વાયુપુરાણમ્

પુત્રત્વં કલ્પયામાસ સ્વયમેવ પુરન્દરઃ। ગાધિર્નામાભવત્પુત્રઃ કૌશિકઃ પાકશાસનઃ ।। ૨૯.

પુરંદરે પોતે તેને પુત્રરૂપે જન્મ આપવાનો નિર્ધાર કર્યો; તેથી ગાધિ નામે પુત્ર થયો, જેને કૌશિક પણ કહે છે, અને જે પાકશાસનનો પુત્ર હતો.

પૌરુકુત્સાભવદ્ભાર્યા ગાધિસ્તસ્યામજાયત। પૂર્વ્વં કન્યાં મહાભાગાં નામ્ના સત્યવતીં શુભામ્। તાં ગાધિપુત્રઃ કાવ્યાય ઋચીકાય દદૌ પ્રભુઃ ।। ૨૯.

ગાધિની પત્ની પૌરુકુત્સ વંશની હતી, અને તેના ગર્ભથી ગાધિનો જન્મ થયો; અગાઉ, એક પુણ્યશાળી અને શુભ નામે સત્યવતી નામની પુત્રી જન્મી હતી. ગાધિએ પોતાની પુત્રી સત્યવતીને કાવ્યપુત્ર ઋચીકને આપી.

તસ્યાં પુત્રસ્તુ વૈ ભર્ત્તા ભાર્ગવો ભૃગુનન્દનઃ। પુત્રાર્થે સાધયામાસ ચરું ગાધેસ્તથૈવ ચ ।। ૨૯.

સત્યવતીમાં ભૃગુવંશી ભર્ગવ ઋચીકએ પુત્રને જન્મ આપ્યો; અને પુત્રપ્રાપ્તિ માટે તેણે ગાધિ માટે પણ યજ્ઞનો ચરુ તૈયાર કર્યો.

તથા ચાહૂય સુધૃતિઋચીકો ભાર્ગવસ્તદા। ઉપયોજ્યશ્ચરુરયં ત્વયા માત્રા ચ તેશુભે ।। ૨૯.

પછી સુધૃતિ ઋચીક, ભર્ગવ, બોલ્યા: 'આ ચરુ તું અને તારી માતાએ ઉપયોગ કરવો છે, હે શુભે.'

તસ્યાં જનિષ્યતે પુત્રો દીપ્તિમાન્ ક્ષત્રિયર્ષભઃ। અજેયઃ ક્ષત્રિયૈર્યુદ્ધે ક્ષત્રિયર્ષભસૂદનઃ ।। ૨૯.

તેમાં તેજસ્વી અને શ્રેષ્ઠ ક્ષત્રિય પુત્ર જન્મશે, જે યુદ્ધમાં ક્ષત્રિયો દ્વારા અજેય રહેશે અને ક્ષત્રિયવીરોનો વિનાશક થશે.

તવાપિ પુત્રં કલ્યાણિ ધૃતિન્તં તપોધનમ્। શમાત્મકં દ્વિજશ્રેષ્ઠં ચરુરેષ વિધાસ્યતિ ।। ૨૯.

હે શુભે, તને પણ એક પુત્ર થશે—જે ધીરજવાળો, તપમાં સમૃદ્ધ, શાંત સ્વભાવનો અને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ હશે; એ પુત્ર આ ચરુમાંથી જન્મશે.

એવમુક્ત્વા તુ તાં ભાર્ય્યામૃચીકો ભૃગુનન્દનઃ। તપસ્યાભિરતો નિત્યમરણ્યં પ્રવિવેશ હ ।। ૨૯.

આ રીતે પત્નીને કહીને, ભૃગુના વંશજ ઋચીક, જે હંમેશા તપમાં તત્પર હતા, તેઓ અરણ્યમાં પ્રવેશ્યા.

ગાધિઃ સદારસ્તુ તદા ઋચીકાશ્રમમભ્યગાત્। તીર્થયાત્રાપ્રસઙ્ગેન સુતાં દ્રષ્ટું નરેશ્વરઃ ।। ૨૯.

પછી ગાધિએ પોતાની પત્ની સાથે ઋચીકા આશ્રમમાં તીર્થયાત્રાના બહાને પોતાની દીકરીને જોવા ગયા.

ચરુદ્વયં ગૃહીત્વા તુ ઋષેઃ સત્યવતી સદા। ભર્ત્તુર્વચનમવ્યગ્રા હૃષ્ટા માત્રે ન્યવેદયત્ ।। ૨૯.

સત્યવતી, જે હંમેશા પતિના વચનનું પાલન કરતી, આનંદપૂર્વક ઋષિના બે ચરુ લઈને પોતાની માતાને જાણ કરી.

માતા તુ તસ્યૈ દૈવેન દુહિત્રે સ્વં ચરું દદૌ । તસ્યાશ્ચરુમથાજ્ઞાનાદાત્મનઃ સા ચકાર હ ।। ૨૯.

