વાયુપુરાણમ્

તે વધ્યમાના વીરેણ સગરેણ મહાત્મના। વસિષ્ઠં શરણં સર્વ્વે પ્રપન્નાઃ શરણૈષિણઃ ।। ૨૬.

મહાન સગરે તેમને મારતા, બધા આશ્રય શોધનારોએ વસિષ્ઠ પાસે રક્ષણ માટે ગયા.

વસિષ્ઠસ્તાન્ તથેત્યુક્ત્વા સમયેન મહામુનિઃ । સગરં વારયામાસ તેષાન્દત્ત્વાઽભયન્તદા ।। ૨૬.

વશિષ્ઠ મહામુનિએ તેમનો વિનંતી સ્વીકારી, સમય મુજબ સગરને રોકી દીધા અને તેમને નિર્ભયતા આપી.

સગરઃ સ્વામ્પ્રતિજ્ઞાઞ્ચ ગુરોર્વાસ્યં નિશમ્ય ચ। ધર્મ્મં જઘાન તેષાં વૈ વેષાન્યત્વં ચકાર હ ।। ૨૬.

સગરે પોતાના ગુરુની પ્રતિજ્ઞા અને નિવાસ સાંભળીને, તેમનાં માટે ધર્મ પ્રમાણે વર્તન કર્યું અને તેમનું રૂપ બદલ્યું.

અર્દ્ધં શકાનાં શિરસો મુણ્ડયિત્વા વ્યસર્જયત્। યવનાનાં શિરઃ સર્વં કામ્બોજાનાન્તથૈવ ચ।। ૨૬.

શકાઓના અડધા માથા મુંડાવીને તેમને દૂર મોકલ્યા; યવનો અને કામ્બોજોનું આખું માથું મુંડાવી દીધું.

પારદા મુક્તકેશાશ્ચ પહ્લવાઃ શ્મશ્રુ ધારિણઃ। નિઃસ્વાધ્યાયવષટ્કારાઃ કૃતાસ્તેન મહાત્મના ।। ૨૬.

પારદોને ખુલ્લા વાળ રાખવા કહ્યું, પહ્લવોને દાઢી રાખવા કહ્યું; અને એ મહાન આત્માએ તેમને વેદપાઠ અને યજ્ઞમંત્રોથી વંચિત કર્યા.

શકા યવનકામ્બોજાઃ પહ્લવાઃ પારદૈઃ સહ। કેલિસ્પર્શા માહિષિકા દાર્વાશ્ચોલાઃ ખસાસ્તથા ।। ૨૬.

શક, યવન, કામ્બોજ, પહ્લવ, પારદ, તેમજ કેલિસ્પર્શ, માહિષિક, દાર્વ, ચોળ અને ખસ—all

સર્વ્વે તે ક્ષત્રિયગણા ધર્મ્મસ્તેષાં નિરાકૃતઃ। વસિષ્ઠવચનાત્પૂર્વં સગરેણ મહાત્મના ।। ૨૬.

આ બધા ક્ષત્રિય જાતિઓનો ધર્મ સગર મહાત્માએ, વશિષ્ઠના કહેવા મુજબ, નકારી કાઢ્યો.

સ ધર્મવિજયી રાજા વિજિત્યેમાં વસુન્ધરામ્। અશ્વં વિચારયામાસ વાજિમેધાય દીક્ષિતઃ ।। ૨૬.

એ ધર્મવિજયી રાજાએ સમગ્ર ધરતી જીત્યા પછી, અશ્વમેઘ યજ્ઞ માટે ઘોડો છોડ્યો.

તસ્ય ચારયતઃ સોઽશ્વઃ સમુદ્રે પૂર્વદક્ષિણે। વેલાસમીપેઽપહૃતો ભૂમિઞ્ચૈવ પ્રવેશિતઃ ।। ૨૬.

જ્યારે એ રાજા ઘોડાને ફરવા દેતો હતો, ત્યારે એ ઘોડો પૂર્વ અને દક્ષિણ સમુદ્રના કિનારે લઈ જવામાં આવ્યો અને જમીનમાં પ્રવેશી ગયો.

સ તન્દેશં સુતૈઃ સર્વૈઃ ખનયામાસ પાર્થિવઃ। આસેદુશ્ચ તતસ્તસ્મિંસ્તદન્તસ્તે મહાર્ણવે ।। ૨૬.

પછી એ રાજાએ પોતાના બધા પુત્રો સાથે એ પ્રદેશ ખોદ્યો અને મહાસમુદ્રના અંત સુધી પહોંચી ગયા.

તમાદિપુરુષં દેવં હરિં કૃષ્ણં પ્રજાપતિમ્। વિષ્ણું કપિલરૂપેણ હંસં નારાયણં પ્રભુમ્ ।। ૨૬.

