વાયુપુરાણમ્

સ્વરિત્યુક્તં તૃતીયોઽન્યો ભાવ્યો લોકસ્તદાભવત્। ભાવ્ય ઇત્યેષ ધાતુર્વૈ ભાવ્યે કાલે વિભાવ્યતે ।। ૩.

ત્રીજા લોકને 'સ્વર' એટલે સ્વર્ગ કહેવામાં આવ્યું; તેથી 'ભવ્ય' નામે લોક પ્રગટ થયો; 'ભવ' ધાતુ ભવિષ્યકાળ માટે વપરાય છે.

ભૂરિતીયં સ્મૃતા ભૂમિરન્તરિક્ષં ભુવં સ્મૃતમ્। દિવં સ્મૃતં તથા ભાવ્યં ત્રૈલોક્યસ્યૈષ સંગ્રહઃ ।। ૩.

આ ધરતીને ભૂઃ કહે છે, આકાશને ભુવ કહે છે અને સ્વર્ગને ભવ્ય કહે છે; આ ત્રણ લોકનો સારાંશ છે.

ત્રૈલોક્યયુક્તૈર્વ્યાહારૈસ્તિસ્રો વ્યાહૃતયોઽભવન્। નાથ ઇત્યેષ ધાતુર્વૈ ધાતુજ્ઞૈઃ પાલને સ્મૃતઃ ।। ૩.

આ ત્રણ લોક સાથે જોડાયેલા ઉચ્ચારોથી ત્રણ વ્યાહૃતિઓ ઉત્પન્ન થઈ; 'નાથ' ધાતુનું અર્થ રક્ષણ કરવું છે, એમ ધાતુ જાણનારા કહે છે.

યસ્માદ્ભૂતસ્ય લોકસ્ય ભવ્યસ્ય ભવતસ્તદા। લોકત્રયસ્ય નાથાસ્તે તસ્માદિન્દ્રા દ્વિજૈઃ સ્મૃતાઃ ।। ૩.

ભૂત, ભવ્ય અને ભવત્—આ ત્રણ લોકના સ્વામી હોવાથી, તેમના સ્વામીઓને દ્વિજોએ ઇન્દ્ર તરીકે ઓળખ્યા છે.

પ્રધાનભૂતા દેવેન્દ્રા ગુણ ભૂતાસ્તથૈવ ચ। મન્વન્તરેષુ યે દેવા યજ્ઞભાજો ભવન્તિ હિ ।। ૩.

દેવોમાં મુખ્ય ઇન્દ્ર છે, અને ગુણવાળા દેવતાઓ પણ છે; દરેક મન્વંતરમાં, જે દેવતાઓ યજ્ઞમાં ભાગ મેળવે છે, તેવા જ હોય છે.

યક્ષગન્ધર્વરક્ષાંસિ પિશાચોરગદાનવાઃ। મહિમાનઃ સ્મૃતા હ્યેતે દેવન્દ્રાણાન્તુ સર્વશઃ ।। ૩.

યક્ષ, ગંધર્વ, રાક્ષસ, પિશાચ, સાપ અને દાનવો—આ બધા દેવઇન્દ્રોની શક્તિઓ તરીકે ઓળખાય છે.

દેવેન્દ્રા ગુરવો નાથા રાજાનઃ પિતરો હિ તે । રક્ષન્તીમાઃ પ્રજાઃ સર્વા ધર્મેણેહ સુરોત્તમાઃ ।। ૩.

દેવઇન્દ્રો ગુરુ, નાથ, રાજા અને પિતૃ છે; આ ઉત્તમ દેવતાઓ આ બધાં જીવોને ધર્મથી રક્ષે છે.

ઇત્યેતલ્લક્ષણં પ્રોક્તં દેવેન્દ્રાણાં સમાસતઃ। સપ્તર્ષીન્ સમ્પ્રવક્ષ્યામિ સામ્પ્રતં યે દિવિ સ્થિતાઃ ।। ૩.

આ રીતે દેવઇન્દ્રોના લક્ષણો સંક્ષિપ્તમાં જણાવ્યા; હવે હું તમને એ સાત ઋષિઓ વિશે કહું છું, જે હાલમાં સ્વર્ગમાં વસે છે.

ગાધિજઃ કૌશિકો ધીમાન્ વિશ્વામિત્રો મહાતપાઃ। ભાર્ગવો જમદગ્નિશ્ચ ઊરુપુત્રઃ પ્રતાપવાન્ ।। ૩.

ગાધિપુત્ર, બુદ્ધિશાળી કૌશિક, મહાન તપસ્વી વિશ્વામિત્ર, ભારગવ જમદગ્નિ અને પરાક્રમી ઊરુપુત્ર—

બૃહસ્પતિસુતશ્ચાપિ ભારદ્વાજો મહાતપાઃ। ઔતથ્યો ગૌતમો વિદ્વાઞ્છરદ્વાન્નામ ધાર્મિકઃ ।। ૩.

