વાયુપુરાણમ્

અથ સત્યવતી ગર્ભં ક્ષત્રિયાન્તકરં શુભમ્। ધારયામાસ દીપ્તેન વપુષા ઘોરદર્શના ।। ૨૯.

પછી સત્યવતીએ તેજસ્વી અને ભયાનક એવા પુત્રને ગર્ભમાં ધારણ કર્યો, જે ક્ષત્રિયોના વિનાશ માટે જન્મશે.

તમૃચીકસ્તતો દૃષ્ટ્વા યોગેનાપ્યનુમૃશ્ય ચ। તદાબ્રવીદ્દ્વિજશ્રેષ્ઠઃ સ્વાં ભાર્ય્યાં વરવર્ણિનીમ્ ।। ૨૯.

આ જોઈને અને યોગબળથી જાણીને, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ ઋચીકએ પોતાની સુંદર પત્નીને કહ્યું.

માતુઃ સિદ્ધ્યતિ તે ભદ્રે ચરુવ્યત્યાસહેતુના। જનિષ્યતિ હિ પુત્રસ્તે ક્રૂરકર્માતિદારુણઃ ।। ૨૯.

હે ભદ્રે, તારી માતાએ ચરુ બદલ્યા હોવાથી, તારો પુત્ર ક્રૂર કર્મો કરનાર અને અત્યંત ભયાનક થશે.

માતા જનિષ્યતે વાપિ તથાભૂતં તપોધનમ્ । વિશ્વં હિ બ્રહ્મ તપસા મયા તત્ર સમર્પિતમ્ ।। ૨૯.

પણ તારી માતાને તપશ્ચર્યાથી યુક્ત પુત્ર થશે; કારણ કે મેં મારા બધા તપનો ફળ એ માટે સમર્પિત કર્યું છે.

એવમુક્તા મહાભાગા ભર્ત્રા સત્યવતી તદા। પ્રસાદયામાસ પતિં સુતો મે નેદૃશો ભવેત્। બ્રાહ્મણાપસદસ્ત્વન્ય ઇત્યુક્તો મુનિરબ્રવીત્ ।। ૨૯.

પતિએ આમ કહ્યાના પછી મહાભાગ્યવતી સત્યવતીએ પતિને પ્રસન્ન કરવા વિનંતી કરી: 'મારો પુત્ર એવો ન થાય, બીજું કોઈ બ્રાહ્મણ ન હોય તેવો એવો થાય.' ત્યારે મુનિએ કહ્યું:

નૈષ સઙ્કલ્પિતઃ કામો મયા ભદ્રે તથા ત્વયા । ઉગ્રકર્મા ભવેત્ પુત્રઃ પિતુર્માતુશ્ચ કારણાત્ ।। ૨૯.

હે ભદ્રે, એવો ઈરાદો મારો કે તારો નહોતો; પણ પિતા અને માતા બંનેના કારણે તારો પુત્ર ઉગ્રકર્મી થશે.

પુનઃ સત્યવતી વાક્યમેવમુક્તાબ્રવીદિદમ્। ઇચ્છઁલ્લોકાનપિ મુને સૃજેથાઃ કિં પુનઃ સુતમ્ ।। ૨૯.

પછી સત્યવતી ફરીથી બોલી: 'હે મુનિ, તમે ઈચ્છો તો દુનિયા પણ સર્જી શકો, તો પછી પુત્ર કેમ નહીં?'

શમાત્મકમૃજું ભર્ત્તઃ પુત્રં મે દાતુમર્હસિ। કામમેવંવિધઃ પુત્રો મમ સ્યાત્તુ વદ પ્રભો ।। ૨૯.

'હે પતિ, તમે મને શાંત અને સીધો પુત્ર આપો; જો તમારી ઈચ્છા હોય તો એવો પુત્ર મને મળે, હે પ્રભુ.'

મય્યન્યથા ન શક્યં વૈ કર્તુમેવ દ્વિજોત્તમ। તતઃ પ્રસાદમકરોત્ સ તસ્યાસ્તપસો બલાત્ ।। ૨૯.

હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, તારા મામલે આ બદલવું મારા માટે શક્ય નથી; છતાં, તારી તપશ્ચર્યાની શક્તિથી તેણે તેણીને વરદાન આપ્યું.

પુત્રે નાસ્તિ વિશેષો મે પૌત્રે વા વરવર્ણિનિ। ત્વયા યથોક્તં વચનં તથા ભદ્રે ભવિષ્યતિ ।। ૨૯.

'હે સુંદર, મારા માટે પુત્ર કે પૌત્રમાં કોઈ ફરક નથી; જેમ તું કહ્યું છે, તેમ જ થશે, હે ભદ્રા.'

તસ્માત્ સત્યવતી પુત્રં જનયામાસ ભાર્ગવમ્। તપસ્યભિરતન્દાન્તં જમદગ્નિઃ શમાત્મકમ્ ।। ૨૯.

