વાયુપુરાણમ્

તમાદિપુરુષં દેવં હરિં કૃષ્ણં પ્રજાપતિમ્। વિષ્ણું કપિલરૂપેણ હંસં નારાયણં પ્રભુમ્ ।। ૨૬.

ત્યાં તેમણે આદિપુરુષ, હરિ, કૃષ્ણ, પ્રજાપતિ, કપિલ રૂપે વિષ્ણુ, હંસ, નારાયણ એવા ભગવાનને જોયા.

તસ્ય ચક્ષુઃ સમાસાદ્ય તેજસ્તત્ પ્રતિપદ્યતે। દગ્ધાઃ પુત્રાસ્તદા સર્વે ચત્વારસ્ત્વવશેષિતાઃ ।। ૨૬.

જ્યારે તેઓ ભગવાનની નજરે આવ્યા, ત્યારે તેમનું તેજ પ્રાપ્ત કર્યું; ત્યારે બધા પુત્રો દગ્ધ થઈ ગયા, માત્ર ચાર બચ્યા.

બર્હિકેતુઃ સકેતુશ્ચ તથા ધર્મ્મરતસ્ત્રયઃ। શૂરઃ પઞ્ચવનશ્ચૈવ તસ્ય વંશકરાઃ પ્રભો ।। ૨૬.

બર્હિકેતુ, સકેતુ, અને ત્રણ ધર્મનિષ્ઠ, શૂર અને પંચવન—આ બધા એના વંશના સ્થાપક થયા.

પ્રાદાચ્ચ તસ્ય ભગવાન્ હરિર્નારાયણો વરાન્। અક્ષયત્વં સ્વવંશસ્ય વાજિમેધશતં તથા। વિભું પુત્રં સમુદ્રઞ્ચ સ્વર્ગે વાસં તથાક્ષયમ્ ।। ૨૬.

ભગવાન હરિ નારાયણે તેને આશીર્વાદ આપ્યા: તેનો વંશ અક્ષય રહે, સો અશ્વમેઘ યજ્ઞ થાય, એક પરાક્રમી પુત્ર મળે, સમુદ્ર મળે અને સ્વર્ગમાં ચિરસ્થાયી નિવાસ મળે.

સ સમુદ્રોઽશ્વમાદાય વન્દદે (?) સરિતાંપતિઃ। સાગરત્વં ચ લેભે સ કર્મણા તેન તસ્ય વૈ ।। ૨૬.

સમુદ્રે ઘોડો લઈ, નદીઓના સ્વામીની વંદના કરી; એ કર્મથી તેને 'સગર'નું સ્થાન મળ્યું.

તં ચાશ્વમેધિકં સોઽશ્વં સમુદ્રાત્ પ્રાપ્ય પાર્થિવઃ। આજહારાશ્વમેધાનાં શતં ચૈવ પુનઃ પુનઃ ।। ૨૬.

રાજાએ સમુદ્રમાંથી ઘોડો પાછો મેળવી, વારંવાર સો અશ્વમેઘ યજ્ઞ કર્યા.

ષષ્ટિપુત્રસહસ્રાણિ દગ્ધાન્યશ્વાનુસારિણામ્। તેષાં નારાયણં તેજઃ પ્રવિષ્ટાનાં મહાત્મનામ્। પુત્રાણાન્તુ સહસ્રાણિ ષષ્ટિસ્તુ ઇતિ નઃ શ્રુતમ્ ।। ૨૬.

અશ્વના અનુસરણમાં ગયેલા સાઠ હજાર પુત્રો દગ્ધ થયા; તેમનું તેજ નારાયણમાં પ્રવેશ્યું. પુત્રો તો સાઠ હજાર હતા—આવું અમે સાંભળ્યું છે.

ઋષય ઊચુઃ।. સગરસ્યાત્મજા રાજ્ઞઃ કથં જાતા મહાબલાઃ। વિક્રાન્તાઃ ષષ્ટિસાહસ્રા વિધિના કેન વા વદ ।। ૨૬.

ઋષિઓએ પૂછ્યું: સગર રાજાના એ મહાબલી પુત્રો કેવી રીતે જન્મ્યા? કયા રીતે એ સાઠ હજાર વિરુધ્ધ પુત્રો થયા, એ કહો.

સૂત ઉવાચ।। દ્વે પત્ન્યૌ સગરસ્યાસ્તાં તપસા દગ્ધકિલ્બિષે। જ્યેષ્ઠા વિદર્ભદુહિતા કેશિની નામ નામતઃ ।। ૨૬.

સૂતે કહ્યું: સગરની બે પત્નીઓ હતી, જેઓ તપથી પવિત્ર થઈ હતી; મોટી પત્ની વિદર્ભ રાજાની પુત્રી, નામે કેશિની હતી.

