વાયુપુરાણમ્

વિશ્વામિત્રસ્ય પુત્રાણાં શુનઃ શેફોઽગ્રજઃ સ્મૃતઃ। મધુચ્છન્દો નયશ્ચૈવ કૃતદેવૌ ધ્રુવાષ્ટકૌ ।। ૨૯.

વિશ્વામિત્રના પુત્રોમાં શુન:શેફા મોટાં ગણાય છે. મધુચ્છંદ, નય, કૃતદેવ અને ધ્રુવાષ્ટક પણ તેમના પુત્રો હતા.

કચ્છપઃ પૂરણશ્ચૈવ વિશ્વામિત્રસુતાસ્તુ વૈ। તેષાં ગોત્રાણિ બહુધા કૌશિકાનાં મહાત્મનામ્ ।। ૨૯.

કચ્છપ અને પૂરાણ પણ વિશ્વામિત્રના પુત્રો હતા. એમાંથી મહાન આત્માવાળા કૌશિકોના અનેક ગોત્રો ઉત્પન્ન થયા.

પાર્થિવા દેવરાતાશ્ચ યાજ્ઞવલ્ક્યા સમર્ષણાઃ । ઉદુમ્બરા ઉદુમ્લાનાસ્તારકા યમમુઞ્ચતાઃ ।। ૨૯.

પાર્થિવ, દેવરાત, યાજ્ઞવલ્ક્ય, સમર્ષણ, ઉદુમ્બર, ઉદુમ્લાન, તારક અને યમથી મુક્ત થયેલા પણ તેમાં આવે છે.

લોહિણ્યો રેણવશ્ચૈવ તથા કારીષવઃ સ્મૃતાઃ। બભ્રવઃ પાણિનશ્ચૈવ ધ્યાવજપ્યાસ્તથૈવ ચ ।। ૨૯.

લોહિણ્ય, રેણવ, અને કારીષવ એમ પણ ઓળખાય છે. બભ્રવ, પાણિન અને ધ્યાન-જપમાં તત્પર એવા પણ તેમાં છે.

શાલાવત્યા હિરણ્યાક્ષાઃ સ્યઙ્કૃતા ગાલવાઃ સ્મૃતાઃ । દેવલા યામદૂતાશ્ચ શાલઙ્કાયનબાષ્કલાઃ ।। ૨૯.

શાલાવતીમાંથી હિરણ્યાક્ષ, સ્યંકૃત અને ગાલવ ઉત્પન્ન થયા. દેવલ, યમદૂત, શાલંકાયન અને બાશ્કલ પણ ત્યાંથી થયા.

દદાતિ બાદરાશ્ચાન્યે વિશ્વામિત્રસ્ય ધીમતઃ। ઋષ્યન્તરવિવાઙ્યાસ્તે બહવઃ શૌશિકાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૨૯.

દાદાતિ, બાદર અને બીજા પણ વિદ્વાન વિશ્વામિત્રના વંશજ છે. બીજા ઋષિઓમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા ઘણા શૌશિક પણ ઓળખાય છે.

કૌશિકાસોશ્રુમાશ્ચૈવ તથાન્યે સૈધવાયનાઃ। પૌરોરવસ્ય પુણ્યસ્ય બ્રહ્મર્ષેઃ કૌશિકસ્ય તુ ।। ૨૯.

કૌશિક, ઓશ્રુમ અને સૈધવાયન પણ છે. આ બધા પુણ્યશાળી કૌશિક ઋષિના વંશજ છે.

દૃષદ્વતીસુતશ્ચાપિ વિશ્વામિત્રાત્તથાષ્ટકઃ। અષ્ટકસ્ય સુતો યો હિ પ્રોક્તો જહ્નુગણોમયા ।। ૨૯.

દૃષદ્વતીનો પુત્ર અને વિશ્વામિત્રમાંથી અષ્ટક પણ થયો. અષ્ટકનો પુત્ર, જે જહ્નુ વંશનો કહેવાય છે, એ પણ હતો.

ઋષય ઊચુઃ ।। કિં લક્ષણેન ધર્મેણ તપસેહ શ્રુતેન વા। બ્રાહ્મણ્યં સમનુપ્રાપ્તં વિશ્વામિત્રાદિભિર્નૃપૈઃ ।। ૨૯.

ઋષિઓએ પૂછ્યું: કયા લક્ષણ, ધર્મ, તપ અથવા શાસ્ત્રજ્ઞાનથી વિશ્વામિત્ર જેવા રાજાઓએ બ્રાહ્મણપદ મેળવ્યું?

યેન યોનાભિધા નેન બ્રાહ્મણ્યં ક્ષત્રિયા ગતાઃ । વિશેષં જ્ઞાતુમિચ્છામિ તપસા દાનતસ્તથા ।। ૨૯.

