વાયુપુરાણમ્

ભૂતભવ્યભવન્નાથઃ સહસ્રાક્ષઃ પુરન્દરઃ । મઘવન્તશ્ચ તે સર્વે શ્રૃઙ્ગિણો વજ્રપાણયઃ। સર્વૈઃ ક્રતુશતેનેષ્ટં પૃથક્ શતગુણેન તુ ।। ૩.

ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાનના સ્વામી, હજાર આંખો ધરાવતા પુરંદર, બધા મઘવન, શૃંગધારી અને વજ્રધારી છે; દરેકે અલગથી સો યજ્ઞો, અને દરેકે શતગુણા યજ્ઞો કર્યા છે.

ત્રૈલોક્યે યાનિ સત્ત્વાનિ ગતિમન્ત્યબલાનિ ચ। અભિભૂયાવતિષ્ઠન્તે ધર્માદ્યૈઃ કારણૈરપિ ।। ૩.

ત્રણે લોકમાં રહેલા બધાં જીવ, એમાં શક્તિશાળી હોય કે નબળા, બધાને—even ધર્મ જેવા કારણોથી—વશમાં રાખવામાં આવે છે અને શાસન કરવામાં આવે છે.

તેજસા તપસા બુદ્ધ્યા બલશ્રુતપરાક્રમૈઃ। ભૂતભવ્યભવન્નાથા યથા તે પ્રભવિષ્ણવઃ। એતત્સર્વં પ્રવક્ષ્યામિ બ્રુવતો મેનિબોધત ।। ૩.

પ્રભા, તપ, બુદ્ધિ, બળ, શીખેલા જ્ઞાન અને પરાક્રમથી, ભૂત, વર્તમાન અને ભવિષ્યના સ્વામી લોકો શક્તિશાળી બને છે; આ બધું હું સમજાવું છું—મારી વાત ધ્યાનથી સાંભળો.

ભૂતં ભવ્યં ભવિષ્યં તત્ સ્મૃતં લોકત્રયં દ્વિજૈઃ। ભૂર્લોકોઽયં સ્મૃતો ભૂમિરન્તરિક્ષં ભુવં સ્મૃતમ્ । ભવ્યં સ્મૃતં દિવં હ્યેતત્તેષાં વક્ષ્યામિ સાધનમ્ ।। ૩.

ભૂતકાળ, વર્તમાન અને ભવિષ્યને દ્વિજોએ ત્રણ લોક તરીકે ઓળખ્યાં છે; આ ધરતીને ભૂલોક કહે છે, આકાશને ભુવ કહે છે અને ભવિષ્યને સ્વર્ગ કહે છે—હવે હું તમને એના સાધન જણાવું છું.

ધ્યાયતા પુત્રકામેન બ્રહ્મણાગ્રે વિભાષિતમ્। ભૂરિતિ વ્યાહૃતં પૂર્વં ભૂર્લોકોઽયમભૂત્તદા ।। ૩.

પુત્રની ઈચ્છાથી ધ્યાન કરતા સમયે, શરૂઆતમાં બ્રહ્માએ 'ભૂઃ' શબ્દ ઉચ્ચાર્યો હતો; ત્યારબાદ આ ભૂલોક પ્રગટ થયો.

ભૂતેઽસ્મિન્ ભવદિત્યુક્તં દ્વિતીયં બ્રહ્મણા પુનઃ। ભવત્વાદ્દર્શનત્વાચ્ચ ભૂર્લોકોઽયમભૂત્તતઃ। અતોઽયં પ્રથમો લોકો ભૂતત્વાદ્ભૂર્દ્વિજૈઃ સ્મૃતઃ ।। ૩.

આ સૃષ્ટિમાં ફરીથી બ્રહ્માએ 'ભવત્' શબ્દ કહ્યું; કારણ કે એ અસ્તિત્વરૂપ છે, આ જગત ભૂલોક બન્યું; તેથી, એનું અસ્તિત્વ હોવાથી, દ્વિજોએ આ પ્રથમ લોકને 'ભૂઃ' તરીકે ઓળખ્યો છે.