આથી સત્યવતીએ ભૃગુવંશી જમદગ્નિ નામના પુત્રને જન્મ આપ્યો, જે તપમાં તત્પર, ઇન્દ્રિયજિત અને શાંત સ્વભાવના હતા.

ભૃગોશ્ચરુવિપર્યાસે રૌદ્રવૈષ્ણવયોઃ પુરા। યમનાદ્વૈષ્ણવસ્યાગ્નેર્જમદગ્નિરજાયત ।। ૨૯.

ભૂતકાળમાં ભૃગુના વંશમાં, રૌદ્ર અને વૈષ્ણવ એવા ચરુ બદલાયા હતા; વૈષ્ણવ અગ્નિમાંથી જમદગ્નિ જન્મ્યા.

વિશ્વામિત્રં તુ દાયાદં ગાધિઃ કુશિકનન્દનઃ। પ્રાપ્ય બ્રહ્મર્ષિસહિતો (સવિતા) જગામ બ્રહ્મણાવૃતઃ ।। ૨૯.

કુશિકપુત્ર ગાધિએ, જ્યારે વિશ્વામિત્ર જેવા દાયાદને મેળવ્યા, ત્યારે બ્રહ્મર્ષિઓ સાથે અને બ્રાહ્મણોથી ઘેરાયેલા, પ્રસ્થાન કર્યું.

સા હિ સત્યવતી પુણ્યા સત્યવ્રતપરાયણા। કૌશિકીતિ સમાખ્યાતા પ્રવૃત્તેયં મહાનદી ।। ૨૯.

સત્યવતી એ પુણ્યવાળી અને સત્યના માર્ગે ચાલનારી હતી. એ પછી કૌશિકી તરીકે પ્રસિદ્ધ થઈ અને એથી આ મહાન નદીની શરૂઆત થઈ.

પરિસ્રુતા મહાભાગા કૌશિકી સરિતાં વરા। ઇક્ષ્વાકુવંશે ત્વભવત્સુવેણુર્નામ પાર્થિવઃ ।। ૨૯.

કૌશિકી નદી ખૂબ પ્રસિદ્ધ અને પવિત્ર બની. ઇક્ષ્વાકુ વંશમાં સુવેણુ નામે એક રાજા થયો.

તસ્ય કન્યા મહાભાગા કામલી નામ રેણુકા। રેણુ કાયાન્તુ કામલ્યાં તપોધૃતિસમન્વિતઃ। આર્ચીકો જનયામાસ જમદગ્નિઃ સુદારુણમ્ ।। ૨૯.

એ રાજાની પુત્રી રેણુકા, જેને કામલી પણ કહેવામાં આવતી, ખૂબ ભાગ્યશાળી હતી. કામલીમાંથી, જે તપ અને ધીરજથી યુક્ત હતી, ઋચીકએ જમદગ્નિને જન્મ આપ્યો, જે અત્યંત શક્તિશાળી હતા.

સર્વવિદ્યાન્તગં શ્રેષ્ઠં ધનુર્વેદસ્ય પારગમ્। રામં ક્ષત્રિય હન્તારં પ્રદીપ્તમિવ પાવકમ્ ।। ૨૯.

જમદગ્નિ સર્વજ્ઞાની અને ધનુર્વેદના પારંગત હતા. એ રામ, ક્ષત્રિયોના વિનાશક અને અગ્નિ જેવો તેજસ્વી હતા.

ઔર્વ્વસ્યૈવમૃચીકસ્ય સત્યવત્યાં મહામનાઃ। જમદગ્નિસ્તતો વીર્ય્યાજ્જજ્ઞે બ્રહ્મવિદાં વરઃ। મધ્યમશ્ચ શુનઃશેફઃ શુનઃપુચ્છઃ કનિષ્ઠકઃ ।। ૨૯.

આ રીતે ઔર્વના પુત્ર ઋચીક અને સત્યવતીમાંથી મહાન મનવાળા જમદગ્નિ જન્મ્યા, જે બ્રહ્મવિદોમાં શ્રેષ્ઠ હતા. શુન:શેફા મધ્યમ પુત્ર અને શુન:પુચ્છા કનિષ્ઠ પુત્ર હતા.

વિશ્વામિત્રસ્તુ ધર્માત્મા નામ્ના વિશ્વરથઃ સ્મૃતઃ । જજ્ઞે ભૃગુપ્રસાદેન કૌશિકાદ્વંશવર્દ્ધનઃ ।। ૨૯.

વિશ્વામિત્ર, જે ધર્મનિષ્ઠ અને વિશ્વરથ તરીકે ઓળખાતા, ભૃગુના આશીર્વાદથી કૌશિક વંશને વધારનાર બન્યા.

વિશ્વામિત્રસ્ય પુત્રસ્તુ શુનઃશેફોઽભવન્મુનિઃ। હરિશ્ચન્દ્રસ્ય યજ્ઞે તુ પશુત્વે નિયુતઃ સવૈ। દેવૈર્દત્તઃ સ વૈ યસ્માદ્દેવરાતસ્તતોઽભવત્ ।। ૨૯.

