વાયુપુરાણમ્

વિજયસ્ય ઋતઃ પુત્ર ઋતસ્ય સુનયઃ સ્મૃતઃ। સુનયાદ્વીતહવ્યસ્તુ વીતહવ્યાત્મજો ધૃતિઃ ।। ૨૭.

વિજયના પુત્ર ઋત હતા; ઋતના પુત્ર સુનય તરીકે ઓળખાયા; સુનયના પુત્ર વીતા હવ્ય અને વીતા હવ્યના પુત્ર ધૃતિ થયા.

ધૃતેસ્તુ બહુલાશ્વોઽભૂદ્બહુલાશ્વસુતઃ કૃતિઃ। તસ્મિન્ સન્તિષ્ટતે વંશો જનકાનાં મહાત્મનામ્। ઇત્યેતે મૈથિલાઃ પ્રોક્તાઃ સોમસ્યાપિ નિબોધત ।। ૨૭.

ધૃતિમાંથી બહુલાશ્વ થયા; બહુલાશ્વના પુત્ર કૃતિ થયા; એમમાં જ મહાન જનકોનો વંશ સ્થિર થયો. આ રીતે વૈદેહોનું વર્ણન થયું; હવે સોમ વિશે સાંભળો.

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે વૈવસ્વતમનુવંશકીર્ત્તનં નામ સપ્તવિંશોઽધ્યાયઃ

આ રીતે શ્રીમહાપુરાણમાં વાયુ દ્વારા કહેલ વૈવસ્વત મનુના વંશનું વર્ણન નામે સત્તાવીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.

વાયૂમહાપુરાણમ્ - ઉત્તરાર્દ્ધમ્ -

વાયુ મહાપુરાણ – ઉત્તરાર્ધ –

દક્ષિણામદદત્સોમસ્ત્રીલ્લોઁકાનિતિ નઃ શ્રુતમ્। તેભ્યો બ્રહ્મર્ષિમુખ્યેભ્યઃ સદસ્યેભ્યશ્ચ વૈ દ્વિજાઃ ।। ૨૮.

સોમએ દક્ષિણ દિશા બ્રાહ્મણોને આપી હતી, જેમ આપણે સાંભળ્યું છે; એમાં મુખ્ય બ્રહ્મર્ષિ અને સભ્ય બ્રાહ્મણો હતા, હે દ્વિજો.

તં સિની ચ કુહૂશ્ચૈવ વપુઃ પુષ્ટિઃ પ્રભાવસુઃ। કીર્ત્તિર્ધૃતિશ્ચ લક્ષ્મીશ્ચ નવ દેવ્યઃ સિષેવિરે ।। ૨૮.

સિની, કુહૂ, વપુ, પુષ્ટિ, પ્રભાવસુ, કીર્તિ, ધૃતિ અને લક્ષ્મી – આ નવ દેવીઓએ તેમનું સેવન કર્યું.

પ્રાપ્યાવભૃથમવ્યગ્રઃ સર્વ્વદેવર્ષિપૂજિતઃ। અતિરાજાતિરાજેન્દ્રો દશધાતાપયદ્દિશઃ ।। ૨૮.

અવભૃથ સ્નાન કર્યા પછી, સર્વ દેવો અને ઋષિઓએ તેમની પૂજા કરી; એ મહારાજા દસ દિશાઓમાં તેજ ફેલાવતો હતો.

સ યાચ્યમાનો દેવૈશ્ચ તથા દેવર્ષિભિશ્ચ હ। નૈવ વ્યસર્જયત્તારાં તસ્માયાઙ્ગિરસે તદા ।। ૨૮.

દેવતાઓ અને દેવઋષિઓએ વિનંતી કરી છતાં, તેણે એ સમયે તારા અંગિરસને આપી નહોતી.

ઉશનાસ્તસ્ય જગ્રાહ પાર્ષ્ણિમઙ્ગિરસો દ્વિજાઃ। સ હિ શિષ્યો મહાતેજાઃ પિતુઃ પૂર્વં બૃહસ્પતેઃ ।। ૨૮.

ઉશનાએ એ તારા અંગિરસ પાસેથી લઈ લીધી, હે દ્વિજો; તે મહાતેજસ્વી પૂર્વે પોતાના પિતા બૃહસ્પતિના શિષ્ય હતા.

તેન સ્નેહેન ભગવાન્ રુદ્રસ્તસ્ય બૃહસ્પતેઃ। પાર્ષ્ણિગ્રાહોઽભવદ્દેવઃ પ્રગૃહ્યાજગવન્ધનુઃ ।। ૨૮.