દૈવી વ્યવસ્થાથી માતાએ પોતાનું ચરુ દીકરીને આપ્યું; અને અજાણતાં દીકરીએ પોતાની માતાનું ચરુ પીધું.

અથ સત્યવતી ગર્ભં ક્ષત્રિયાન્તકરં શુભમ્। ધારયામાસ દીપ્તેન વપુષા ઘોરદર્શના ।। ૨૯.

પછી સત્યવતીએ તેજસ્વી અને ભયાનક એવા પુત્રને ગર્ભમાં ધારણ કર્યો, જે ક્ષત્રિયોના વિનાશ માટે જન્મશે.

તમૃચીકસ્તતો દૃષ્ટ્વા યોગેનાપ્યનુમૃશ્ય ચ। તદાબ્રવીદ્દ્વિજશ્રેષ્ઠઃ સ્વાં ભાર્ય્યાં વરવર્ણિનીમ્ ।। ૨૯.

આ જોઈને અને યોગબળથી જાણીને, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ ઋચીકએ પોતાની સુંદર પત્નીને કહ્યું.

માતુઃ સિદ્ધ્યતિ તે ભદ્રે ચરુવ્યત્યાસહેતુના। જનિષ્યતિ હિ પુત્રસ્તે ક્રૂરકર્માતિદારુણઃ ।। ૨૯.

હે ભદ્રે, તારી માતાએ ચરુ બદલ્યા હોવાથી, તારો પુત્ર ક્રૂર કર્મો કરનાર અને અત્યંત ભયાનક થશે.

માતા જનિષ્યતે વાપિ તથાભૂતં તપોધનમ્ । વિશ્વં હિ બ્રહ્મ તપસા મયા તત્ર સમર્પિતમ્ ।। ૨૯.

પણ તારી માતાને તપશ્ચર્યાથી યુક્ત પુત્ર થશે; કારણ કે મેં મારા બધા તપનો ફળ એ માટે સમર્પિત કર્યું છે.

એવમુક્તા મહાભાગા ભર્ત્રા સત્યવતી તદા। પ્રસાદયામાસ પતિં સુતો મે નેદૃશો ભવેત્। બ્રાહ્મણાપસદસ્ત્વન્ય ઇત્યુક્તો મુનિરબ્રવીત્ ।। ૨૯.

પતિએ આમ કહ્યાના પછી મહાભાગ્યવતી સત્યવતીએ પતિને પ્રસન્ન કરવા વિનંતી કરી: 'મારો પુત્ર એવો ન થાય, બીજું કોઈ બ્રાહ્મણ ન હોય તેવો એવો થાય.' ત્યારે મુનિએ કહ્યું:

નૈષ સઙ્કલ્પિતઃ કામો મયા ભદ્રે તથા ત્વયા । ઉગ્રકર્મા ભવેત્ પુત્રઃ પિતુર્માતુશ્ચ કારણાત્ ।। ૨૯.

હે ભદ્રે, એવો ઈરાદો મારો કે તારો નહોતો; પણ પિતા અને માતા બંનેના કારણે તારો પુત્ર ઉગ્રકર્મી થશે.

પુનઃ સત્યવતી વાક્યમેવમુક્તાબ્રવીદિદમ્। ઇચ્છઁલ્લોકાનપિ મુને સૃજેથાઃ કિં પુનઃ સુતમ્ ।। ૨૯.

પછી સત્યવતી ફરીથી બોલી: 'હે મુનિ, તમે ઈચ્છો તો દુનિયા પણ સર્જી શકો, તો પછી પુત્ર કેમ નહીં?'

શમાત્મકમૃજું ભર્ત્તઃ પુત્રં મે દાતુમર્હસિ। કામમેવંવિધઃ પુત્રો મમ સ્યાત્તુ વદ પ્રભો ।। ૨૯.

'હે પતિ, તમે મને શાંત અને સીધો પુત્ર આપો; જો તમારી ઈચ્છા હોય તો એવો પુત્ર મને મળે, હે પ્રભુ.'

મય્યન્યથા ન શક્યં વૈ કર્તુમેવ દ્વિજોત્તમ। તતઃ પ્રસાદમકરોત્ સ તસ્યાસ્તપસો બલાત્ ।। ૨૯.

હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, તારા મામલે આ બદલવું મારા માટે શક્ય નથી; છતાં, તારી તપશ્ચર્યાની શક્તિથી તેણે તેણીને વરદાન આપ્યું.

પુત્રે નાસ્તિ વિશેષો મે પૌત્રે વા વરવર્ણિનિ। ત્વયા યથોક્તં વચનં તથા ભદ્રે ભવિષ્યતિ ।। ૨૯.

'હે સુંદર, મારા માટે પુત્ર કે પૌત્રમાં કોઈ ફરક નથી; જેમ તું કહ્યું છે, તેમ જ થશે, હે ભદ્રા.'