વિશ્વામિત્રના પુત્ર મુનિ શુન:શેફા હતા. હરિશ્ચંદ્રના યજ્ઞમાં તેમને બલિ તરીકે નિમવામાં આવ્યા હતા. દેવોએ તેમને આપ્યા હોવાથી તેઓ દેવરાત તરીકે ઓળખાયા.

વિશ્વામિત્રસ્ય પુત્રાણાં શુનઃ શેફોઽગ્રજઃ સ્મૃતઃ। મધુચ્છન્દો નયશ્ચૈવ કૃતદેવૌ ધ્રુવાષ્ટકૌ ।। ૨૯.

વિશ્વામિત્રના પુત્રોમાં શુન:શેફા મોટાં ગણાય છે. મધુચ્છંદ, નય, કૃતદેવ અને ધ્રુવાષ્ટક પણ તેમના પુત્રો હતા.

કચ્છપઃ પૂરણશ્ચૈવ વિશ્વામિત્રસુતાસ્તુ વૈ। તેષાં ગોત્રાણિ બહુધા કૌશિકાનાં મહાત્મનામ્ ।। ૨૯.

કચ્છપ અને પૂરાણ પણ વિશ્વામિત્રના પુત્રો હતા. એમાંથી મહાન આત્માવાળા કૌશિકોના અનેક ગોત્રો ઉત્પન્ન થયા.

પાર્થિવા દેવરાતાશ્ચ યાજ્ઞવલ્ક્યા સમર્ષણાઃ । ઉદુમ્બરા ઉદુમ્લાનાસ્તારકા યમમુઞ્ચતાઃ ।। ૨૯.

પાર્થિવ, દેવરાત, યાજ્ઞવલ્ક્ય, સમર્ષણ, ઉદુમ્બર, ઉદુમ્લાન, તારક અને યમથી મુક્ત થયેલા પણ તેમાં આવે છે.

લોહિણ્યો રેણવશ્ચૈવ તથા કારીષવઃ સ્મૃતાઃ। બભ્રવઃ પાણિનશ્ચૈવ ધ્યાવજપ્યાસ્તથૈવ ચ ।। ૨૯.

લોહિણ્ય, રેણવ, અને કારીષવ એમ પણ ઓળખાય છે. બભ્રવ, પાણિન અને ધ્યાન-જપમાં તત્પર એવા પણ તેમાં છે.

શાલાવત્યા હિરણ્યાક્ષાઃ સ્યઙ્કૃતા ગાલવાઃ સ્મૃતાઃ । દેવલા યામદૂતાશ્ચ શાલઙ્કાયનબાષ્કલાઃ ।। ૨૯.

શાલાવતીમાંથી હિરણ્યાક્ષ, સ્યંકૃત અને ગાલવ ઉત્પન્ન થયા. દેવલ, યમદૂત, શાલંકાયન અને બાશ્કલ પણ ત્યાંથી થયા.

દદાતિ બાદરાશ્ચાન્યે વિશ્વામિત્રસ્ય ધીમતઃ। ઋષ્યન્તરવિવાઙ્યાસ્તે બહવઃ શૌશિકાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૨૯.

દાદાતિ, બાદર અને બીજા પણ વિદ્વાન વિશ્વામિત્રના વંશજ છે. બીજા ઋષિઓમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા ઘણા શૌશિક પણ ઓળખાય છે.

કૌશિકાસોશ્રુમાશ્ચૈવ તથાન્યે સૈધવાયનાઃ। પૌરોરવસ્ય પુણ્યસ્ય બ્રહ્મર્ષેઃ કૌશિકસ્ય તુ ।। ૨૯.

કૌશિક, ઓશ્રુમ અને સૈધવાયન પણ છે. આ બધા પુણ્યશાળી કૌશિક ઋષિના વંશજ છે.

દૃષદ્વતીસુતશ્ચાપિ વિશ્વામિત્રાત્તથાષ્ટકઃ। અષ્ટકસ્ય સુતો યો હિ પ્રોક્તો જહ્નુગણોમયા ।। ૨૯.

દૃષદ્વતીનો પુત્ર અને વિશ્વામિત્રમાંથી અષ્ટક પણ થયો. અષ્ટકનો પુત્ર, જે જહ્નુ વંશનો કહેવાય છે, એ પણ હતો.

ઋષય ઊચુઃ ।। કિં લક્ષણેન ધર્મેણ તપસેહ શ્રુતેન વા। બ્રાહ્મણ્યં સમનુપ્રાપ્તં વિશ્વામિત્રાદિભિર્નૃપૈઃ ।। ૨૯.

ઋષિઓએ પૂછ્યું: કયા લક્ષણ, ધર્મ, તપ અથવા શાસ્ત્રજ્ઞાનથી વિશ્વામિત્ર જેવા રાજાઓએ બ્રાહ્મણપદ મેળવ્યું?