કયા ઉપાય કે વંશથી ક્ષત્રિયોએ બ્રાહ્મણપદ મેળવ્યું? હું જાણવા ઈચ્છું છું કે એ તપથી કે દાનથી થયું?

એવમુક્તસ્તતો વાક્યમબ્રવીદિદમર્થવત્। અન્યાયોપગતૈર્દ્રવ્યૈરાહૃત્ય યજને ધિયા। ધર્માભિકાંક્ષી યજતે ન ધર્મફલમશ્નુતે ।। ૨૯.

આ રીતે પૂછ્યા પછી તેમણે કહ્યું: જે ધર્મની ઈચ્છાથી, પણ અયોગ્ય રીતે મેળવેલા ધનથી યજ્ઞ કરે છે, તેને ધર્મનું ફળ મળતું નથી.

ધર્મ્મં ચૈતં સમાખ્યાય પાપાત્મા પુરુષાધમઃ। દદાતિ દાનં વિપ્રેભ્યો લોકાનાં દમ્ભકારણાત્ ।। ૨૯.

આ ધર્મ સમજાવીને, પાપી અને નીચ માણસ માત્ર લોકોમાં દેખાવ માટે બ્રાહ્મણોને દાન આપે છે.

જપં કૃત્વા તથા તીવ્રં ધનલોભાન્નિરઙ્કુશઃ। રાગમોહાન્વિતો હ્યન્તે પાવનાર્થં દદાતિ યઃ ।। ૨૯.

કોઈક વ્યક્તિ, જે ધનનો લોભ રાખે છે અને રાગ-મોહથી ભરેલો છે, તે કઠિન જપ કર્યા પછી અંતે પવિત્રતા માટે દાન આપે છે.

તેન દત્તાનિ દાનાનિ અફલાનિ ભવન્ત્યુત। તસ્ય ધર્મ્મપ્રવૃત્તસ્ય હિંસકસ્ય દુરાત્મનઃ ।। ૨૯.

આવો દયાહીન અને દુષ્ટ મનુષ્ય ધર્મમાં લાગેલો હોય છતાં, તેના આપેલા દાન નિષ્ફળ જાય છે.

એવં લબ્ધ્વા ધનં મોહાદ્દદતો યજતશ્ચ હ। સક્લિષ્ટકર્મણો દાનં ન તિષ્ઠતિ દુરાત્મનઃ ।। ૨૯.

મૂર્ખાઈથી મેળવેલા ધનથી, જે દુષ્ટ કર્મો સાથે દાન કે યજ્ઞ કરે છે, તેના દાન ટકતું નથી.

ન્યાયાગતાનાં દ્રવ્યાણાં તીર્થે સમ્પ્રતિપાદનમ્। કામાનનભિસન્ધાય યજતે ચ દદાતિ ચ ।। ૨૯.

પણ જે માણસ યોગ્ય રીતે મેળવેલા ધનને તીર્થસ્થળે, કોઈ કામના રાખ્યા વિના, યજ્ઞ અને દાનમાં આપે છે—

સ દાનફલમાપ્નોતિ તચ્ચ દાનં સુખોદયમ્। દાનેન ભોગાનાપ્નોતિ સ્વર્ગં સત્યેન ગચ્છતિ ।। ૨૯.

એને દાનનું ફળ મળે છે અને એ દાનથી સુખ મળે છે; દાનથી ભોગ મળે છે અને સત્યથી સ્વર્ગ પ્રાપ્ત થાય છે.

તપસા તુ સુતપ્તેન લોકાન્ વિષ્ટભ્ય તિષ્ઠતિ । વિષ્ટભ્ય સ તુ તેજસ્વી લોકેષ્વાનન્ત્યમશ્નુતે ।। ૨૯.

જેણે ઉત્તમ તપ કર્યું છે, એ સમગ્ર લોકને સંભાળી રાખે છે; એવો તેજસ્વી પુરુષ લોકોમાં અનંત મહિમા મેળવે છે.

દાનાચ્છ્રેયાંસ્તથા યજ્ઞો યજ્ઞાચ્છ્રેયસ્તથા તપઃ। સંન્યાસસ્તપસઃ શ્રેયાંસ્તસ્માજ્જ્ઞાનં ગુરુઃ સ્મૃતમ્ ।। ૨૯.

દાન કરતાં યજ્ઞ શ્રેષ્ઠ છે, યજ્ઞ કરતાં તપ શ્રેષ્ઠ છે, તપ કરતાં સંન્યાસ શ્રેષ્ઠ છે અને સંન્યાસ કરતાં જ્ઞાન શ્રેષ્ઠ છે એમ જ્ઞાની લોકો કહે છે.