કનીયસી તુ યા તસ્ય પત્ની પરમધર્મિણી। અરિષ્ટનેમિદુહિતા રૂપેણાપ્રતિમા ભુવિ ।। ૨૬.

સગરના પત્નીઓમાં સૌથી નાની અને ઉત્તમ ધર્મવાળી, અરીષ્ટનેમિની પુત્રી, પૃથ્વી પર સૌંદર્યમાં અનન્ય હતી.

ઔર્વસ્તાભ્યાં વરં પ્રાદાત્ તપસારાધિતઃ પ્રભુઃ। એકા જનિષ્યતે પુત્રં વંશકર્ત્તારમીપ્સિતમ્। ષષ્ટિપુત્રં સહસ્રાણિ દ્વિતીયા જનયિષ્યતિ ।। ૨૬.

ઊર્વાએ, તેમની તપસ્યાથી પ્રસન્ન થઈને, તેમને આશીર્વાદ આપ્યો: એક પત્ની એક પુત્રને જન્મ આપશે, જે વંશનો સ્થાપક બનશે; બીજી પત્ની સાઠ હજાર પુત્રોને જન્મ આપશે.

મુનેસ્તુ વચનં શ્રુત્વા કેશિની પુત્રમેકકમ્। વંશસ્ય કારણં શ્રેષ્ઠા જગ્રાહ નૃપસંસદિ ।। ૨૬.

મુનિનું વચન સાંભળીને, કેશિનીએ રાજાસભામાં એક ઉત્તમ પુત્રને, વંશના કારણરૂપ, જન્મ આપવાનો પસંદ કર્યો.

ષષ્ટિપુત્રસહસ્રાણિ સુપર્ણભગિની તથા। મહાત્મનસ્તુ જગ્રાહ સુમતિઃ પોષણે નૃપઃ ।। ૨૬.

સુપર્ણાની બહેન સુમતિએ પણ, રાજા સુમતિએ, સાઠ હજાર પુત્રોના પોષણનો સ્વીકાર કર્યો.

અથ કાલે ગતે જ્યેષ્ઠા જ્યેષ્ઠં પુત્રં વ્યજાયત। અસમઞ્જ ઇતિ ખ્યાતં કાકુત્સ્થં સગરાત્મજમ્ ।। ૨૬.

સમય પસાર થતાં, મોટી પત્નીએ પોતાનો મોટો પુત્ર જન્માવ્યો, જે અસમાન્જ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો, સગરના કાકુત્સ્થ વંશના પુત્ર.

સુમતિસ્ત્વપિ જજ્ઞે વૈ ગર્ભન્તુમ્બં યશસ્વિની। ષષ્ટિપુત્રસહસ્રાણિ તુમ્બમધ્યાદ્વિનિઃસૃતાઃ ।। ૨૬.

સુમતિએ પણ, યશસ્વિ, કુંભ જેવું ગર્ભ જન્માવ્યું; તેના મધ્યમાંથી સાઠ હજાર પુત્રો પ્રગટ થયા.

ઘૃતપૂર્ણેષુ કુમ્ભેષુ તાન્ ગર્ભાન્ ન્યદધત્તતઃ। ધાત્રીશ્ચૈકૈકશઃ પ્રાદાત્ તાવતીઃ પોષણે નૃપઃ ।। ૨૬.

તે ગર્ભોને ઘીથી ભરેલા કુંભોમાં મૂકવામાં આવ્યા; રાજાએ દરેક માટે એક ધાત્રી રાખી, તેમનું પોષણ કરાવ્યું.

તતો નવસુ માસેષુ સમુત્તસ્થુર્યથાસુખમ્। કુમારાસ્તે મહાભાગાઃ સગરપ્રીતિવર્દ્ધનાઃ ।। ૨૬.

નવ મહિના પછી, તે મહાભાગ્યશાળી પુત્રો આરામથી જન્મ્યા, અને સગરની ખુશી વધારી.

કાલેન મહતા ચૈવ ચૌવનં પ્રતિપેદિરે। ષષ્ટિપુત્રસહસ્રાણિ તેષામશ્વાનુસારિણામ્ ।। ૨૬.

સમય જતાં, એ સાઠ હજાર પુત્રો, ઘોડાનો અનુસરણ કરતા, જંગલમાં પ્રવેશ્યા.

સ તુ જ્યેષ્ઠો નરવ્યાઘ્રઃ સગરસ્યાત્મસમ્ભવઃ। અસમઞ્જ ઇતિ ખ્યાતો બર્હિકેતુર્મહાબલઃ ।। ૨૬.

મોટો પુત્ર, મનુષ્યોમાં વાઘ સમાન, સગરથી જન્મેલો, અસમાન્જ તરીકે જાણીતો હતો, મહાબળવાન અને યજ્ઞકેટુધારી.

પૌરાણામહિતે યુક્તઃ પિત્રા નિર્વાસિતઃ પુરા। તસ્ય પુત્રોંઽશુમાન્નામ અસમઞ્જસ્ય વીર્યવાન્ ।। ૨૬.