બૃહસ્પતિના પુત્ર, મહાતપસ્વી ભારદ્વાજ; ઔતથ્ય, ગૌતમ વિદ્વાન અને ધર્મનિષ્ઠ શરદ્વાન—આ બધા મહાન ઋષિઓ છે.

સ્વાયમ્ભુવોઽત્રિર્ભગવાન્ બ્રહ્મકો શસ્તુ પઞ્ચમઃ। ષષ્ઠો વાસિષ્ઠપુત્રસ્તુ વસુમાન્ લોકવિશ્રુતઃ ।। ૩.

સ્વાયંભુવ, પૂજ્ય અત્રિ, બ્રહ્મક પાંચમો છે; છઠ્ઠો વશિષ્ઠપુત્ર વસુમાન છે, જે દુનિયામાં પ્રસિદ્ધ છે.

વત્સારઃ કાશ્યપશ્ચૈવ સપ્તૈતે સાધુસમ્મતાઃ। એતે સપ્તર્ષયઃ સિદ્ધા વર્ત્તન્તે સામ્પ્રતેઽન્તરે ।। ૩.

વત્સર અને કશ્યપ—આ સાતેયને સારા અને શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે; આ સાત સિદ્ધ ઋષિઓ આજના સમયમાં છે.

ઇક્ષ્વાકુશ્ચૈવ નાભાગો ધૃષ્ટઃ શર્યાતિરેવ ચ। નરિષ્યન્તશ્ચ વિખ્યાતો નાભ ઉદ્દિષ્ટ એવ ચ ।। ૩.

ઇક્ષ્વાકુ, નાભાગ, ધૃષ્ટ અને શર્યાતિ; પ્રસિદ્ધ નરિષ્યંત, નાભ અને ઉદ્દિષ્ટ—આ બધા છે.

કરુષશ્ચ પૃષધ્રશ્ચ વસુમાન્નવમઃ સ્મૃતઃ। મનોર્વૈવસ્તસ્યૈતે નવ પુત્રાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ । કીર્ત્તિતા વૈ મયા હ્યેતે સપ્તમઞ્ચૈતદન્તરમ્ ।। ૩.

કરુષ, પૃષધ્ર અને નવમ વસુમાન તરીકે ઓળખાય છે; મનુ વૈવસ્વતના આ નવ પુત્રો ગણાય છે. મેં એ બધાનો ઉલ્લેખ કર્યો છે અને આ સાતમું અંતર છે.

ઇત્યેષ વૈ મયા પાદો દ્વિતીયઃ કથિતો દ્વિજાઃ। વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ ભૂયઃ કિં વર્ણયામ્યહમ્ ।। ૩.

હું બીજો ભાગ વિગતે અને ક્રમવાર કહ્યો છે, હે દ્વિજગણો; હવે હું શું વધુ વર્ણન કરું?

શ્રુત્વા પાદં દ્વિતીયન્તુ ક્રાન્તં સૂતેન ધીમતા। અતસ્તૃતીયં પપ્રચ્છ પાદં વૈ શાંશપાયનઃ ।। ૪.

વિદ્વાન સૂતે બીજો ભાગ સંભળાવ્યો ત્યારે શૌનકએ ત્રીજા ભાગ વિશે પૂછ્યું.

પાદ ક્રાન્તો દ્વિતીયોઽયમનુ ષઙ્ગેણ યસ્ત્વયા। તૃતીયં વિસ્તરાત્પાદં સોપોદ્વાતં પ્રકીર્ત્તય। એવમુક્તોઽબ્રવીત્સૂતઃ પ્રહૃષ્ટેનાન્તરાત્મના ।। ૪.

તમે બીજો ભાગ ક્રમશઃ સંભળાવ્યો છે; હવે ત્રીજો ભાગ અને તેનું ઉપોદઘાત પણ વિગતે કહો. આમ કહ્યાબાદ, સૂતે અંતરમાં આનંદથી બોલ્યા.

કીર્ત્તયિષ્યે તૃતીયઞ્ચ સોપોદ્વાતં સવિસ્તરમ્। પાદં સમુદયાદ્વિપ્રા ગદતો મે નિબોધત ।। ૪.

હું ત્રીજો ભાગ અને તેનો ઉપોદઘાત પણ સંપૂર્ણ રીતે કહીશ; હે બ્રાહ્મણો, મારી વાત ધ્યાનથી સાંભળો, હું સર્જન વિશે કહું છું.

મનોર્વૈવસ્વતસ્યેમં સામ્પ્રતસ્ય મહાત્મનઃ। વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ નિસર્ગં શ્રૃણુત દ્વિજાઃ ।। ૪.

હે દ્વિજગણો, આજના મહાત્મા મનુ વૈવસ્વતના ઉત્પત્તિનું વર્ણન હું વિગતે અને ક્રમશઃ કહું છું, સાંભળો.

ચતુર્યુગૈકસપ્તત્યા સઙ્ખ્યાતઃ પૂર્વમેવ તુ। સહ દેવગણૈશ્ચૈવ ઋષિભિર્દાનવૈઃ સહ ।। ૪.

