્ય તદા બ્રહ્મા તારાં ચન્દ્રસ્ય સંશયઃ। યદત્ર તથ્યન્તદ્‌બ્રૂહિ તારે કસ્ય સુતસ્ત્વયમ્ ।। ૨૮.

ત્યારે બ્રહ્માજીએ તેને રોકી, તારાને કહ્યું: 'તારાં, સાચું કહેજે — આ તારો પુત્ર સોમનો છે કે નહીં?'

સા પ્રાઞ્જલિરુવાચેદં બ્રહ્માણં વરદં પ્રભુમ્। સોમસ્યેતિ મહાત્માનં કુમારન્દસ્યુહન્તમમ્ ।। ૨૮.

તારાએ હાથ જોડીને, કૃપાળુ બ્રહ્માજી સમક્ષ કહ્યું: 'મારો આ પુત્ર સોમદેવનો છે, એ મહાત્મા દુશ્મનવિનાશક છે.'

તતઃ સ તમુપાઘાય સોમો દાતા પ્રજાપતિઃ। બુધ ઇત્યકરોન્નામ તસ્ય પુત્રસ્ય ધીમતઃ ।। ૨૮.

પછી સોમ, જે સર્વ જીવોના દાતા અને સ્વામી છે, તેણે પોતાના વિદ્વાન પુત્રને પ્રેમપૂર્વક ભેટી, તેનું નામ બુધ રાખ્યું.

પ્રતિપૂર્વ્વઞ્ચ ગમને સમભ્યુત્તિષ્ઠતે બુધૈઃ। ઉત્પાદયામાસ તદા પુત્રં વૈ રાજપુત્રિકા ।। ૨૮.

પછી રાજકુમારી બુધ સાથે મિલન કરીને, એક પુત્રને જન્મ આપ્યો.

તસ્ય પુત્રો મહાતેજા બભૂવૈલઃ પુરૂરવાઃ । ઉર્વશ્યાં જજ્ઞિરે તસ્ય પુત્રાઃ ષટ્ સુમહૌજસઃ ।। ૨૮.

તે પુત્ર મહા તેજસ્વી પુરૂરવા થયો; અને ઉર્વશીથી તેને છ મહા બલવાન પુત્રો થયા.

પ્રસહ્ય ધર્ષિતસ્તત્ર વિવશો રાજયક્ષ્મણા । તતો યક્ષ્માભિભૂતસ્તુ સોમઃ પ્રક્ષીણમણ્ડલઃ । જગામ શરણાયાથ પિતરં સોઽત્રિમેવ તુ ।। ૨૮.

ત્યાં સોમને જોરથી અપમાન અને રાજયક્ષ્મા રોગે પીડિત કર્યો; રોગથી દુર્બળ થઈ, સોમે પોતાના પિતા અત્રિ પાસે આશરો લીધો.

તસ્ય તત્પાપશમનં ચકારાત્રિર્મહાયશાઃ। સ રાજયક્ષ્મણા મુક્તઃ શ્રિયા જજ્વાલ સર્વ્વશઃ ।। ૨૮.

મહાન યશસ્વી અત્રિએ તેનું પાપ દુર કર્યું; રાજયક્ષ્માથી મુક્ત થઈ, સોમ સર્વ રીતે તેજથી ઉજવાયો.

એતત્સોમસ્ય વૈ જન્મ કીર્ત્તિતં દ્વિજસત્તમાઃ। વંશન્તસ્ય દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ કીર્ત્યમાનં નિબોધત ।। ૨૮.

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજઓ, સોમના જન્મની આ કથા વર્ણવાઈ; હવે તેના વંશનું વર્ણન સાંભળો, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો.

ધન્યમારોગ્યમાયુષ્યં પુણ્યં કલ્મષશોધનમ્। સોમસ્ય જન્મ શ્રુત્વૈવ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ।। ૨૮.

સોમનો જન્મ સાંભળવાથી મનુષ્યને ધન, આરોગ્ય, દીર્ઘ આયુષ્ય અને પુણ્ય મળે છે, અને બધા પાપો દૂર થાય છે.

