વાયુપુરાણમ્

સા પ્રાઞ્જલિરુવાચેદં બ્રહ્માણં વરદં પ્રભુમ્। સોમસ્યેતિ મહાત્માનં કુમારન્દસ્યુહન્તમમ્ ।। ૨૮.

તારે હાથ જોડીને વરદાન આપનાર અને પ્રભુ એવા બ્રહ્માને કહ્યું, 'આ મહાન આત્મા, દુશ્મનોના વિનાશક, સોમનો પુત્ર છે.'

તતઃ સ તમુપાઘાય સોમો દાતા પ્રજાપતિઃ। બુધ ઇત્યકરોન્નામ તસ્ય પુત્રસ્ય ધીમતઃ ।। ૨૮.

પછી સોમ, પ્રજાપતિ અને દાતા, એ પુત્રને ગળે લગાવીને તેનું નામ બુધ રાખ્યું.

પ્રતિપૂર્વ્વઞ્ચ ગમને સમભ્યુત્તિષ્ઠતે બુધૈઃ। ઉત્પાદયામાસ તદા પુત્રં વૈ રાજપુત્રિકા ।। ૨૮.

દરેક પેઢીમાં બુધ વિદ્વાનોમાં ઉત્તમ ગણાયા; ત્યારબાદ રાજકન્યાએ પુત્રને જન્મ આપ્યો.

તસ્ય પુત્રો મહાતેજા બભૂવૈલઃ પુરૂરવાઃ । ઉર્વશ્યાં જજ્ઞિરે તસ્ય પુત્રાઃ ષટ્ સુમહૌજસઃ ।। ૨૮.

એ પુત્ર મહાતેજસ્વી પુરુરવા થયો, જેનું જન્મ ઉર્વશીમાંથી થયું; અને તેને છ મહાબલી પુત્રો થયા.

પ્રસહ્ય ધર્ષિતસ્તત્ર વિવશો રાજયક્ષ્મણા । તતો યક્ષ્માભિભૂતસ્તુ સોમઃ પ્રક્ષીણમણ્ડલઃ । જગામ શરણાયાથ પિતરં સોઽત્રિમેવ તુ ।। ૨૮.

ત્યાં, બળજબરીથી અપમાનિત અને રાજયક્ષ્માથી અશક્ત બનેલા સોમ, રોગથી પીડાઈ અને પોતાની કિર્તિ ઘટી ગઈ હોવાથી, પોતાના પિતા અત્રિની શરણમાં ગયા.

તસ્ય તત્પાપશમનં ચકારાત્રિર્મહાયશાઃ। સ રાજયક્ષ્મણા મુક્તઃ શ્રિયા જજ્વાલ સર્વ્વશઃ ।। ૨૮.

મહાન યશસ્વી અત્રિએ તેનું પાપ દૂર કર્યું; રાજયક્ષ્માથી મુક્ત થયેલા સોમ સર્વત્ર તેજથી પ્રગટ થયા.

એતત્સોમસ્ય વૈ જન્મ કીર્ત્તિતં દ્વિજસત્તમાઃ। વંશન્તસ્ય દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ કીર્ત્યમાનં નિબોધત ।। ૨૮.

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, આ સોમનો જન્મકથા વર્ણવાઈ; હવે, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, તેના વંશની વાર્તા સાંભળો.

ધન્યમારોગ્યમાયુષ્યં પુણ્યં કલ્મષશોધનમ્। સોમસ્ય જન્મ શ્રુત્વૈવ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ।। ૨૮.

સોમનો જન્મ સાંભળવાથી જ મનુષ્યને ધન, આરોગ્ય, દીર્ઘ આયુષ્ય, પુણ્ય અને પાપોથી મુક્તિ મળે છે; બધા પાપો દૂર થઈ જાય છે.

શ્રીમાન્ ભીમસ્ય દાયાદો રાજાસીત્કાઞ્ચનપ્રભઃ। વિદ્વાંસ્તુ કાઞ્ચનસ્યાપિ સુહોત્રોઽભૂન્મહાબલઃ ।। ૨૯.

ભીમના વંશજ અને તેજસ્વી રાજા કાંચનપ્રભા હતા; અને વિદ્વાનોમાં પણ કાંચન કરતાં વધુ મહાન અને બળવાન સુહોત્ર હતા.

સુહોત્રસ્યાભજ્જહ્નુઃ કેશિકાગર્ભસમ્ભવઃ। પ્રતિગત્ય તતો ગઙ્ગા વિતતો યજ્ઞકર્મ્મણિ ।। ૨૯.

સુહોત્રના પુત્ર જહ્નુ, જે કેશિકા માતાના ગર્ભમાંથી જન્મ્યા હતા; પછી ગંગા પાછી આવી અને યજ્ઞકર્મમાં જોડાઈ.