ભૂતેઽસ્મિન્ ભવદિત્યુક્તં દ્વિતીયં બ્રહ્મણા પુનઃ। ભવત્યુત્પદ્યમાનેન કાલશબ્દોઽયમુચ્યતે ।। ૩.

આ સૃષ્ટિમાં ફરીથી બ્રહ્માએ 'ભવત્' શબ્દ કહ્યું; 'ભવત્' એ જે જન્મે છે, એ માટે કહેવાય છે અને એ સમય માટેનો શબ્દ છે.

ભવનાત્તુ ભુવર્લોકો નિરુક્તજ્ઞૈર્નિરુચ્યતે। અન્તરિક્ષં ભુવસ્તસ્માદ્ દ્વિતીયો લોક ઉચ્યતે ।। ૩.

'ભવન' એટલે બનવું, એથી ભાષા જાણનારા લોકો ભુવર્લોકને સમજાવે છે; આકાશને ભુવ કહે છે, એટલે બીજો લોક એ કહેવાય છે.

ઉત્પન્ને તુ ભુવર્લોકે તૃતીયં બ્રહ્મણા પુનઃ । ભવ્યેતિ વ્યાહૃતં યસ્માદ્ભવ્યો લોકસ્તદાઽભવત્ ।। ૩.

જ્યારે ભુવર્લોક ઉત્પન્ન થયો, ત્યારે બ્રહ્માએ ત્રીજો શબ્દ 'ભવ્ય' ઉચ્ચાર્યો; તેથી, 'ભવ્ય' નામે લોક પ્રગટ થયો.

અનાગતે ભવ્ય ઇતિ શબ્દ એષ વિભાવ્યતે। તસ્માદ્ભવ્યો હ્યસૌ લોકો નામતસ્તુ દિવં સ્મૃતમ્ ।। ૩.

'ભવ્ય' શબ્દ જે હજુ આવ્યું નથી, તે માટે વપરાય છે; તેથી એ લોકને 'ભવ્ય' કહે છે, પણ નામથી તેને સ્વર્ગ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

સ્વરિત્યુક્તં તૃતીયોઽન્યો ભાવ્યો લોકસ્તદાભવત્। ભાવ્ય ઇત્યેષ ધાતુર્વૈ ભાવ્યે કાલે વિભાવ્યતે ।। ૩.

ત્રીજા લોકને 'સ્વર' એટલે સ્વર્ગ કહેવામાં આવ્યું; તેથી 'ભવ્ય' નામે લોક પ્રગટ થયો; 'ભવ' ધાતુ ભવિષ્યકાળ માટે વપરાય છે.

ભૂરિતીયં સ્મૃતા ભૂમિરન્તરિક્ષં ભુવં સ્મૃતમ્। દિવં સ્મૃતં તથા ભાવ્યં ત્રૈલોક્યસ્યૈષ સંગ્રહઃ ।। ૩.

આ ધરતીને ભૂઃ કહે છે, આકાશને ભુવ કહે છે અને સ્વર્ગને ભવ્ય કહે છે; આ ત્રણ લોકનો સારાંશ છે.

ત્રૈલોક્યયુક્તૈર્વ્યાહારૈસ્તિસ્રો વ્યાહૃતયોઽભવન્। નાથ ઇત્યેષ ધાતુર્વૈ ધાતુજ્ઞૈઃ પાલને સ્મૃતઃ ।। ૩.

આ ત્રણ લોક સાથે જોડાયેલા ઉચ્ચારોથી ત્રણ વ્યાહૃતિઓ ઉત્પન્ન થઈ; 'નાથ' ધાતુનું અર્થ રક્ષણ કરવું છે, એમ ધાતુ જાણનારા કહે છે.

યસ્માદ્ભૂતસ્ય લોકસ્ય ભવ્યસ્ય ભવતસ્તદા। લોકત્રયસ્ય નાથાસ્તે તસ્માદિન્દ્રા દ્વિજૈઃ સ્મૃતાઃ ।। ૩.

