વાયુપુરાણમ્

તસ્માત્ સત્યવતી પુત્રં જનયામાસ ભાર્ગવમ્। તપસ્યભિરતન્દાન્તં જમદગ્નિઃ શમાત્મકમ્ ।। ૨૯.

આથી સત્યવતીએ ભૃગુવંશી જમદગ્નિ નામના પુત્રને જન્મ આપ્યો, જે તપમાં તત્પર, ઇન્દ્રિયજિત અને શાંત સ્વભાવના હતા.

ભૃગોશ્ચરુવિપર્યાસે રૌદ્રવૈષ્ણવયોઃ પુરા। યમનાદ્વૈષ્ણવસ્યાગ્નેર્જમદગ્નિરજાયત ।। ૨૯.

ભૂતકાળમાં ભૃગુના વંશમાં, રૌદ્ર અને વૈષ્ણવ એવા ચરુ બદલાયા હતા; વૈષ્ણવ અગ્નિમાંથી જમદગ્નિ જન્મ્યા.

વિશ્વામિત્રં તુ દાયાદં ગાધિઃ કુશિકનન્દનઃ। પ્રાપ્ય બ્રહ્મર્ષિસહિતો (સવિતા) જગામ બ્રહ્મણાવૃતઃ ।। ૨૯.

કુશિકપુત્ર ગાધિએ, જ્યારે વિશ્વામિત્ર જેવા દાયાદને મેળવ્યા, ત્યારે બ્રહ્મર્ષિઓ સાથે અને બ્રાહ્મણોથી ઘેરાયેલા, પ્રસ્થાન કર્યું.

સા હિ સત્યવતી પુણ્યા સત્યવ્રતપરાયણા। કૌશિકીતિ સમાખ્યાતા પ્રવૃત્તેયં મહાનદી ।। ૨૯.

સત્યવતી એ પુણ્યવાળી અને સત્યના માર્ગે ચાલનારી હતી. એ પછી કૌશિકી તરીકે પ્રસિદ્ધ થઈ અને એથી આ મહાન નદીની શરૂઆત થઈ.

પરિસ્રુતા મહાભાગા કૌશિકી સરિતાં વરા। ઇક્ષ્વાકુવંશે ત્વભવત્સુવેણુર્નામ પાર્થિવઃ ।। ૨૯.

કૌશિકી નદી ખૂબ પ્રસિદ્ધ અને પવિત્ર બની. ઇક્ષ્વાકુ વંશમાં સુવેણુ નામે એક રાજા થયો.

તસ્ય કન્યા મહાભાગા કામલી નામ રેણુકા। રેણુ કાયાન્તુ કામલ્યાં તપોધૃતિસમન્વિતઃ। આર્ચીકો જનયામાસ જમદગ્નિઃ સુદારુણમ્ ।। ૨૯.

એ રાજાની પુત્રી રેણુકા, જેને કામલી પણ કહેવામાં આવતી, ખૂબ ભાગ્યશાળી હતી. કામલીમાંથી, જે તપ અને ધીરજથી યુક્ત હતી, ઋચીકએ જમદગ્નિને જન્મ આપ્યો, જે અત્યંત શક્તિશાળી હતા.

સર્વવિદ્યાન્તગં શ્રેષ્ઠં ધનુર્વેદસ્ય પારગમ્। રામં ક્ષત્રિય હન્તારં પ્રદીપ્તમિવ પાવકમ્ ।। ૨૯.

જમદગ્નિ સર્વજ્ઞાની અને ધનુર્વેદના પારંગત હતા. એ રામ, ક્ષત્રિયોના વિનાશક અને અગ્નિ જેવો તેજસ્વી હતા.

ઔર્વ્વસ્યૈવમૃચીકસ્ય સત્યવત્યાં મહામનાઃ। જમદગ્નિસ્તતો વીર્ય્યાજ્જજ્ઞે બ્રહ્મવિદાં વરઃ। મધ્યમશ્ચ શુનઃશેફઃ શુનઃપુચ્છઃ કનિષ્ઠકઃ ।। ૨૯.

આ રીતે ઔર્વના પુત્ર ઋચીક અને સત્યવતીમાંથી મહાન મનવાળા જમદગ્નિ જન્મ્યા, જે બ્રહ્મવિદોમાં શ્રેષ્ઠ હતા. શુન:શેફા મધ્યમ પુત્ર અને શુન:પુચ્છા કનિષ્ઠ પુત્ર હતા.

વિશ્વામિત્રસ્તુ ધર્માત્મા નામ્ના વિશ્વરથઃ સ્મૃતઃ । જજ્ઞે ભૃગુપ્રસાદેન કૌશિકાદ્વંશવર્દ્ધનઃ ।। ૨૯.

વિશ્વામિત્ર, જે ધર્મનિષ્ઠ અને વિશ્વરથ તરીકે ઓળખાતા, ભૃગુના આશીર્વાદથી કૌશિક વંશને વધારનાર બન્યા.

