વાયુપુરાણમ્

સ લબ્ધતેજાસ્તપસા સંસ્તવૈસ્તૈશ્ચ કર્મ્મભિઃ। તપસ્તેપે મહાભાગઃ પઝાનાં દશતીર્દશ ।। ૨૮.

એ મહાત્માએ તપ, સ્તુતિ અને કર્મોથી તેજ પ્રાપ્ત કરીને દસ હજાર વર્ષ સુધી ઘોર તપ કર્યો.

હિરણ્યવર્ણા યા દેવ્યો ધારયન્ત્યાત્મના જગત્। વિભુસ્તાસામ્ભવેત્સોમઃ પ્રખ્યાતઃ સ્વેન કર્મ્મણા ।। ૨૮.

સોનાની જેમ ચમકતી જે દેવીઓ પોતાની શક્તિથી જગતને ધારણ કરે છે, એમાં સર્વવ્યાપી ચંદ્ર પોતાના કર્મોથી પ્રસિદ્ધ થયો.

તતસ્તસ્મૈ દદૌ રાજ્યં બ્રહ્મા બ્રહ્મવિદાં વરઃ। બીજૌષધિષુ વિપ્રાણામપાઞ્ચ દ્વિજસત્તમાઃ ।। ૨૮.

પછી બ્રહ્માએ, બ્રહ્મવિદ્યા જાણનારા શ્રેષ્ઠ બ્રહ્માએ, ચંદ્રને બીજ, ઔષધિ, પાણી અને શ્રેષ્ઠ દ્વિજોમાં રાજપદ આપ્યું.

સોઽભિષિક્તો મહાતેજા મહારાજ્યેન રાજરાટ્ । લોકાનાં ભાવયામાસ સ્વભાવાત્તપતાં વરઃ ।। ૨૮.

એ રીતે મહાતેજસ્વી ચંદ્ર મહારાજ્યથી અભિષિક્ત થયો અને પોતાનાં સ્વભાવથી જ સમગ્ર લોકનું પોષણ કરતો રહ્યો.

સપ્તવિંશતિરિન્દોસ્તુ દાક્ષાયણ્યો મહાવ્રતાઃ। દદૌ પ્રાચેતસો દક્ષો નક્ષત્રાણીતિ યા વિદુઃ ।। ૨૮.

દક્ષની સત્તાવીસ મહાવ્રતી પુત્રીઓ, જેઓને નક્ષત્રો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તે પ્રાચેતસ દક્ષએ ચંદ્રને આપી હતી.

સ તત્પ્રાપ્ય મહદ્રાજયં સોમઃ સોમવતાં પ્રભુઃ। સમાજજ્ઞે રાજસૂયં સહસ્રશતદક્ષિણમ્ ।। ૨૮.

એ મહારાજ્ય પ્રાપ્ત કરીને, ચંદ્રે, જે ચંદ્રવંતોના સ્વામી છે, હજારો સો દક્ષિણાવાળું રાજસૂય યજ્ઞ કર્યો.

હિરણ્યગર્ભશ્ચોદ્ગાતા બ્રહ્મા બ્રહ્મત્વમેયિવાન્। સદસ્યસ્તત્ર ભગવાન્ હરિર્નારાયણઃ પ્રભુઃ । સનત્કુમારપ્રમુખૈરાદ્યૈર્બ્રહ્મર્ષિભિર્વૃતઃ ।। ૨૮.

ત્યાં હિરણ્યગર્ભ ઉદગાતા હતા, બ્રહ્માજીએ બ્રહ્મત્વ પ્રાપ્ત કર્યું અને ભગવાન હરિ નારાયણ સાધસ્ય હતા, અને તેમના આસપાસ સનત્કુમાર વગેરે મુખ્ય બ્રહ્મર્ષિઓ હાજર હતા.

દક્ષિણામદદત્સોમસ્ત્રીલ્લોઁકાનિતિ નઃ શ્રુતમ્। તેભ્યો બ્રહ્મર્ષિમુખ્યેભ્યઃ સદસ્યેભ્યશ્ચ વૈ દ્વિજાઃ ।। ૨૮.

અમને સાંભળ્યું છે કે સોમદેવે દક્ષિણ દાનરૂપે ત્રણેય લોકોએ બ્રહ્મર્ષિ અને સભ્યજનોએ આપ્યા હતા, હે દ્વિજો.

તં સિની ચ કુહૂશ્ચૈવ વપુઃ પુષ્ટિઃ પ્રભાવસુઃ। કીર્ત્તિર્ધૃતિશ્ચ લક્ષ્મીશ્ચ નવ દેવ્યઃ સિષેવિરે ।। ૨૮.

સિની, કુહૂ, વપુ, પુષ્ટિ, પ્રભા, વસુ, કીર્તિ, ધૃતિ અને લક્ષ્મી — આ નવ દેવીઓએ તેમની સેવા કરી હતી.