આ પ્રેમથી ભગવાન રુદ્રે બૃહસ્પતિની રક્ષા માટે પોતાનું ધનુષ્ય હાથમાં લીધું અને તૈયાર ઊભા રહ્યા.

તેન બ્રહ્મર્ષિમુખ્યેભ્યઃ પરમાસ્ત્રં મહાત્મના। ઉદ્દિશ્ય દેવાનુત્સૃષ્ટં યેનૈષાં નાશિતં યશઃ ।। ૨૮.

એ મહાન આત્માએ સર્વોચ્ચ અસ્ત્ર બ્રહ્મર્ષિમાં શ્રેષ્ઠ એવા દેવતાઓ ઉપર ચલાવ્યું, જેના કારણે તેમનું યશ નાશ પામ્યું.

તત્ર તદ્યુદ્ધમભવત્ પ્રત્યક્ષન્તારકામયમ્। દેવાનાં દાનવાનાઞ્ચ લોકક્ષયકરં મહત્ ।। ૨૮.

ત્યાં દેવો અને દાનવો વચ્ચે બધાંને દેખાય એવું મહાન યુદ્ધ થયું, જે લોકોના વિનાશનું કારણ બન્યું.

તત્ર શિષ્ટાસ્ત્રયો દેવાસ્તુષિતાશ્ચૈવ યે સ્મૃતાઃ। બ્રહ્માણં શરણં જગ્મુરાદિદેવં પિતામહમ્ ।। ૨૮.

ત્યાં બચેલા ત્રણ દેવો અને યાદ રહેલા તુષિત દેવતાઓએ આદિદેવ પિતામહ બ્રહ્માની શરણમાં ગયા.

તતો નિવાર્યોશનસં રુદ્રં જ્યેષ્ઠઞ્ચ શઙ્કરમ્। દદાવાઙ્ગિરસે તારાં સ્વયમેવ પિતામહઃ ।। ૨૮.

પછી પિતામહે ઉશનાસ, રુદ્ર અને જ્યેષ્ઠ શંકરને અટકાવ્યા અને પોતે જ તારા અંગિરસને આપી દીધી.

અન્તર્વત્નીં ચ તાં દૃષ્ટ્વા તારાન્તારાધિપાનનામ્। ગર્ભમુત્સૃજસે ન ત્વં વિપ્રઃ પ્રાહ બૃહસ્પતિઃ ।। ૨૮.

તારાને ગર્ભવતી જોઈને, જેમનું નામ તારાઓના અધિપતિ પર હતું, બૃહસ્પતિએ કહ્યું, 'તમે ગર્ભ છોડશો નહીં.'

મદીયાયાં તનૌ યોનૌ ગર્ભો ધાર્યઃ કથઞ્ચન। અથો નાવસૃજત્તન્તુ કુમારં દસ્યુહન્તમમ્ ।। ૨૮.

'મારા શરીરમાં, મારી યોનિમાં, ગર્ભને જાળવવો જ જોઈએ.' તેમ છતાં, તેણે દુશ્મનોના વિનાશક એ પુત્રને બહાર ન કાઢ્યો.

ઈષિકાસ્તમ્બમાસાદ્ય જ્વલન્તમિવ પાવકમ્। જાતમાત્રોઽથ ભગવાન્ દેવાનામાક્ષિપદ્વપુઃ ।। ૨૮.

પછી, અગ્નિ જેવી તેજસ્વી ઈષિકા પાસે જઈને, જન્મતાની સાથે જ ભગવાને દેવતાઓમાં પોતાનું રૂપ ત્યજી દીધું.

તતઃ સંશયમાપન્નાસ્તારામકથયન્ સુરાઃ। સત્યં બ્રૂહિ સુતઃ કસ્ય સોમસ્યાથ બૃહસ્પતેઃ ।। ૨૮.

પછી દેવતાઓએ સંશયથી તારા પાસે પૂછ્યું, 'સાચું કહો, આ પુત્ર કોનો છે—સોમનો કે બૃહસ્પતિનો?'

હ્રીયમાણા યદા દેવાન્નાહ સા સાધ્વસાધુ વા । તદા તાં શપ્તુમારબ્ધઃ કુમારો દસ્યુહન્તમઃ ।। ૨૮.

દેવતાઓ સામે શરમાતી તારા કંઈ સારું કે ખરાબ બોલી નહીં; ત્યારે દુશ્મનોના વિનાશક એ બાળકે તેને શાપ આપવાનું શરૂ કર્યું.

સન્નિવાર્ય તદા બ્રહ્મા તારાં ચન્દ્રસ્ય સંશયઃ। યદત્ર તથ્યન્તદ્‌બ્રૂહિ તારે કસ્ય સુતસ્ત્વયમ્ ।। ૨૮.