વિશ્વામિત્રસ્ય પુત્રસ્તુ શુનઃશેફોઽભવન્મુનિઃ। હરિશ્ચન્દ્રસ્ય યજ્ઞે તુ પશુત્વે નિયુતઃ સવૈ। દેવૈર્દત્તઃ સ વૈ યસ્માદ્દેવરાતસ્તતોઽભવત્ ।। ૨૯.

વિશ્વામિત્રના પુત્ર મુનિ શુન:શેફા હતા. હરિશ્ચંદ્રના યજ્ઞમાં તેમને બલિ તરીકે નિમવામાં આવ્યા હતા. દેવોએ તેમને આપ્યા હોવાથી તેઓ દેવરાત તરીકે ઓળખાયા.

વિશ્વામિત્રસ્ય પુત્રાણાં શુનઃ શેફોઽગ્રજઃ સ્મૃતઃ। મધુચ્છન્દો નયશ્ચૈવ કૃતદેવૌ ધ્રુવાષ્ટકૌ ।। ૨૯.

વિશ્વામિત્રના પુત્રોમાં શુન:શેફા મોટાં ગણાય છે. મધુચ્છંદ, નય, કૃતદેવ અને ધ્રુવાષ્ટક પણ તેમના પુત્રો હતા.

કચ્છપઃ પૂરણશ્ચૈવ વિશ્વામિત્રસુતાસ્તુ વૈ। તેષાં ગોત્રાણિ બહુધા કૌશિકાનાં મહાત્મનામ્ ।। ૨૯.

કચ્છપ અને પૂરાણ પણ વિશ્વામિત્રના પુત્રો હતા. એમાંથી મહાન આત્માવાળા કૌશિકોના અનેક ગોત્રો ઉત્પન્ન થયા.

પાર્થિવા દેવરાતાશ્ચ યાજ્ઞવલ્ક્યા સમર્ષણાઃ । ઉદુમ્બરા ઉદુમ્લાનાસ્તારકા યમમુઞ્ચતાઃ ।। ૨૯.

પાર્થિવ, દેવરાત, યાજ્ઞવલ્ક્ય, સમર્ષણ, ઉદુમ્બર, ઉદુમ્લાન, તારક અને યમથી મુક્ત થયેલા પણ તેમાં આવે છે.

લોહિણ્યો રેણવશ્ચૈવ તથા કારીષવઃ સ્મૃતાઃ। બભ્રવઃ પાણિનશ્ચૈવ ધ્યાવજપ્યાસ્તથૈવ ચ ।। ૨૯.

લોહિણ્ય, રેણવ, અને કારીષવ એમ પણ ઓળખાય છે. બભ્રવ, પાણિન અને ધ્યાન-જપમાં તત્પર એવા પણ તેમાં છે.

શાલાવત્યા હિરણ્યાક્ષાઃ સ્યઙ્કૃતા ગાલવાઃ સ્મૃતાઃ । દેવલા યામદૂતાશ્ચ શાલઙ્કાયનબાષ્કલાઃ ।। ૨૯.

શાલાવતીમાંથી હિરણ્યાક્ષ, સ્યંકૃત અને ગાલવ ઉત્પન્ન થયા. દેવલ, યમદૂત, શાલંકાયન અને બાશ્કલ પણ ત્યાંથી થયા.

દદાતિ બાદરાશ્ચાન્યે વિશ્વામિત્રસ્ય ધીમતઃ। ઋષ્યન્તરવિવાઙ્યાસ્તે બહવઃ શૌશિકાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૨૯.

દાદાતિ, બાદર અને બીજા પણ વિદ્વાન વિશ્વામિત્રના વંશજ છે. બીજા ઋષિઓમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા ઘણા શૌશિક પણ ઓળખાય છે.

કૌશિકાસોશ્રુમાશ્ચૈવ તથાન્યે સૈધવાયનાઃ। પૌરોરવસ્ય પુણ્યસ્ય બ્રહ્મર્ષેઃ કૌશિકસ્ય તુ ।। ૨૯.

કૌશિક, ઓશ્રુમ અને સૈધવાયન પણ છે. આ બધા પુણ્યશાળી કૌશિક ઋષિના વંશજ છે.

દૃષદ્વતીસુતશ્ચાપિ વિશ્વામિત્રાત્તથાષ્ટકઃ। અષ્ટકસ્ય સુતો યો હિ પ્રોક્તો જહ્નુગણોમયા ।। ૨૯.

દૃષદ્વતીનો પુત્ર અને વિશ્વામિત્રમાંથી અષ્ટક પણ થયો. અષ્ટકનો પુત્ર, જે જહ્નુ વંશનો કહેવાય છે, એ પણ હતો.

ઋષય ઊચુઃ ।। કિં લક્ષણેન ધર્મેણ તપસેહ શ્રુતેન વા। બ્રાહ્મણ્યં સમનુપ્રાપ્તં વિશ્વામિત્રાદિભિર્નૃપૈઃ ।। ૨૯.

