વાયુપુરાણમ્

કપેશ્ચ પુરુકુત્સશ્ચ સત્યશ્ચાનૃહવાનૃથુઃ આર્ષ્ટિષેણોઽમીઢશ્ચ ભાગાન્યોન્યસ્તથૈવ ચ ।। ૨૯.

કપિના વંશમાં પુરુકુત્સ, સત્યવ્રત, ઋથુ, ઋષ્ટિષેણ, અમીઢ, ભાગ અને અન્યોન્ય પણ હતા.

કક્ષીવશ્ચૈવ શિજયસ્તથાન્યે ચ મહારથાઃ। રથીતરશ્ચ રુન્દશ્ચ વિષ્ણુવૃદ્ધાદયો નૃપાઃ ।। ૨૯.

કક્ષીવત, શિજય અને અન્ય મહાન રથીઓ, રથીતર, રૂંદ, વિષ્ણુવૃદ્ધ અને બીજા રાજાઓ પણ હતા.

ક્ષાત્રોપેતાઃ સ્મૃતા હ્યેતે તપસા ઋષિતાઙ્ગતાઃ । એતે રાજર્ષયઃ સર્વ્વે સિદ્ધિં સુમહતીઙ્ગતાઃ। અત ઊર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ અયોર્વંશં મહાત્મનઃ ।। ૨૯.

આ બધા ક્ષત્રિય વંશના રાજર્ષિઓ તપથી ઋષિસમાન થયા અને મહાન સિદ્ધિ પામ્યા. હવે હું મહાત્મા અયુના વંશ વિશે કહીશ.

ઉત્તરાર્દ્ધમ્ -

ઉત્તરાર્ધ—

સૂત ઉવાચ ।। પિતા સોમસ્ય વૈવિપ્રા જજ્ઞેઽત્રિર્ભગવાનૃષિઃ। સોઽતિ તસ્થૌ સર્વલોકાન્ભગવાન્ત્સ્વેન તેજસા ।। ૨૮.

સૂતાએ કહ્યું: સોમના પિતા વૈવિપ્રથી જન્મેલા મહાન ઋષિ અત્રિ હતા; તેમણે પોતાના તેજથી બધા લોકને સંભાળ્યા.

કર્મણા મનસા વાચા શુભાન્યેવ સમાચરન્। કાષ્ઠકુડ્યશિલાભૂત ઊર્દ્ધ્વબાહુર્મહાદ્યુતિઃ ।। ૨૮.

તેઓ કર્મ, મન અને વાણીથી સદા શુભ કાર્ય કરતા, લાકડાની થાંભલા કે પથ્થર જેવાં ઊભા રહીને, હાથ ઊંચા રાખી, મહાન તેજ ધરાવતા હતા.

સુદુશ્ચરં નામ તપો યેન તપ્તં મહત્પુરા। ત્રીણિ વર્ષસહસ્રાણિ દિવ્યાનીતિ હિ નઃ શ્રુતમ્ ।। ૨૮.

તેમણે પ્રાચીનકાળમાં અત્યંત કઠિન અને મહાન તપ કર્યું હતું; એવું આપણે સાંભળ્યું છે કે એ તપ ત્રણ હજાર દૈવી વર્ષ સુધી ચાલ્યું.

તસ્યોર્દ્ધ્વરેતસસ્તત્ર સ્થિતસ્યાનિમિષસ્પૃહમ્। સોમત્વન્તનુરાપેદે મહાબુદ્ધિઃ સ વૈ દ્વિજઃ ।। ૨૮.

જ્યારે તેઓ ત્યાં ઊભા રહ્યા, ઉર્દ્વરેત અને નિરાશ્રય બનીને, ત્યારે તેમમાંથી જ્ઞાની સોમ જન્મ્યા.

ઊર્દ્ધ્વમાચક્રમે તસ્ય સોમત્વં ભાવિતાત્મનઃ। સોમઃ સુસ્રાવ નેત્રાભ્યાં દશ વા દ્યોતયન્ દિશઃ ।। ૨૮.

તેમના શુદ્ધ આત્મામાંથી સોમ ઉપર ઊઠ્યો; તેમની આંખોમાંથી સોમ વહ્યો અને દસ દિશાઓ પ્રકાશિત થઈ ગઈ.

તં ગર્ભં વિધિનાદિષ્ટા દશ દેવ્યો દધુસ્તદા। સમેત્ય ધારયામાસુર્ન ચ તાઃ સમશક્નુવન્ ।। ૨૮.

પછી વિધિ પ્રમાણે દસ દેવીઓએ એકઠી મળીને એ ગર્ભને ધારણ કર્યો, પણ એ બધાને એ ગર્ભ સહન કરવો શક્ય બન્યો નહીં.

સ તાભ્યઃ સહસૈવાથ દિગ્ભ્યો ગર્ભઃ પ્રભાન્વિતઃ। યથાવભાસયંલ્લોકાઞ્ઝીતાંશુઃ સર્વભાવનઃ ।। ૨૮.