ભૂત, ભવ્ય અને ભવત્—આ ત્રણ લોકના સ્વામી હોવાથી, તેમના સ્વામીઓને દ્વિજોએ ઇન્દ્ર તરીકે ઓળખ્યા છે.

પ્રધાનભૂતા દેવેન્દ્રા ગુણ ભૂતાસ્તથૈવ ચ। મન્વન્તરેષુ યે દેવા યજ્ઞભાજો ભવન્તિ હિ ।। ૩.

દેવોમાં મુખ્ય ઇન્દ્ર છે, અને ગુણવાળા દેવતાઓ પણ છે; દરેક મન્વંતરમાં, જે દેવતાઓ યજ્ઞમાં ભાગ મેળવે છે, તેવા જ હોય છે.

યક્ષગન્ધર્વરક્ષાંસિ પિશાચોરગદાનવાઃ। મહિમાનઃ સ્મૃતા હ્યેતે દેવન્દ્રાણાન્તુ સર્વશઃ ।। ૩.

યક્ષ, ગંધર્વ, રાક્ષસ, પિશાચ, સાપ અને દાનવો—આ બધા દેવઇન્દ્રોની શક્તિઓ તરીકે ઓળખાય છે.

દેવેન્દ્રા ગુરવો નાથા રાજાનઃ પિતરો હિ તે । રક્ષન્તીમાઃ પ્રજાઃ સર્વા ધર્મેણેહ સુરોત્તમાઃ ।। ૩.

દેવઇન્દ્રો ગુરુ, નાથ, રાજા અને પિતૃ છે; આ ઉત્તમ દેવતાઓ આ બધાં જીવોને ધર્મથી રક્ષે છે.

ઇત્યેતલ્લક્ષણં પ્રોક્તં દેવેન્દ્રાણાં સમાસતઃ। સપ્તર્ષીન્ સમ્પ્રવક્ષ્યામિ સામ્પ્રતં યે દિવિ સ્થિતાઃ ।। ૩.

આ રીતે દેવઇન્દ્રોના લક્ષણો સંક્ષિપ્તમાં જણાવ્યા; હવે હું તમને એ સાત ઋષિઓ વિશે કહું છું, જે હાલમાં સ્વર્ગમાં વસે છે.

ગાધિજઃ કૌશિકો ધીમાન્ વિશ્વામિત્રો મહાતપાઃ। ભાર્ગવો જમદગ્નિશ્ચ ઊરુપુત્રઃ પ્રતાપવાન્ ।। ૩.

ગાધિપુત્ર, બુદ્ધિશાળી કૌશિક, મહાન તપસ્વી વિશ્વામિત્ર, ભારગવ જમદગ્નિ અને પરાક્રમી ઊરુપુત્ર—

બૃહસ્પતિસુતશ્ચાપિ ભારદ્વાજો મહાતપાઃ। ઔતથ્યો ગૌતમો વિદ્વાઞ્છરદ્વાન્નામ ધાર્મિકઃ ।। ૩.

બૃહસ્પતિના પુત્ર, મહાતપસ્વી ભારદ્વાજ; ઔતથ્ય, ગૌતમ વિદ્વાન અને ધર્મનિષ્ઠ શરદ્વાન—આ બધા મહાન ઋષિઓ છે.

સ્વાયમ્ભુવોઽત્રિર્ભગવાન્ બ્રહ્મકો શસ્તુ પઞ્ચમઃ। ષષ્ઠો વાસિષ્ઠપુત્રસ્તુ વસુમાન્ લોકવિશ્રુતઃ ।। ૩.

સ્વાયંભુવ, પૂજ્ય અત્રિ, બ્રહ્મક પાંચમો છે; છઠ્ઠો વશિષ્ઠપુત્ર વસુમાન છે, જે દુનિયામાં પ્રસિદ્ધ છે.