ઋષિઓએ પૂછ્યું: કયા લક્ષણ, ધર્મ, તપ અથવા શાસ્ત્રજ્ઞાનથી વિશ્વામિત્ર જેવા રાજાઓએ બ્રાહ્મણપદ મેળવ્યું?

યેન યોનાભિધા નેન બ્રાહ્મણ્યં ક્ષત્રિયા ગતાઃ । વિશેષં જ્ઞાતુમિચ્છામિ તપસા દાનતસ્તથા ।। ૨૯.

કયા ઉપાય કે વંશથી ક્ષત્રિયોએ બ્રાહ્મણપદ મેળવ્યું? હું જાણવા ઈચ્છું છું કે એ તપથી કે દાનથી થયું?

એવમુક્તસ્તતો વાક્યમબ્રવીદિદમર્થવત્। અન્યાયોપગતૈર્દ્રવ્યૈરાહૃત્ય યજને ધિયા। ધર્માભિકાંક્ષી યજતે ન ધર્મફલમશ્નુતે ।। ૨૯.

આ રીતે પૂછ્યા પછી તેમણે કહ્યું: જે ધર્મની ઈચ્છાથી, પણ અયોગ્ય રીતે મેળવેલા ધનથી યજ્ઞ કરે છે, તેને ધર્મનું ફળ મળતું નથી.

ધર્મ્મં ચૈતં સમાખ્યાય પાપાત્મા પુરુષાધમઃ। દદાતિ દાનં વિપ્રેભ્યો લોકાનાં દમ્ભકારણાત્ ।। ૨૯.

આ ધર્મ સમજાવીને, પાપી અને નીચ માણસ માત્ર લોકોમાં દેખાવ માટે બ્રાહ્મણોને દાન આપે છે.

જપં કૃત્વા તથા તીવ્રં ધનલોભાન્નિરઙ્કુશઃ। રાગમોહાન્વિતો હ્યન્તે પાવનાર્થં દદાતિ યઃ ।। ૨૯.

કોઈક વ્યક્તિ, જે ધનનો લોભ રાખે છે અને રાગ-મોહથી ભરેલો છે, તે કઠિન જપ કર્યા પછી અંતે પવિત્રતા માટે દાન આપે છે.

તેન દત્તાનિ દાનાનિ અફલાનિ ભવન્ત્યુત। તસ્ય ધર્મ્મપ્રવૃત્તસ્ય હિંસકસ્ય દુરાત્મનઃ ।। ૨૯.

આવો દયાહીન અને દુષ્ટ મનુષ્ય ધર્મમાં લાગેલો હોય છતાં, તેના આપેલા દાન નિષ્ફળ જાય છે.

એવં લબ્ધ્વા ધનં મોહાદ્દદતો યજતશ્ચ હ। સક્લિષ્ટકર્મણો દાનં ન તિષ્ઠતિ દુરાત્મનઃ ।। ૨૯.

મૂર્ખાઈથી મેળવેલા ધનથી, જે દુષ્ટ કર્મો સાથે દાન કે યજ્ઞ કરે છે, તેના દાન ટકતું નથી.

ન્યાયાગતાનાં દ્રવ્યાણાં તીર્થે સમ્પ્રતિપાદનમ્। કામાનનભિસન્ધાય યજતે ચ દદાતિ ચ ।। ૨૯.

પણ જે માણસ યોગ્ય રીતે મેળવેલા ધનને તીર્થસ્થળે, કોઈ કામના રાખ્યા વિના, યજ્ઞ અને દાનમાં આપે છે—

સ દાનફલમાપ્નોતિ તચ્ચ દાનં સુખોદયમ્। દાનેન ભોગાનાપ્નોતિ સ્વર્ગં સત્યેન ગચ્છતિ ।। ૨૯.

એને દાનનું ફળ મળે છે અને એ દાનથી સુખ મળે છે; દાનથી ભોગ મળે છે અને સત્યથી સ્વર્ગ પ્રાપ્ત થાય છે.

તપસા તુ સુતપ્તેન લોકાન્ વિષ્ટભ્ય તિષ્ઠતિ । વિષ્ટભ્ય સ તુ તેજસ્વી લોકેષ્વાનન્ત્યમશ્નુતે ।। ૨૯.

જેણે ઉત્તમ તપ કર્યું છે, એ સમગ્ર લોકને સંભાળી રાખે છે; એવો તેજસ્વી પુરુષ લોકોમાં અનંત મહિમા મેળવે છે.

દાનાચ્છ્રેયાંસ્તથા યજ્ઞો યજ્ઞાચ્છ્રેયસ્તથા તપઃ। સંન્યાસસ્તપસઃ શ્રેયાંસ્તસ્માજ્જ્ઞાનં ગુરુઃ સ્મૃતમ્ ।। ૨૯.

દાન કરતાં યજ્ઞ શ્રેષ્ઠ છે, યજ્ઞ કરતાં તપ શ્રેષ્ઠ છે, તપ કરતાં સંન્યાસ શ્રેષ્ઠ છે અને સંન્યાસ કરતાં જ્ઞાન શ્રેષ્ઠ છે એમ જ્ઞાની લોકો કહે છે.