શ્રૃયન્તે હિ તપઃસિદ્ધાઃ ક્ષાત્રોપેતા દ્વિજાતયઃ। વિશ્વામિત્રો નરપતિર્માન્ધાતા સંકૃતિઃ કપિઃ ।। ૨૯.

તપથી સિદ્ધિ પામેલા, રાજવંશી દ્વિજોમાં વિશ્વામિત્ર રાજા, માંધાતા, સંકૃતિ અને કપિ એમના નામ સાંભળવામાં આવે છે.

કપેશ્ચ પુરુકુત્સશ્ચ સત્યશ્ચાનૃહવાનૃથુઃ આર્ષ્ટિષેણોઽમીઢશ્ચ ભાગાન્યોન્યસ્તથૈવ ચ ।। ૨૯.

કપિના વંશમાં પુરુકુત્સ, સત્યવ્રત, ઋથુ, ઋષ્ટિષેણ, અમીઢ, ભાગ અને અન્યોન્ય પણ હતા.

કક્ષીવશ્ચૈવ શિજયસ્તથાન્યે ચ મહારથાઃ। રથીતરશ્ચ રુન્દશ્ચ વિષ્ણુવૃદ્ધાદયો નૃપાઃ ।। ૨૯.

કક્ષીવત, શિજય અને અન્ય મહાન રથીઓ, રથીતર, રૂંદ, વિષ્ણુવૃદ્ધ અને બીજા રાજાઓ પણ હતા.

ક્ષાત્રોપેતાઃ સ્મૃતા હ્યેતે તપસા ઋષિતાઙ્ગતાઃ । એતે રાજર્ષયઃ સર્વ્વે સિદ્ધિં સુમહતીઙ્ગતાઃ। અત ઊર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ અયોર્વંશં મહાત્મનઃ ।। ૨૯.

આ બધા ક્ષત્રિય વંશના રાજર્ષિઓ તપથી ઋષિસમાન થયા અને મહાન સિદ્ધિ પામ્યા. હવે હું મહાત્મા અયુના વંશ વિશે કહીશ.

ઉત્તરાર્દ્ધમ્ -

ઉત્તરાર્ધ—

સૂત ઉવાચ ।। પિતા સોમસ્ય વૈવિપ્રા જજ્ઞેઽત્રિર્ભગવાનૃષિઃ। સોઽતિ તસ્થૌ સર્વલોકાન્ભગવાન્ત્સ્વેન તેજસા ।। ૨૮.

સૂતાએ કહ્યું: સોમના પિતા વૈવિપ્રથી જન્મેલા મહાન ઋષિ અત્રિ હતા; તેમણે પોતાના તેજથી બધા લોકને સંભાળ્યા.

કર્મણા મનસા વાચા શુભાન્યેવ સમાચરન્। કાષ્ઠકુડ્યશિલાભૂત ઊર્દ્ધ્વબાહુર્મહાદ્યુતિઃ ।। ૨૮.

તેઓ કર્મ, મન અને વાણીથી સદા શુભ કાર્ય કરતા, લાકડાની થાંભલા કે પથ્થર જેવાં ઊભા રહીને, હાથ ઊંચા રાખી, મહાન તેજ ધરાવતા હતા.

સુદુશ્ચરં નામ તપો યેન તપ્તં મહત્પુરા। ત્રીણિ વર્ષસહસ્રાણિ દિવ્યાનીતિ હિ નઃ શ્રુતમ્ ।। ૨૮.

તેમણે પ્રાચીનકાળમાં અત્યંત કઠિન અને મહાન તપ કર્યું હતું; એવું આપણે સાંભળ્યું છે કે એ તપ ત્રણ હજાર દૈવી વર્ષ સુધી ચાલ્યું.

તસ્યોર્દ્ધ્વરેતસસ્તત્ર સ્થિતસ્યાનિમિષસ્પૃહમ્। સોમત્વન્તનુરાપેદે મહાબુદ્ધિઃ સ વૈ દ્વિજઃ ।। ૨૮.

જ્યારે તેઓ ત્યાં ઊભા રહ્યા, ઉર્દ્વરેત અને નિરાશ્રય બનીને, ત્યારે તેમમાંથી જ્ઞાની સોમ જન્મ્યા.

ઊર્દ્ધ્વમાચક્રમે તસ્ય સોમત્વં ભાવિતાત્મનઃ। સોમઃ સુસ્રાવ નેત્રાભ્યાં દશ વા દ્યોતયન્ દિશઃ ।। ૨૮.

તેમના શુદ્ધ આત્મામાંથી સોમ ઉપર ઊઠ્યો; તેમની આંખોમાંથી સોમ વહ્યો અને દસ દિશાઓ પ્રકાશિત થઈ ગઈ.