પ્લાવયામાસ તં દેશં ભાવિનોઽર્થસ્ય દર્શનાત્। ગઙ્ગયા પ્લાવિતં દૃષ્ટ્વા યજ્ઞવાટં સમન્તતઃ ।। ૨૯.

ભવિષ્યના હિત માટે ગંગાએ એ દેશને પાણીથી ભરપૂર કરી દીધો; ગંગા દ્વારા આખો યજ્ઞમંડપ પાણીમાં ગરકાવ થયો તે જોઈને,

સૌહોત્રિર્વરદઃ ક્રુદ્ધો ગઙ્ગાં સંરક્તલોચનઃ। અસ્ય ગઙ્ગેઽવલેપસ્ય સદ્યઃ ફલમવાપ્નુહિ ।। ૨૯.

સુહોત્રના પુત્ર વરદ, ગુસ્સામાં લાલ આંખો કરીને, ગંગાને કહ્યું: 'ગંગા, તારા અહંકારનું ફળ તું હમણાં જ ભોગવી લે.'

એતત્તે વિફલં સર્વ્વં પીતમમ્ભઃ કરોમ્યહમ્। રાજર્ષિણા તતઃ પીતાં ગઙ્ગાં દૃષ્ટ્વા સુરર્ષયઃ ।। ૨૯.

'હવે તું જે કર્યું એ બધું વ્યર્થ છે; હું આ બધું પાણી પી જઈશ.' પછી રાજર્ષિએ ગંગાનું પાણી પી લીધું જોઈને દેવતાઓ અને ઋષિઓ,

ઉપનિન્યુર્મહાભાગા દુહિતૃત્વેન જાહ્નવીમ્। યૌવનાશ્વસ્ય પૌત્રીન્તુ કાવેરીઞ્જહ્નુરાવહત્ ।। ૨૯.

મહાન અને પુણ્યશાળી ઋષિઓએ જહ્નુને ગંગાને પુત્રીરૂપે આપી; અને યુવનાશ્વની પૌત્રી કાવેરીને જહ્નુએ પત્ની તરીકે સ્વીકારી.

યુવનાશ્વસ્ય શાપેન ગઙ્ગા યેન વિનિર્મમે । કાવેરીં સરિતાં શ્રેષ્ઠાં જહ્નુભાર્ય્યામનિન્દિતામ્ ।। ૨૯.

યુવનાશ્વના શાપથી ગંગાનો જન્મ થયો; અને નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવી કાવેરી નિર્દોષપણે જહ્નુની પત્ની બની.

જહ્નુશ્ચ દયિતં પુત્રં સુહોત્રં નામ ધાર્મિકમ્। કાવેર્ય્યાં જનયામાસ અજકસ્તસ્ય ચાત્મજઃ ।। ૨૯.

જહ્નુએ કાવેરીમાંથી સુહોત્ર નામના ધર્મી અને પ્રિય પુત્રને જન્મ આપ્યો; અને તેનો પુત્ર અજક થયો.

અજકસ્ય તુ દાયાદો બલાકાશ્વો મહાયશાઃ। બભૂવુશ્ચ ગયઃ શીલઃ કુશસ્તસ્યાત્મજઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૯.

અજકનો વારસદાર બલાકાશ્વ હતો, જે ખૂબ પ્રસિદ્ધ અને યશસ્વી હતો; અને તેનો પુત્ર ગય હતો, જે ગુણવાન અને કુશનો પુત્ર તરીકે ઓળખાય છે.

કુશપુત્રા બભૂવુશ્ચ ચત્વારો વેદવર્ચસઃ। કુશાશ્વઃ કુશનાભશ્ચ અમૂર્ત્તારયશોવસુઃ ।। ૨૯.

કુશાના ચાર પુત્રો હતા, બધા જ વેદના તેજથી યુક્ત: કુશાશ્વ, કુશનાભ, અમૂર્તારય અને વસુ.

કુશસ્તમ્બસ્તપસ્તેપે પુત્રાર્થી રાજસત્તમઃ। પૂર્ણે વર્ષસહસ્રે વૈ શતક્રતુમપશ્યત ।। ૨૯.

કુશસ્તંભ, શ્રેષ્ઠ રાજા, પુત્રની ઈચ્છાથી કઠિન તપસ્યા કરી; હજાર વર્ષ પૂર્ણ થતાં તેણે શતક્રતુને દર્શન કર્યા.

તમુગ્રતપસં દૃષ્ટ્વા સહસ્રાક્ષઃ પુરન્દરઃ। સમર્થઃ પુત્રજનને સ્વયમેવાસ્ય શાશ્વતઃ ।। ૨૯.

તેણે કઠિન તપસ્યા કરતા કુશસ્તંભને જોઈને સહસ્રાક્ષ પુરંદર પોતે પુત્રદાન માટે સમર્થ થયા.