સૂત ઉવાચ ।। સોમસ્ય તુ બુધઃ પુત્રો બુધસ્ય તુ પુરૂરવાઃ। તેજસ્વી દાનશીલશ્ચ યજ્વા વિપુલદક્ષિણઃ ।। ૨૯.

સૂતે કહ્યું: સોમનો પુત્ર બુધ હતો અને બુધનો પુત્ર પુરૂરવા હતો; તે તેજસ્વી, દાનશીલ, યજ્ઞકર્તા અને વિશાળ દક્ષિણાવાળો હતો.

બ્રહ્મવાદી પરાક્રાન્તઃ શત્રુભિર્યુધિ દુર્જયઃ। આહર્ત્તા ચાગ્નિહોત્રસ્ય યજ્વનાઞ્ચ દદૌ મહીમ્ ।। ૨૯.

તે બ્રહ્મવિદ્યા જાણનારો, પરાક્રમી, યુદ્ધમાં દુશ્મનો માટે અજય અને અગ્નિહોત્ર કરનાર તથા યજ્ઞકર્તાઓને જમીન આપનાર હતો.

સત્યવાક્ કર્મ્મબુદ્ધિશ્ચ કાન્તઃ સંવૃતમૈથુનઃ। અતીવ પુત્રો લોકેષુ રૂપેણાપ્રતિમોઽભવત્ ।। ૨૯.

તે સત્ય બોલતો, કર્મમાં બુદ્ધિશાળી, સૌમ્ય અને સંયમિત હતો; તેનો પુત્ર સૌંદર્યમાં સર્વમાં અનન્ય હતો.

તં બ્રહ્મવાદિનં દાન્તં ધર્મજ્ઞં સત્યવાદિનમ્। ઉર્વશી વરયામાસ હિત્વા માનં યશસ્વિની ।। ૨૯.

યશસ્વી ઉર્વશીએ પોતાના માનને છોડીને, બ્રહ્મજ્ઞાની, દમયુક્ત, ધર્મજ્ઞ અને સત્યવંત પુરૂરવાને પસંદ કર્યો.

તયા સહાવસદ્રાજા દશવર્ષાણિ ચાષ્ટ ચ। સપ્ત ષટ્ સપ્ત ચાષ્ટૌ ચ દશ ચાષ્ટૌ ચ વીર્યવાન્ ।। ૨૯.

તે રાજાએ ઉર્વશી સાથે દસ અને આઠ, સાત, છ, સાત, આઠ, દસ અને આઠ વર્ષ સુધી બળથી યુક્ત રહીને જીવન વિતાવ્યું.

વને ચૈત્રરથે રમ્યે તથા મન્દાકિનીતટે। અલકાયાં વિશાલાયાં નન્દને ચ વનોત્તમે ।। ૨૯.

તે ચૈત્રરથના સુંદર વનમાં, મન્દાકિનીના કાંઠે, અલકા, વિશાલા અને નંદનના શ્રેષ્ઠ વનોમાં રહ્યો.

ગન્ધમાદનપાદેષુ મેરુશ્રૃઙ્ગે નગોત્તમે। ઉત્તરાંશ્ચ કુરૂન્ પ્રાપ્ય કલાપગ્રામમેવ ચ ।। ૨૯.

ગંધમાદન પર્વતની ઢાળીઓ પર, મેરુ પર્વતની ચોટી પર, ઉત્તર કુરુ અને કલાપા ગામ સુધી પહોંચ્યો.

એતેષુ વનસુખ્યેષુ સુરૈરાચરિતેષુ ચ। ઉર્વશ્યા સહિતો રાજા રેમે પરમયા મુદા ।। ૨૯.

આ સર્વ સુખદ વનોમાં, જ્યાં દેવતાઓ પણ ફરતા, રાજાએ ઉર્વશી સાથે પરમ આનંદ માણ્યો.

ઋષય ઊચુઃ।। ગન્ધર્વા ચોર્વશી દેવી રાજાનં માનુષં કથમ્। દેવાનુત્સૃજ્ય સમ્પ્રાપ્તા તન્નો બ્રૂહિ બહુશ્રુત ।। ૨૯.