ત્યાં તેમણે આદિપુરુષ, હરિ, કૃષ્ણ, પ્રજાપતિ, કપિલ રૂપે વિષ્ણુ, હંસ, નારાયણ એવા ભગવાનને જોયા.

તસ્ય ચક્ષુઃ સમાસાદ્ય તેજસ્તત્ પ્રતિપદ્યતે। દગ્ધાઃ પુત્રાસ્તદા સર્વે ચત્વારસ્ત્વવશેષિતાઃ ।। ૨૬.

જ્યારે તેઓ ભગવાનની નજરે આવ્યા, ત્યારે તેમનું તેજ પ્રાપ્ત કર્યું; ત્યારે બધા પુત્રો દગ્ધ થઈ ગયા, માત્ર ચાર બચ્યા.

બર્હિકેતુઃ સકેતુશ્ચ તથા ધર્મ્મરતસ્ત્રયઃ। શૂરઃ પઞ્ચવનશ્ચૈવ તસ્ય વંશકરાઃ પ્રભો ।। ૨૬.

બર્હિકેતુ, સકેતુ, અને ત્રણ ધર્મનિષ્ઠ, શૂર અને પંચવન—આ બધા એના વંશના સ્થાપક થયા.

પ્રાદાચ્ચ તસ્ય ભગવાન્ હરિર્નારાયણો વરાન્। અક્ષયત્વં સ્વવંશસ્ય વાજિમેધશતં તથા। વિભું પુત્રં સમુદ્રઞ્ચ સ્વર્ગે વાસં તથાક્ષયમ્ ।। ૨૬.

ભગવાન હરિ નારાયણે તેને આશીર્વાદ આપ્યા: તેનો વંશ અક્ષય રહે, સો અશ્વમેઘ યજ્ઞ થાય, એક પરાક્રમી પુત્ર મળે, સમુદ્ર મળે અને સ્વર્ગમાં ચિરસ્થાયી નિવાસ મળે.

સ સમુદ્રોઽશ્વમાદાય વન્દદે (?) સરિતાંપતિઃ। સાગરત્વં ચ લેભે સ કર્મણા તેન તસ્ય વૈ ।। ૨૬.

સમુદ્રે ઘોડો લઈ, નદીઓના સ્વામીની વંદના કરી; એ કર્મથી તેને 'સગર'નું સ્થાન મળ્યું.

તં ચાશ્વમેધિકં સોઽશ્વં સમુદ્રાત્ પ્રાપ્ય પાર્થિવઃ। આજહારાશ્વમેધાનાં શતં ચૈવ પુનઃ પુનઃ ।। ૨૬.

રાજાએ સમુદ્રમાંથી ઘોડો પાછો મેળવી, વારંવાર સો અશ્વમેઘ યજ્ઞ કર્યા.

ષષ્ટિપુત્રસહસ્રાણિ દગ્ધાન્યશ્વાનુસારિણામ્। તેષાં નારાયણં તેજઃ પ્રવિષ્ટાનાં મહાત્મનામ્। પુત્રાણાન્તુ સહસ્રાણિ ષષ્ટિસ્તુ ઇતિ નઃ શ્રુતમ્ ।। ૨૬.

અશ્વના અનુસરણમાં ગયેલા સાઠ હજાર પુત્રો દગ્ધ થયા; તેમનું તેજ નારાયણમાં પ્રવેશ્યું. પુત્રો તો સાઠ હજાર હતા—આવું અમે સાંભળ્યું છે.

ઋષય ઊચુઃ।. સગરસ્યાત્મજા રાજ્ઞઃ કથં જાતા મહાબલાઃ। વિક્રાન્તાઃ ષષ્ટિસાહસ્રા વિધિના કેન વા વદ ।। ૨૬.

ઋષિઓએ પૂછ્યું: સગર રાજાના એ મહાબલી પુત્રો કેવી રીતે જન્મ્યા? કયા રીતે એ સાઠ હજાર વિરુધ્ધ પુત્રો થયા, એ કહો.

સૂત ઉવાચ।। દ્વે પત્ન્યૌ સગરસ્યાસ્તાં તપસા દગ્ધકિલ્બિષે। જ્યેષ્ઠા વિદર્ભદુહિતા કેશિની નામ નામતઃ ।। ૨૬.

સૂતે કહ્યું: સગરની બે પત્નીઓ હતી, જેઓ તપથી પવિત્ર થઈ હતી; મોટી પત્ની વિદર્ભ રાજાની પુત્રી, નામે કેશિની હતી.

કનીયસી તુ યા તસ્ય પત્ની પરમધર્મિણી। અરિષ્ટનેમિદુહિતા રૂપેણાપ્રતિમા ભુવિ ।। ૨૬.