પુત્રત્વં કલ્પયામાસ સ્વયમેવ પુરન્દરઃ। ગાધિર્નામાભવત્પુત્રઃ કૌશિકઃ પાકશાસનઃ ।। ૨૯.

પુરંદરે પોતે તેને પુત્રરૂપે જન્મ આપવાનો નિર્ધાર કર્યો; તેથી ગાધિ નામે પુત્ર થયો, જેને કૌશિક પણ કહે છે, અને જે પાકશાસનનો પુત્ર હતો.

પૌરુકુત્સાભવદ્ભાર્યા ગાધિસ્તસ્યામજાયત। પૂર્વ્વં કન્યાં મહાભાગાં નામ્ના સત્યવતીં શુભામ્। તાં ગાધિપુત્રઃ કાવ્યાય ઋચીકાય દદૌ પ્રભુઃ ।। ૨૯.

ગાધિની પત્ની પૌરુકુત્સ વંશની હતી, અને તેના ગર્ભથી ગાધિનો જન્મ થયો; અગાઉ, એક પુણ્યશાળી અને શુભ નામે સત્યવતી નામની પુત્રી જન્મી હતી. ગાધિએ પોતાની પુત્રી સત્યવતીને કાવ્યપુત્ર ઋચીકને આપી.

તસ્યાં પુત્રસ્તુ વૈ ભર્ત્તા ભાર્ગવો ભૃગુનન્દનઃ। પુત્રાર્થે સાધયામાસ ચરું ગાધેસ્તથૈવ ચ ।। ૨૯.

સત્યવતીમાં ભૃગુવંશી ભર્ગવ ઋચીકએ પુત્રને જન્મ આપ્યો; અને પુત્રપ્રાપ્તિ માટે તેણે ગાધિ માટે પણ યજ્ઞનો ચરુ તૈયાર કર્યો.

તથા ચાહૂય સુધૃતિઋચીકો ભાર્ગવસ્તદા। ઉપયોજ્યશ્ચરુરયં ત્વયા માત્રા ચ તેશુભે ।। ૨૯.

પછી સુધૃતિ ઋચીક, ભર્ગવ, બોલ્યા: 'આ ચરુ તું અને તારી માતાએ ઉપયોગ કરવો છે, હે શુભે.'

તસ્યાં જનિષ્યતે પુત્રો દીપ્તિમાન્ ક્ષત્રિયર્ષભઃ। અજેયઃ ક્ષત્રિયૈર્યુદ્ધે ક્ષત્રિયર્ષભસૂદનઃ ।। ૨૯.

તેમાં તેજસ્વી અને શ્રેષ્ઠ ક્ષત્રિય પુત્ર જન્મશે, જે યુદ્ધમાં ક્ષત્રિયો દ્વારા અજેય રહેશે અને ક્ષત્રિયવીરોનો વિનાશક થશે.

તવાપિ પુત્રં કલ્યાણિ ધૃતિન્તં તપોધનમ્। શમાત્મકં દ્વિજશ્રેષ્ઠં ચરુરેષ વિધાસ્યતિ ।। ૨૯.

હે શુભે, તને પણ એક પુત્ર થશે—જે ધીરજવાળો, તપમાં સમૃદ્ધ, શાંત સ્વભાવનો અને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ હશે; એ પુત્ર આ ચરુમાંથી જન્મશે.

એવમુક્ત્વા તુ તાં ભાર્ય્યામૃચીકો ભૃગુનન્દનઃ। તપસ્યાભિરતો નિત્યમરણ્યં પ્રવિવેશ હ ।। ૨૯.

આ રીતે પત્નીને કહીને, ભૃગુના વંશજ ઋચીક, જે હંમેશા તપમાં તત્પર હતા, તેઓ અરણ્યમાં પ્રવેશ્યા.

ગાધિઃ સદારસ્તુ તદા ઋચીકાશ્રમમભ્યગાત્। તીર્થયાત્રાપ્રસઙ્ગેન સુતાં દ્રષ્ટું નરેશ્વરઃ ।। ૨૯.

પછી ગાધિએ પોતાની પત્ની સાથે ઋચીકા આશ્રમમાં તીર્થયાત્રાના બહાને પોતાની દીકરીને જોવા ગયા.

ચરુદ્વયં ગૃહીત્વા તુ ઋષેઃ સત્યવતી સદા। ભર્ત્તુર્વચનમવ્યગ્રા હૃષ્ટા માત્રે ન્યવેદયત્ ।। ૨૯.

સત્યવતી, જે હંમેશા પતિના વચનનું પાલન કરતી, આનંદપૂર્વક ઋષિના બે ચરુ લઈને પોતાની માતાને જાણ કરી.