પૂરાણિક રીતોમાં યોગ્ય હોવા છતાં, પિતાએ તેને શહેરમાંથી કાઢી મૂક્યો; તેના પુત્રનું નામ અંશુમાન હતું, જે અસમાન્જનો પરાક્રમી પુત્ર.

તસ્ય પુત્રસ્તુ ધર્માત્મા દિલીપ ઇતિ વિશ્રુતઃ। દિલીપાત્તુ મહાતેજા વીરો જાતો ભગીરથઃ ।। ૨૬.

તેના પુત્ર ધર્મનિષ્ઠ દિલીપ હતા, જે પ્રસિદ્ધ થયા; દિલીપથી મહાતેજસ્વી અને વીર ભગીરથ જન્મ્યા.

યેન ગઙ્ગા સરિચ્છ્રેષ્ઠા વિમાનૈરુપશોભિતા । ઈજાઽનેન સમુદ્રાદ્વૈ દુહિતૃત્વેન કલ્પિતા। અત્રાપ્યુદાહરન્તીમં શ્લોકં પૌરાણિકા જનાઃ ।। ૨૬.

જેના દ્વારા શ્રેષ્ઠ નદી ગંગા, દેવયાનોથી શોભાયમાન, લાવવામાં આવી; તેના યજ્ઞથી, ગંગા સમુદ્રમાંથી પુત્રીરૂપે પ્રગટ થઈ. અહીં પણ પુરાણજ્ઞ લોકો આ શ્લોક ગાય છે.

ભગીરથસ્તુ તાં ગઙ્ગામાનયામાસ કર્મભિઃ । તસ્માદ્ભાગીરથી ગઙ્ગા કથ્યતે વંશવિત્તમૈઃ ।। ૨૬.

ભગીરથએ પોતાના કર્મોથી ગંગાને લાવી; તેથી વંશજ્ઞ લોકો ગંગાને ભગીરથી કહે છે.

ભગીરથસુતશ્ચાપિ શ્રુતો નામ બભૂવ હ। નાભાગસ્તસ્ય દાયાદો નિત્યં ધર્મપરાયણઃ ।। ૨૬.

ભગીરથના પુત્રનું નામ શ્રુત હતું; તેનો વારસદાર નાભાગ હંમેશા ધર્મપરાયણ રહ્યો.

અમ્બરીષઃ સુતસ્તસ્ય સિન્ધુદ્વીપસ્તતોઽભવત્। એવં વંશપુરાણજ્ઞા ગાયન્તીતિ પરિશ્રુતમ્ ।। ૨૬.

નાભાગનો પુત્ર અંબરીષ હતો; ત્યારપછી સિંધુદ્વીપ જન્મ્યો. આમ વંશના જાણકારો ગાય છે, જેમ જાણીતા છે.

નાભાગેરમ્બરીષસ્ય ભુજાભ્યાં પરિપાલિતા। બભૂવ વસુધાત્યર્થં તાપત્રયવિવર્જિતા ।। ૨૬.

નાભાગ અને અંબરીષના બાહુબળથી પૃથ્વી સારી રીતે રક્ષાઈ, અને તાપત્રયથી સંપૂર્ણ મુક્ત થઈ.

અયુતાયુઃ સુતસ્તસ્ય સિન્ધુદ્વીપસ્ય વીર્યવાન્। અયુતાયોસ્તુ દાયાદ ઋતુપર્ણો મહાયશાઃ ।। ૨૬.

સિંધુદ્વીપનો પુત્ર પરાક્રમી અયુતાયુ હતો; અયુતાયુનો વારસદાર મહાપ્રસિદ્ધ ઋતુપર્ણ થયો.

દિવ્યાક્ષહૃદજ્ઞોઽસૌ રાજા નલસખો બલી। નલૌ દ્વાવિતિ વિખ્યાતૌ પુરાણેષુ દૃઢવ્રતૌ ।। ૨૬.

દિવ્ય પાશાંઓ અને દિલની વાત જાણનારો, નલનો મિત્ર અને બળવાન એ રાજા છે. બંને નલ, દૃઢ પ્રતિજ્ઞા ધરાવતા, પુરાણોમાં પ્રસિદ્ધ છે.

વીરસેનાત્મજશ્ચૈવ યશ્ચેક્ષ્વાકુકુલોદ્વહઃ। ઋતુપર્ણસ્ય પુત્રોઽભૂત્ સર્વ્વકામો જનેશ્વરઃ ।। ૨૬.

એક તો વીરસેનાનો પુત્ર છે અને બીજો ઇક્ષ્વાકુ વંશનો શ્રેષ્ઠ છે. ઋતુપર્ણનો પુત્ર સર્વ ઇચ્છાઓ પૂરી કરનાર અને પ્રજાનો રાજા થયો.