પ્રાપ્યાવભૃથમવ્યગ્રઃ સર્વ્વદેવર્ષિપૂજિતઃ। અતિરાજાતિરાજેન્દ્રો દશધાતાપયદ્દિશઃ ।। ૨૮.

અવભૃથ સ્નાન પામી, સર્વ દેવતાઓ અને ઋષિઓ દ્વારા પૂજિત થયેલા મહારાજા નિઃચિંતા થઈ દસ દિશાઓ પર રાજ કરતા તેજથી પ્રકાશિત થયા.

તદા તત્ પ્રાપ્ય દુષ્પ્રાપમૈશ્વર્યમૃષિસંસ્તુતમ્। સ વિભ્રમમતિર્વિપ્રા વિનયે વિનયો હતઃ ।। ૨૮.

પછી, ઋષિઓ દ્વારા વખાણાયેલું અને દુર્લભ એવું એઈશ્વર્ય પ્રાપ્ત કર્યા પછી, હે બ્રાહ્મણો, તેમના મનમાં ચંચળતા આવી અને શિસ્ત નાશ પામી.

સ યાચ્યમાનો દેવૈશ્ચ તથા દેવર્ષિભિશ્ચ હ। નૈવ વ્યસર્જયત્તારાં તસ્માયાઙ્ગિરસે તદા ।। ૨૮.

દેવતાઓ અને દેવઋષિઓએ વિનંતી કરી હોવા છતાં, તેમણે એ સમયે તારાને અંગિરસને પરત આપી નહોતી.

ઉશનાસ્તસ્ય જગ્રાહ પાર્ષ્ણિમઙ્ગિરસો દ્વિજાઃ। સ હિ શિષ્યો મહાતેજાઃ પિતુઃ પૂર્વં બૃહસ્પતેઃ ।। ૨૮.

ઉશનાએ, જે મહાતેજસ્વી અને પૂર્વે બૃહસ્પતિના શિષ્ય હતા, તેમણે અંગિરસ પાસેથી તારાને લઈ લીધી, હે દ્વિજો.

તેન સ્નેહેન ભગવાન્ રુદ્રસ્તસ્ય બૃહસ્પતેઃ। પાર્ષ્ણિગ્રાહોઽભવદ્દેવઃ પ્રગૃહ્યાજગવન્ધનુઃ ।। ૨૮.

એ પ્રેમને કારણે ભગવાન રુદ્રે બૃહસ્પતિનો પક્ષ લીધો, તેમના પગ પકડી ધનુષ્ય ઉપાડ્યું.

તેન બ્રહ્મર્ષિમુખ્યેભ્યઃ પરમાસ્ત્રં મહાત્મના। ઉદ્દિશ્ય દેવાનુત્સૃષ્ટં યેનૈષાં નાશિતં યશઃ ।। ૨૮.

એ મહાત્માએ, જે બ્રહ્મર્ષિઓમાં શ્રેષ્ઠ હતા, દેવતાઓ સામે પરમાસ્ત્ર ચલાવ્યું, જેના કારણે તેમનું યશ નાશ પામ્યું.

તત્ર તદ્યુદ્ધમભવત્ પ્રત્યક્ષન્તારકામયમ્। દેવાનાં દાનવાનાઞ્ચ લોકક્ષયકરં મહત્ ।। ૨૮.

ત્યાં, તારાની ઈચ્છાથી, દેવતાઓ અને દાનવો વચ્ચે મહાન યુદ્ધ થયું, જે લોકનાશક હતું.

તત્ર શિષ્ટાસ્ત્રયો દેવાસ્તુષિતાશ્ચૈવ યે સ્મૃતાઃ। બ્રહ્માણં શરણં જગ્મુરાદિદેવં પિતામહમ્ ।। ૨૮.

ત્યાં બચેલા ત્રણ દેવતાઓ અને તુષિત નામના દેવોએ પ્રારંભિક દેવ અને પિતામહ બ્રહ્માજી પાસે આશરો લીધો.

તતો નિવાર્યોશનસં રુદ્રં જ્યેષ્ઠઞ્ચ શઙ્કરમ્। દદાવાઙ્ગિરસે તારાં સ્વયમેવ પિતામહઃ ।। ૨૮.

પછી, ઉશના અને રુદ્ર, જે શ્રેષ્ઠ શંકર છે, તેમને રોકી, પિતામહે પોતે જ તારાને અંગિરસને આપી દીધી.

અન્તર્વત્નીં ચ તાં દૃષ્ટ્વા તારાન્તારાધિપાનનામ્। ગર્ભમુત્સૃજસે ન ત્વં વિપ્રઃ પ્રાહ બૃહસ્પતિઃ ।। ૨૮.

જ્યારે તારાને, જે તારાઓના સ્વામીની પત્ની હતી, ગર્ભવતી જોઈ, ત્યારે બૃહસ્પતિએ કહ્યું: 'તું આ ગર્ભને બહાર ન કાઢે.'