એ સમયે, તેજથી ભરપૂર એ ગર્ભ અચાનક દેવીઓ અને દિશાઓમાંથી બહાર આવી ગયો અને ચાંદની જેવો પ્રકાશ પાથરીને આખા જગતને પ્રકાશિત કરવા લાગ્યો.

યદા ન ધારણે શક્તાસ્તસ્ય ગર્ભસ્ય તાઃ સ્ત્રિયઃ। તતઃ સ તાભિઃ શીતાંશુર્નિપપાત વસુન્ધરામ્ ।। ૨૮.

જ્યારે એ સ્ત્રીઓ એ ગર્ભને ધારણ કરવામાં અસમર્થ રહી, ત્યારે તેમનાં સહયોગથી એ શીતલ ચંદ્ર પૃથ્વી પર પડી ગયો.

પતન્તં સોમમાલોક્ય બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ। રથમારોપયામાસ લોકાનાં હિતકામ્યયા ।। ૨૮.

ચંદ્રને પડતો જોઈને જગતના પિતામહ બ્રહ્માજીએ જગતના કલ્યાણ માટે તેને રથ પર બેસાડ્યો.

સ હિ દેવમયો વિપ્રા ધર્મ્માર્થી સત્યસઙ્ગરઃ। યુક્તો વાજિસહસ્રેણ સિતેનેતિ હિ નઃ શ્રુતમ્ ।। ૨૮.

હે વિદ્વાનો, એ રથ દેવતાઓથી બનેલો છે, ધર્મ અને સંપત્તિની ઇચ્છા રાખે છે, સત્યમાં અડગ છે અને, જેમ આપણે સાંભળ્યું છે, એ રથ હજારો સફેદ ઘોડાઓથી જોડાયેલો છે.

તસ્મિન્નિપતિતે દેવાઃ પુત્રેઽત્રેઃ પરમાત્મનિ। તુષ્ટુવુર્બ્રહ્મણઃ પુત્રાઃ માનસાઃ સપ્ત વિશ્રુતાઃ ।। ૨૮.

જ્યારે ચંદ્ર પૃથ્વી પર પડ્યો, ત્યારે બ્રહ્માના પ્રસિદ્ધ મનથી જન્મેલા સાત પુત્રોએ અત્રિના પુત્ર, પરમાત્મા, ચંદ્રની સ્તુતિ કરી.

તત્રૈવાઙ્ગિરસસ્તસ્ય ભૃગોશ્ચૈવાત્મજસ્તથા। ઋગ્ભિર્યજુર્ભિર્બહુભિરથર્વાઙ્ગિરસૈરપિ ।। ૨૮.

ત્યાં અંગિરાસ અને ભૃગુના પુત્રે પણ ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ અને અથર્વવેદના અનેક સ્તોત્રો દ્વારા તેની પ્રશંસા કરી.

તતઃ સંસ્તૂયમાનસ્ય તેજઃ સોમસ્ય ભાસ્વતઃ। આપ્યાયમાનં લોકાંસ્ત્રીન્ ભાવયામાસ સર્વ્વશઃ ।। ૨૮.

પછી, જ્યારે તેજસ્વી ચંદ્રની સ્તુતિ થવા લાગી, ત્યારે તેનું તેજ વધતું ગયું અને એ ત્રણેય લોકને સર્વ રીતે પોષણ આપતું ગયું.

સમેન રથમુખ્યેન સાગરાન્તાં વસુન્ધરામ્। ત્રિઃસપ્તકૃત્વો વિપુલ શ્ચકારાભિપ્રદક્ષિણમ્ ।। ૨૮.

એ મુખ્ય રથમાં ચંદ્રે ત્રણ વાર સાત વખત પૃથ્વીનો, જે સાગર સુધી વિસ્તરેલી છે, વિશાળ પ્રદક્ષિણ કર્યો.

તસ્ય યચ્ચાપિ તત્તેજઃ પૃથિવીમન્વપદ્યત। ઓષધ્યસ્તાઃ સમુદ્ભૂતાસ્તેજસા સંજ્વલન્ત્યુત ।। ૨૮.

ચંદ્રનું જે તેજ પૃથ્વી પર પડ્યું, એમાંથી જ ઔષધિઓ ઉગીને ચંદ્રના તેજથી તેજસ્વી બની.

તાભિર્ધાર્યત્યયં લોકાન્ પ્રજાશ્ચાપિ ચતુર્વિધાઃ। પોષ્ટા હિ ભગવાન્ સોમો જગતો હિ દ્વિજોત્તમાઃ ।। ૨૮.

એ ઔષધિઓથી આખું જગત અને ચાર પ્રકારની પ્રજાઓ પોષાય છે; હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, ચંદ્ર ભગવાન આખા વિશ્વના પોષક છે.