તસ્માત્ સત્યવતી પુત્રં જનયામાસ ભાર્ગવમ્। તપસ્યભિરતન્દાન્તં જમદગ્નિઃ શમાત્મકમ્ ।। ૨૯.

આથી સત્યવતીએ ભૃગુવંશી જમદગ્નિ નામના પુત્રને જન્મ આપ્યો, જે તપમાં તત્પર, ઇન્દ્રિયજિત અને શાંત સ્વભાવના હતા.

ભૃગોશ્ચરુવિપર્યાસે રૌદ્રવૈષ્ણવયોઃ પુરા। યમનાદ્વૈષ્ણવસ્યાગ્નેર્જમદગ્નિરજાયત ।। ૨૯.

ભૂતકાળમાં ભૃગુના વંશમાં, રૌદ્ર અને વૈષ્ણવ એવા ચરુ બદલાયા હતા; વૈષ્ણવ અગ્નિમાંથી જમદગ્નિ જન્મ્યા.

વિશ્વામિત્રં તુ દાયાદં ગાધિઃ કુશિકનન્દનઃ। પ્રાપ્ય બ્રહ્મર્ષિસહિતો (સવિતા) જગામ બ્રહ્મણાવૃતઃ ।। ૨૯.

કુશિકપુત્ર ગાધિએ, જ્યારે વિશ્વામિત્ર જેવા દાયાદને મેળવ્યા, ત્યારે બ્રહ્મર્ષિઓ સાથે અને બ્રાહ્મણોથી ઘેરાયેલા, પ્રસ્થાન કર્યું.

સા હિ સત્યવતી પુણ્યા સત્યવ્રતપરાયણા। કૌશિકીતિ સમાખ્યાતા પ્રવૃત્તેયં મહાનદી ।। ૨૯.

સત્યવતી એ પુણ્યવાળી અને સત્યના માર્ગે ચાલનારી હતી. એ પછી કૌશિકી તરીકે પ્રસિદ્ધ થઈ અને એથી આ મહાન નદીની શરૂઆત થઈ.

પરિસ્રુતા મહાભાગા કૌશિકી સરિતાં વરા। ઇક્ષ્વાકુવંશે ત્વભવત્સુવેણુર્નામ પાર્થિવઃ ।। ૨૯.

કૌશિકી નદી ખૂબ પ્રસિદ્ધ અને પવિત્ર બની. ઇક્ષ્વાકુ વંશમાં સુવેણુ નામે એક રાજા થયો.

તસ્ય કન્યા મહાભાગા કામલી નામ રેણુકા। રેણુ કાયાન્તુ કામલ્યાં તપોધૃતિસમન્વિતઃ। આર્ચીકો જનયામાસ જમદગ્નિઃ સુદારુણમ્ ।। ૨૯.

એ રાજાની પુત્રી રેણુકા, જેને કામલી પણ કહેવામાં આવતી, ખૂબ ભાગ્યશાળી હતી. કામલીમાંથી, જે તપ અને ધીરજથી યુક્ત હતી, ઋચીકએ જમદગ્નિને જન્મ આપ્યો, જે અત્યંત શક્તિશાળી હતા.

સર્વવિદ્યાન્તગં શ્રેષ્ઠં ધનુર્વેદસ્ય પારગમ્। રામં ક્ષત્રિય હન્તારં પ્રદીપ્તમિવ પાવકમ્ ।। ૨૯.

જમદગ્નિ સર્વજ્ઞાની અને ધનુર્વેદના પારંગત હતા. એ રામ, ક્ષત્રિયોના વિનાશક અને અગ્નિ જેવો તેજસ્વી હતા.

ઔર્વ્વસ્યૈવમૃચીકસ્ય સત્યવત્યાં મહામનાઃ। જમદગ્નિસ્તતો વીર્ય્યાજ્જજ્ઞે બ્રહ્મવિદાં વરઃ। મધ્યમશ્ચ શુનઃશેફઃ શુનઃપુચ્છઃ કનિષ્ઠકઃ ।। ૨૯.

આ રીતે ઔર્વના પુત્ર ઋચીક અને સત્યવતીમાંથી મહાન મનવાળા જમદગ્નિ જન્મ્યા, જે બ્રહ્મવિદોમાં શ્રેષ્ઠ હતા. શુન:શેફા મધ્યમ પુત્ર અને શુન:પુચ્છા કનિષ્ઠ પુત્ર હતા.

વિશ્વામિત્રસ્તુ ધર્માત્મા નામ્ના વિશ્વરથઃ સ્મૃતઃ । જજ્ઞે ભૃગુપ્રસાદેન કૌશિકાદ્વંશવર્દ્ધનઃ ।। ૨૯.

વિશ્વામિત્ર, જે ધર્મનિષ્ઠ અને વિશ્વરથ તરીકે ઓળખાતા, ભૃગુના આશીર્વાદથી કૌશિક વંશને વધારનાર બન્યા.