ઋષિઓએ પૂછ્યું: હે વિદ્વાન, ગંધર્વોમાં દેવીઓ જેવી ઉર્વશી દેવોને છોડીને માનવ રાજા પાસે કેમ આવી? અમને કહો.

સૂત ઉવાચ।। બ્રહ્મશાપાભિભૂતા સા માનુષં સમુપસ્થિતા। ઐલં તુ તં વરારોહા સમયેન વ્યવસ્થિતા ।। ૨૯.

સૂતે કહ્યું: બ્રહ્માના શ્રાપથી પીડાઈ, સુંદર ઉર્વશી મનુષ્ય પુરૂરવા પાસે નિશ્ચિત શરતો સાથે આવી.

આત્મનઃ શાપમોક્ષાર્થં નિયમં સા ચકાર તુ । અનગ્નદર્શનઞ્ચૈવ અકામાત સહ મૈથુનમ્ ।। ૨૯.

શ્રાપમાંથી મુક્ત થવા માટે, તેણે નિયમ રાખ્યો કે તે અગ્નિ દ્વારા જોવાઈ નહીં અને ઇચ્છા વિના મિલન નહીં કરે.

દ્વૌ મેષૌ શયનાભ્યાશે સ તાવદ્ વ્યવતિષ્ઠતે। ઘૃતમાત્રં તથાહારઃ કાલમેકન્તુ પાર્થિવ ।। ૨૯.

શયન પાસે બે ઘેટાં રાખવાના અને માત્ર ઘી જેટલું જ ખોરાક લેવો, એ સમયની શરત છે, રાજા.

યદ્યેષ સમયો રાજન્ યાવત્કાલઞ્ચ તે દૃઢમ્। તાવત્કાલન્તુ વત્સ્યામિ એષ નઃ સમયઃ કૃતઃ ।। ૨૯.

હે રાજા, જો તું આ શરત મજબૂતપણે જાળવીશ અને જેટલો સમય તારે ઇચ્છો હોય તેટલો સમય હું અહીં રહીશ; આ જ અમારી શરત છે.

તસ્યાસ્તં સમયં સર્વં સ રાજા પર્યપાલયત્। એવં સા ચાવસત્ તસ્મિન્ પુરૂરવસિ ભામિની ।। ૨૯.

રાજાએ એ બધી શરતો સાચવી રાખી; એ રીતે તેજસ્વિ સ્ત્રી પુરૂરવასთან રહી.

વર્ષાણ્યથ ચતુઃષષ્ટિં તદ્ભક્ત્યા શાપમોહિતા। ઉર્વશી માનુષં પ્રાપ્તા ગન્ધર્વ્વા શ્ચિન્તયાન્વિતાઃ ।। ૨૯.

ચૌસઠ વર્ષ સુધી ઉર્વશી, શ્રાપથી ભ્રમિત છતાં ભક્તિપૂર્વક, માનવ રૂપે રહી; ગંધર્વો ચિંતામાં પડ્યા.

ગન્ધર્વ્વા ઊચુઃ। ચિન્તયધ્વં મહાભાગા યથા સા તુ વરાઙ્ગના। આગચ્છેત્તુ પુનર્દ્દેવાનુર્વશી સ્વર્ગભૂષણા ।। ૨૯.

ગંધર્વોએ કહ્યું: 'હે ભાગ્યશાળી મિત્રો, વિચાર કરો કે એ સુંદર ઉર્વશી, સ્વર્ગની શોભા, ફરી દેવતાઓ પાસે કેવી રીતે પાછી જાય.'

તતો વિશ્વાવસુર્નામ તત્રાહ વદતાં વરઃ। તયા તુ સમયસ્તત્ર ક્રિયમાણો મતોઽનઘઃ ।। ૨૯.

પછી વિશ્વાવસુએ ત્યાં કહ્યું: 'એની સાથે જે શરત રાખવામાં આવી હતી, એ નિર્દોષ ગણાય છે.'