મદીયાયાં તનૌ યોનૌ ગર્ભો ધાર્યઃ કથઞ્ચન। અથો નાવસૃજત્તન્તુ કુમારં દસ્યુહન્તમમ્ ।। ૨૮.

'મારા શરીરમાં, મારી યોનિમાં, ગર્ભને રાખવો જ જોઈએ.' છતાં, તેણે એ પુત્રને, દુશ્મનનો વિનાશક, રાખ્યો નહીં.

ઈષિકાસ્તમ્બમાસાદ્ય જ્વલન્તમિવ પાવકમ્। જાતમાત્રોઽથ ભગવાન્ દેવાનામાક્ષિપદ્વપુઃ ।। ૨૮.

પછી, એ ગર્ભ ઈષિકા કાંડા પાસે ગયો, જે અગ્નિ જેવો તેજસ્વી હતો, અને જન્મતાની સાથે જ ભગવાને એવો રૂપ ધારણ કર્યો કે દેવતાઓ આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા.

તતઃ સંશયમાપન્નાસ્તારામકથયન્ સુરાઃ। સત્યં બ્રૂહિ સુતઃ કસ્ય સોમસ્યાથ બૃહસ્પતેઃ ।। ૨૮.

પછી દેવતાઓએ શંકા સાથે તારાને પૂછ્યું: 'સાચું કહેજે — આ પુત્ર કોનો છે, સોમનો કે બૃહસ્પતિનો?'

હ્રીયમાણા યદા દેવાન્નાહ સા સાધ્વસાધુ વા । તદા તાં શપ્તુમારબ્ધઃ કુમારો દસ્યુહન્તમઃ ।। ૨૮.

દેવતાઓ સામે લજ્જિત થઈ, તેણે સારું કે ખરાબ એવું કંઈ કહ્યું નહીં; ત્યારે એ દુશ્મનવિનાશક પુત્રએ તેને શાપ આપવાનો ઇરાદો કર્યો.

સન્નિવાર્ય તદા બ્રહ્મા તારાં ચન્દ્રસ્ય સંશયઃ। યદત્ર તથ્યન્તદ્‌બ્રૂહિ તારે કસ્ય સુતસ્ત્વયમ્ ।। ૨૮.

ત્યારે બ્રહ્માજીએ તેને રોકી, તારાને કહ્યું: 'તારાં, સાચું કહેજે — આ તારો પુત્ર સોમનો છે કે નહીં?'

સા પ્રાઞ્જલિરુવાચેદં બ્રહ્માણં વરદં પ્રભુમ્। સોમસ્યેતિ મહાત્માનં કુમારન્દસ્યુહન્તમમ્ ।। ૨૮.

તારાએ હાથ જોડીને, કૃપાળુ બ્રહ્માજી સમક્ષ કહ્યું: 'મારો આ પુત્ર સોમદેવનો છે, એ મહાત્મા દુશ્મનવિનાશક છે.'

તતઃ સ તમુપાઘાય સોમો દાતા પ્રજાપતિઃ। બુધ ઇત્યકરોન્નામ તસ્ય પુત્રસ્ય ધીમતઃ ।। ૨૮.

પછી સોમ, જે સર્વ જીવોના દાતા અને સ્વામી છે, તેણે પોતાના વિદ્વાન પુત્રને પ્રેમપૂર્વક ભેટી, તેનું નામ બુધ રાખ્યું.

પ્રતિપૂર્વ્વઞ્ચ ગમને સમભ્યુત્તિષ્ઠતે બુધૈઃ। ઉત્પાદયામાસ તદા પુત્રં વૈ રાજપુત્રિકા ।। ૨૮.

પછી રાજકુમારી બુધ સાથે મિલન કરીને, એક પુત્રને જન્મ આપ્યો.

તસ્ય પુત્રો મહાતેજા બભૂવૈલઃ પુરૂરવાઃ । ઉર્વશ્યાં જજ્ઞિરે તસ્ય પુત્રાઃ ષટ્ સુમહૌજસઃ ।। ૨૮.

તે પુત્ર મહા તેજસ્વી પુરૂરવા થયો; અને ઉર્વશીથી તેને છ મહા બલવાન પુત્રો થયા.

પ્રસહ્ય ધર્ષિતસ્તત્ર વિવશો રાજયક્ષ્મણા । તતો યક્ષ્માભિભૂતસ્તુ સોમઃ પ્રક્ષીણમણ્ડલઃ । જગામ શરણાયાથ પિતરં સોઽત્રિમેવ તુ ।। ૨૮.

ત્યાં સોમને જોરથી અપમાન અને રાજયક્ષ્મા રોગે પીડિત કર્યો; રોગથી દુર્બળ થઈ, સોમે પોતાના પિતા અત્રિ પાસે આશરો લીધો.