વત્સારઃ કાશ્યપશ્ચૈવ સપ્તૈતે સાધુસમ્મતાઃ। એતે સપ્તર્ષયઃ સિદ્ધા વર્ત્તન્તે સામ્પ્રતેઽન્તરે ।। ૩.

વત્સર અને કશ્યપ—આ સાતેયને સારા અને શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે; આ સાત સિદ્ધ ઋષિઓ આજના સમયમાં છે.

ઇક્ષ્વાકુશ્ચૈવ નાભાગો ધૃષ્ટઃ શર્યાતિરેવ ચ। નરિષ્યન્તશ્ચ વિખ્યાતો નાભ ઉદ્દિષ્ટ એવ ચ ।। ૩.

ઇક્ષ્વાકુ, નાભાગ, ધૃષ્ટ અને શર્યાતિ; પ્રસિદ્ધ નરિષ્યંત, નાભ અને ઉદ્દિષ્ટ—આ બધા છે.

કરુષશ્ચ પૃષધ્રશ્ચ વસુમાન્નવમઃ સ્મૃતઃ। મનોર્વૈવસ્તસ્યૈતે નવ પુત્રાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ । કીર્ત્તિતા વૈ મયા હ્યેતે સપ્તમઞ્ચૈતદન્તરમ્ ।। ૩.

કરુષ, પૃષધ્ર અને નવમ વસુમાન તરીકે ઓળખાય છે; મનુ વૈવસ્વતના આ નવ પુત્રો ગણાય છે. મેં એ બધાનો ઉલ્લેખ કર્યો છે અને આ સાતમું અંતર છે.

ઇત્યેષ વૈ મયા પાદો દ્વિતીયઃ કથિતો દ્વિજાઃ। વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ ભૂયઃ કિં વર્ણયામ્યહમ્ ।। ૩.

હું બીજો ભાગ વિગતે અને ક્રમવાર કહ્યો છે, હે દ્વિજગણો; હવે હું શું વધુ વર્ણન કરું?

શ્રુત્વા પાદં દ્વિતીયન્તુ ક્રાન્તં સૂતેન ધીમતા। અતસ્તૃતીયં પપ્રચ્છ પાદં વૈ શાંશપાયનઃ ।। ૪.

વિદ્વાન સૂતે બીજો ભાગ સંભળાવ્યો ત્યારે શૌનકએ ત્રીજા ભાગ વિશે પૂછ્યું.

પાદ ક્રાન્તો દ્વિતીયોઽયમનુ ષઙ્ગેણ યસ્ત્વયા। તૃતીયં વિસ્તરાત્પાદં સોપોદ્વાતં પ્રકીર્ત્તય। એવમુક્તોઽબ્રવીત્સૂતઃ પ્રહૃષ્ટેનાન્તરાત્મના ।। ૪.

તમે બીજો ભાગ ક્રમશઃ સંભળાવ્યો છે; હવે ત્રીજો ભાગ અને તેનું ઉપોદઘાત પણ વિગતે કહો. આમ કહ્યાબાદ, સૂતે અંતરમાં આનંદથી બોલ્યા.

કીર્ત્તયિષ્યે તૃતીયઞ્ચ સોપોદ્વાતં સવિસ્તરમ્। પાદં સમુદયાદ્વિપ્રા ગદતો મે નિબોધત ।। ૪.

હું ત્રીજો ભાગ અને તેનો ઉપોદઘાત પણ સંપૂર્ણ રીતે કહીશ; હે બ્રાહ્મણો, મારી વાત ધ્યાનથી સાંભળો, હું સર્જન વિશે કહું છું.

મનોર્વૈવસ્વતસ્યેમં સામ્પ્રતસ્ય મહાત્મનઃ। વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ નિસર્ગં શ્રૃણુત દ્વિજાઃ ।। ૪.

હે દ્વિજગણો, આજના મહાત્મા મનુ વૈવસ્વતના ઉત્પત્તિનું વર્ણન હું વિગતે અને ક્રમશઃ કહું છું, સાંભળો.