ત્યારે બ્રહ્માએ બાળક અને તારાને અટકાવ્યા અને ચંદ્ર વિશેનો સંશય દૂર કરીને કહ્યું, 'તારા, સાચું કહો, આ પુત્ર કોનો છે?'

સા પ્રાઞ્જલિરુવાચેદં બ્રહ્માણં વરદં પ્રભુમ્। સોમસ્યેતિ મહાત્માનં કુમારન્દસ્યુહન્તમમ્ ।। ૨૮.

તારે હાથ જોડીને વરદાન આપનાર અને પ્રભુ એવા બ્રહ્માને કહ્યું, 'આ મહાન આત્મા, દુશ્મનોના વિનાશક, સોમનો પુત્ર છે.'

તતઃ સ તમુપાઘાય સોમો દાતા પ્રજાપતિઃ। બુધ ઇત્યકરોન્નામ તસ્ય પુત્રસ્ય ધીમતઃ ।। ૨૮.

પછી સોમ, પ્રજાપતિ અને દાતા, એ પુત્રને ગળે લગાવીને તેનું નામ બુધ રાખ્યું.

પ્રતિપૂર્વ્વઞ્ચ ગમને સમભ્યુત્તિષ્ઠતે બુધૈઃ। ઉત્પાદયામાસ તદા પુત્રં વૈ રાજપુત્રિકા ।। ૨૮.

દરેક પેઢીમાં બુધ વિદ્વાનોમાં ઉત્તમ ગણાયા; ત્યારબાદ રાજકન્યાએ પુત્રને જન્મ આપ્યો.

તસ્ય પુત્રો મહાતેજા બભૂવૈલઃ પુરૂરવાઃ । ઉર્વશ્યાં જજ્ઞિરે તસ્ય પુત્રાઃ ષટ્ સુમહૌજસઃ ।। ૨૮.

એ પુત્ર મહાતેજસ્વી પુરુરવા થયો, જેનું જન્મ ઉર્વશીમાંથી થયું; અને તેને છ મહાબલી પુત્રો થયા.

પ્રસહ્ય ધર્ષિતસ્તત્ર વિવશો રાજયક્ષ્મણા । તતો યક્ષ્માભિભૂતસ્તુ સોમઃ પ્રક્ષીણમણ્ડલઃ । જગામ શરણાયાથ પિતરં સોઽત્રિમેવ તુ ।। ૨૮.

ત્યાં, બળજબરીથી અપમાનિત અને રાજયક્ષ્માથી અશક્ત બનેલા સોમ, રોગથી પીડાઈ અને પોતાની કિર્તિ ઘટી ગઈ હોવાથી, પોતાના પિતા અત્રિની શરણમાં ગયા.

તસ્ય તત્પાપશમનં ચકારાત્રિર્મહાયશાઃ। સ રાજયક્ષ્મણા મુક્તઃ શ્રિયા જજ્વાલ સર્વ્વશઃ ।। ૨૮.

મહાન યશસ્વી અત્રિએ તેનું પાપ દૂર કર્યું; રાજયક્ષ્માથી મુક્ત થયેલા સોમ સર્વત્ર તેજથી પ્રગટ થયા.

એતત્સોમસ્ય વૈ જન્મ કીર્ત્તિતં દ્વિજસત્તમાઃ। વંશન્તસ્ય દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ કીર્ત્યમાનં નિબોધત ।। ૨૮.

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, આ સોમનો જન્મકથા વર્ણવાઈ; હવે, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, તેના વંશની વાર્તા સાંભળો.

ધન્યમારોગ્યમાયુષ્યં પુણ્યં કલ્મષશોધનમ્। સોમસ્ય જન્મ શ્રુત્વૈવ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ।। ૨૮.

સોમનો જન્મ સાંભળવાથી જ મનુષ્યને ધન, આરોગ્ય, દીર્ઘ આયુષ્ય, પુણ્ય અને પાપોથી મુક્તિ મળે છે; બધા પાપો દૂર થઈ જાય છે.

શ્રીમાન્ ભીમસ્ય દાયાદો રાજાસીત્કાઞ્ચનપ્રભઃ। વિદ્વાંસ્તુ કાઞ્ચનસ્યાપિ સુહોત્રોઽભૂન્મહાબલઃ ।। ૨૯.

ભીમના વંશજ અને તેજસ્વી રાજા કાંચનપ્રભા હતા; અને વિદ્વાનોમાં પણ કાંચન કરતાં વધુ મહાન અને બળવાન સુહોત્ર હતા.