સગરના પત્નીઓમાં સૌથી નાની અને ઉત્તમ ધર્મવાળી, અરીષ્ટનેમિની પુત્રી, પૃથ્વી પર સૌંદર્યમાં અનન્ય હતી.

ઔર્વસ્તાભ્યાં વરં પ્રાદાત્ તપસારાધિતઃ પ્રભુઃ। એકા જનિષ્યતે પુત્રં વંશકર્ત્તારમીપ્સિતમ્। ષષ્ટિપુત્રં સહસ્રાણિ દ્વિતીયા જનયિષ્યતિ ।। ૨૬.

ઊર્વાએ, તેમની તપસ્યાથી પ્રસન્ન થઈને, તેમને આશીર્વાદ આપ્યો: એક પત્ની એક પુત્રને જન્મ આપશે, જે વંશનો સ્થાપક બનશે; બીજી પત્ની સાઠ હજાર પુત્રોને જન્મ આપશે.

મુનેસ્તુ વચનં શ્રુત્વા કેશિની પુત્રમેકકમ્। વંશસ્ય કારણં શ્રેષ્ઠા જગ્રાહ નૃપસંસદિ ।। ૨૬.

મુનિનું વચન સાંભળીને, કેશિનીએ રાજાસભામાં એક ઉત્તમ પુત્રને, વંશના કારણરૂપ, જન્મ આપવાનો પસંદ કર્યો.

ષષ્ટિપુત્રસહસ્રાણિ સુપર્ણભગિની તથા। મહાત્મનસ્તુ જગ્રાહ સુમતિઃ પોષણે નૃપઃ ।। ૨૬.

સુપર્ણાની બહેન સુમતિએ પણ, રાજા સુમતિએ, સાઠ હજાર પુત્રોના પોષણનો સ્વીકાર કર્યો.

અથ કાલે ગતે જ્યેષ્ઠા જ્યેષ્ઠં પુત્રં વ્યજાયત। અસમઞ્જ ઇતિ ખ્યાતં કાકુત્સ્થં સગરાત્મજમ્ ।। ૨૬.

સમય પસાર થતાં, મોટી પત્નીએ પોતાનો મોટો પુત્ર જન્માવ્યો, જે અસમાન્જ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો, સગરના કાકુત્સ્થ વંશના પુત્ર.

સુમતિસ્ત્વપિ જજ્ઞે વૈ ગર્ભન્તુમ્બં યશસ્વિની। ષષ્ટિપુત્રસહસ્રાણિ તુમ્બમધ્યાદ્વિનિઃસૃતાઃ ।। ૨૬.

સુમતિએ પણ, યશસ્વિ, કુંભ જેવું ગર્ભ જન્માવ્યું; તેના મધ્યમાંથી સાઠ હજાર પુત્રો પ્રગટ થયા.

ઘૃતપૂર્ણેષુ કુમ્ભેષુ તાન્ ગર્ભાન્ ન્યદધત્તતઃ। ધાત્રીશ્ચૈકૈકશઃ પ્રાદાત્ તાવતીઃ પોષણે નૃપઃ ।। ૨૬.

તે ગર્ભોને ઘીથી ભરેલા કુંભોમાં મૂકવામાં આવ્યા; રાજાએ દરેક માટે એક ધાત્રી રાખી, તેમનું પોષણ કરાવ્યું.

તતો નવસુ માસેષુ સમુત્તસ્થુર્યથાસુખમ્। કુમારાસ્તે મહાભાગાઃ સગરપ્રીતિવર્દ્ધનાઃ ।। ૨૬.

નવ મહિના પછી, તે મહાભાગ્યશાળી પુત્રો આરામથી જન્મ્યા, અને સગરની ખુશી વધારી.

કાલેન મહતા ચૈવ ચૌવનં પ્રતિપેદિરે। ષષ્ટિપુત્રસહસ્રાણિ તેષામશ્વાનુસારિણામ્ ।। ૨૬.

સમય જતાં, એ સાઠ હજાર પુત્રો, ઘોડાનો અનુસરણ કરતા, જંગલમાં પ્રવેશ્યા.

સ તુ જ્યેષ્ઠો નરવ્યાઘ્રઃ સગરસ્યાત્મસમ્ભવઃ। અસમઞ્જ ઇતિ ખ્યાતો બર્હિકેતુર્મહાબલઃ ।। ૨૬.

મોટો પુત્ર, મનુષ્યોમાં વાઘ સમાન, સગરથી જન્મેલો, અસમાન્જ તરીકે જાણીતો હતો, મહાબળવાન અને યજ્ઞકેટુધારી.