પહેલાંથી જ ચૌદ યુગના એકોતેર સમૂહ ગણાયા છે, જેમાં દેવો, ઋષિઓ અને દાનવો પણ સામેલ છે.

પિતૃગન્ધર્વયક્ષૈશ્ચ રક્ષોભૂતગણૈસ્તથા। માનુષૈઃ પશુભિશ્ચૈવ પક્ષિભિઃ સ્થાવરૈઃ સહ ।। ૪.

પિતૃ, ગંધર્વ, યક્ષ, રાક્ષસ અને ભૂતગણો; મનુષ્યો, પશુઓ, પક્ષીઓ અને સ્થાવર જીવો પણ તેમાં છે.

મન્વાદિકં ભવિષ્યાન્તમાખ્યાનૈર્બહુવિસ્તરમ્ । વક્ષ્યે વૈવસ્વતં સર્ગં નમસ્કૃત્ય વિવસ્વતે ।। ૪.

મનુના આરંભથી ભવિષ્યના અંત સુધીના અનેક વિસ્તૃત વર્ણનો સાથે, હું વૈવસ્વતનું સર્જન કહું છું, વિવસ્વતને નમન કરીને.

આદ્યે મન્વન્તરેઽતીતાઃ સર્ગાઃ પ્રાવર્ત્તકાશ્ચ યે। સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે પૂર્વં સપ્તાસન્ યે મહર્ષયઃ। ચાક્ષુષસ્યાન્તરેઽતીતે પ્રાપ્તે વૈવસ્વતે પુનઃ ।। ૪.

પ્રથમ મન્વંતરમાં થયેલા સર્જન અને જે શરૂ થયા; સ્વાયંભુવ અંતરમાં પહેલાંના સાત મહર્ષિ; ચાક્ષુષ અંતર પૂરૂં થયા પછી અને વૈવસ્વતના આગમન સમયે પણ.

દક્ષસ્ય ચ ઋષીણાઞ્ચ ભૃગ્વાદીનાં મહૌજસામ્। શાપાન્મહેશ્વરસ્યાસીત્ પ્રાદુર્ભાવો મહાત્મનામ્ ।। ૪.

દક્ષ અને મહાઊર્જાવાન ભૃગુ વગેરે ઋષિઓ પર મહેશ્વરના શાપથી, આ મહાન આત્માઓનું પ્રાગટ્ય થયું.

ભૂયઃ સપ્તર્ષયસ્તે ચ ઉત્પન્નાઃ સપ્ત માનસાઃ। પુત્રત્વે કલ્પિતાશ્ચૈવ સ્વયમેવ સ્વયમ્ભુવા ।। ૪.

પછી ફરીથી એ સાત ઋષિઓ, સાત માનસપુત્રો તરીકે જન્મ્યા, અને સ્વયંભુવાએ તેમને પોતાના પુત્ર તરીકે સ્વીકાર્યા.

પ્રજાસન્તાનકૃદ્ભિસ્તૈરુત્પદ્યદ્ભિર્મહાત્મભિઃ। પુનઃ પ્રવર્ત્તિતઃ સર્ગો યથાપૂર્વં યથાક્રમમ્ ।। ૪.

એ મહાન આત્માઓએ, જે પ્રજાનું સંવર્ધન કરતા, જન્મતા જ ફરી સર્જન શરૂ કર્યું, જેમ પહેલાં હતું તેમ અને ક્રમશઃ.

તેષાં પ્રસૂતિં વક્ષ્યામિ વિશુદ્ધજ્ઞાનકર્મણામ્। સમાસવ્યાસયોગાભ્યાં યથાવદનુપૂર્વશઃ ।। ૪.

હું તેમના શુદ્ધ જ્ઞાન અને કર્મવાળા સંતાનોનું વર્ણન સંક્ષિપ્ત અને વિસ્તૃત રીતે, યોગ્ય રીતે અને ક્રમશઃ કરીશ.

યેષામન્વયસમ્ભૂતૈર્લોકોઽયં સચરાચરઃ। પુનઃ સ પૂરિતઃ સર્ગો ગ્રહ નક્ષત્રમણ્ડિતઃ ।। ૪.

જેઓના વંશમાંથી જન્મેલા જીવોથી આ આખું જગત, ચાલતું અને અચળ, ફરીથી ભરાઈ ગયું અને સર્જન ગ્રહો અને તારાઓથી શોભાયમાન થયું.

એતચ્છ્રુત્વા વચસ્તસ્ય મુનીનાં સંશયોઽભવત્ । તતસ્તં સંશયાવિષ્ટાઃ સૂતં સંશયનિશ્ચયે। સત્કૃત્ય પરિપપ્રચ્છુર્મુનયઃ શંસિતવ્રતાઃ ।। ૪.

આ શબ્દો સાંભળીને ઋષિઓના મનમાં સંશય ઊભો થયો; પછી એ નિશ્ચયમાં અસ્થિર થઈને, સત્કારપૂર્વક, સંશય દૂર કરનાર સૂતજીને પુછ્યું.