સ લબ્ધતેજાસ્તપસા સંસ્તવૈસ્તૈશ્ચ કર્મ્મભિઃ। તપસ્તેપે મહાભાગઃ પઝાનાં દશતીર્દશ ।। ૨૮.

એ મહાત્માએ તપ, સ્તુતિ અને કર્મોથી તેજ પ્રાપ્ત કરીને દસ હજાર વર્ષ સુધી ઘોર તપ કર્યો.

હિરણ્યવર્ણા યા દેવ્યો ધારયન્ત્યાત્મના જગત્। વિભુસ્તાસામ્ભવેત્સોમઃ પ્રખ્યાતઃ સ્વેન કર્મ્મણા ।। ૨૮.

સોનાની જેમ ચમકતી જે દેવીઓ પોતાની શક્તિથી જગતને ધારણ કરે છે, એમાં સર્વવ્યાપી ચંદ્ર પોતાના કર્મોથી પ્રસિદ્ધ થયો.

તતસ્તસ્મૈ દદૌ રાજ્યં બ્રહ્મા બ્રહ્મવિદાં વરઃ। બીજૌષધિષુ વિપ્રાણામપાઞ્ચ દ્વિજસત્તમાઃ ।। ૨૮.

પછી બ્રહ્માએ, બ્રહ્મવિદ્યા જાણનારા શ્રેષ્ઠ બ્રહ્માએ, ચંદ્રને બીજ, ઔષધિ, પાણી અને શ્રેષ્ઠ દ્વિજોમાં રાજપદ આપ્યું.

સોઽભિષિક્તો મહાતેજા મહારાજ્યેન રાજરાટ્ । લોકાનાં ભાવયામાસ સ્વભાવાત્તપતાં વરઃ ।। ૨૮.

એ રીતે મહાતેજસ્વી ચંદ્ર મહારાજ્યથી અભિષિક્ત થયો અને પોતાનાં સ્વભાવથી જ સમગ્ર લોકનું પોષણ કરતો રહ્યો.

સપ્તવિંશતિરિન્દોસ્તુ દાક્ષાયણ્યો મહાવ્રતાઃ। દદૌ પ્રાચેતસો દક્ષો નક્ષત્રાણીતિ યા વિદુઃ ।। ૨૮.

દક્ષની સત્તાવીસ મહાવ્રતી પુત્રીઓ, જેઓને નક્ષત્રો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તે પ્રાચેતસ દક્ષએ ચંદ્રને આપી હતી.

સ તત્પ્રાપ્ય મહદ્રાજયં સોમઃ સોમવતાં પ્રભુઃ। સમાજજ્ઞે રાજસૂયં સહસ્રશતદક્ષિણમ્ ।। ૨૮.

એ મહારાજ્ય પ્રાપ્ત કરીને, ચંદ્રે, જે ચંદ્રવંતોના સ્વામી છે, હજારો સો દક્ષિણાવાળું રાજસૂય યજ્ઞ કર્યો.

હિરણ્યગર્ભશ્ચોદ્ગાતા બ્રહ્મા બ્રહ્મત્વમેયિવાન્। સદસ્યસ્તત્ર ભગવાન્ હરિર્નારાયણઃ પ્રભુઃ । સનત્કુમારપ્રમુખૈરાદ્યૈર્બ્રહ્મર્ષિભિર્વૃતઃ ।। ૨૮.

ત્યાં હિરણ્યગર્ભ ઉદગાતા હતા, બ્રહ્માજીએ બ્રહ્મત્વ પ્રાપ્ત કર્યું અને ભગવાન હરિ નારાયણ સાધસ્ય હતા, અને તેમના આસપાસ સનત્કુમાર વગેરે મુખ્ય બ્રહ્મર્ષિઓ હાજર હતા.

દક્ષિણામદદત્સોમસ્ત્રીલ્લોઁકાનિતિ નઃ શ્રુતમ્। તેભ્યો બ્રહ્મર્ષિમુખ્યેભ્યઃ સદસ્યેભ્યશ્ચ વૈ દ્વિજાઃ ।। ૨૮.

અમને સાંભળ્યું છે કે સોમદેવે દક્ષિણ દાનરૂપે ત્રણેય લોકોએ બ્રહ્મર્ષિ અને સભ્યજનોએ આપ્યા હતા, હે દ્વિજો.

તં સિની ચ કુહૂશ્ચૈવ વપુઃ પુષ્ટિઃ પ્રભાવસુઃ। કીર્ત્તિર્ધૃતિશ્ચ લક્ષ્મીશ્ચ નવ દેવ્યઃ સિષેવિરે ।। ૨૮.

સિની, કુહૂ, વપુ, પુષ્ટિ, પ્રભા, વસુ, કીર્તિ, ધૃતિ અને લક્ષ્મી — આ નવ દેવીઓએ તેમની સેવા કરી હતી.