વાયુપુરાણમ્

સૂત ઉવાચ।। બાહોર્વ્યસનિનસ્તસ્ય હૃતં રાજ્યં પુરા કિલ। હૈહયૈસ્તાલજંવૈશ્ચ શકૈઃ સાર્દ્ધં સમાગતૈઃ ।। ૨૬.

સૂતાએ કહ્યું: દુઃખી બાહુનું રાજ્ય, હૈહય, તાલજંઘા અને એકત્ર થયેલા શક દ્વારા કબજે કરવામાં આવ્યું હતું.

યવનાઃ પારદાશ્ચૈવ કામ્બોજાઃ પહ્લવાસ્તથા। હૈહયાર્થં પરાક્રાન્તા એતે પઞ્ચગણાસ્તદા ।। ૨૬.

યવન, પારદ, કામ્બોજ અને પહલવ પણ, આ પાંચ જૂથો હૈહય માટે આગળ વધ્યા.

હૃતં રાજ્યં બલીયોભિરેભિઃ ક્ષત્રિયપુઙ્ગવૈઃ । હૃતરાજ્યસ્તદા બાહુઃ સંન્યસ્ય નુ તદા નૃપઃ। વનં પ્રવિશ્ય ધર્મ્માત્મા સહ પત્ન્યા તપોઽચરત્ ।। ૨૬.

આ શક્તિશાળી ક્ષત્રિય નેતાઓએ રાજ્ય કબજે કર્યું; બાહુ, રાજ્ય ગુમાવી, તેને ત્યજી દીધું અને પત્ની સાથે વનમાં જઈ, ધર્મપૂર્વક તપ કરવાનું શરૂ કર્યું.

કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય તોયાર્થં પ્રસ્થિતો નૃપઃ। વૃદ્ધત્વાદ્દુર્બ્બલત્વાચ્ચ અન્તરા સ મમાર ચ ।। ૨૬.

કিছু સમય પછી, રાજા પાણી લાવવા નીકળ્યો; વૃદ્ધ અને કમજોર હોવાથી, રસ્તામાં જ તેનું મૃત્યુ થયું.

પત્ની તુ યાદવી તસ્ય સગર્ભા પૃષ્ઠતોઽન્વગાત્ । સપત્ન્યા તુ ગરસ્તસ્યૈ દત્તો ગર્ભજિઘાંસયા ।। ૨૬.

તેની યાદવ પત્ની, ગર્ભવતી, પાછળથી ગઈ; તેની સાથી પત્નીએ ગર્ભ નાશ કરવા માટે તેને ઝેર આપ્યું.

સા તુ ભર્તુશ્ચિતાં કૃત્વા વહ્નૌ તં સમરોહયત્। ઔર્વસ્તાં ભાર્ગવો દૃષ્ટ્વા કારુણ્યાદ્વિન્યવર્ત્તયત્ ।। ૨૬.

તે પત્નીએ પતિની ચિતા તૈયાર કરી અને તેને અગ્નિમાં મૂક્યો; ભૃગુવંશી ઔર્વે તેને જોઈ, દયાથી અટકાવ્યો.

તસ્યાશ્રમે તુ તઙ્ગર્ભં સાગરેણ તદા સહ। વ્યજાયત મહાબાહું સગરં નામ ધાર્મિકમ્ ।। ૨૬.

ઔર્વના આશ્રમમાં, તે સ્ત્રીએ ઝેર સાથે બાળકને જન્મ આપ્યો; તે મહાબાહુ, ધર્મી પુત્ર 'સગર' નામે ઓળખાયો.

ઔર્વસ્તુ જાતકર્માદીન્ કૃત્વા તસ્ય મહાત્મનઃ। અધ્યાપ્ય વેદશાસ્ત્રાણિ તતોઽસ્ત્રં પ્રત્યપાદયત્ ।। ૨૬.

ઔર્વે મહાત્મા બાળકના જન્મ સંસ્કાર કર્યા, તેને વેદ અને શાસ્ત્રો શીખવ્યા, અને પછી તેને અસ્ત્ર આપ્યું.

જામદગ્ન્યાત્તદાગ્નેયમસુરૈરપિ દુઃસહમ્। સ તેનાસ્ત્રબલેનૈવ બલેન ચ સમન્વિતઃ । જઘાન હૈહયાન્ ક્રુદ્ધો રુદ્રઃ પશુગણાનિવ ।। ૨૬.

જામદગ્ન્ય પાસેથી મળેલું અગ્નિ-અસ્ત્ર, જેને અસુર પણ સહન કરી શકતા નહોતા, તે અસ્ત્ર અને પોતાની શક્તિથી સગરે ક્રોધથી હૈહયોને માર્યા, જેમ રુદ્ર પશુઓના જૂથને મારતો હોય.

તતઃ શકાન્ સયવનાન્ કામ્બોજાન્ પારદાંસ્તથા। પહ્લવાંશ્ચૈવ નિઃશેષાન્ કર્તું વ્યવસિતો નૃપઃ ।। ૨૬.

પછી રાજાએ શક, યવન, કામ્બોજ, પારદ અને પહલવને સંપૂર્ણપણે નાશ કરવાનો નિશ્ચય કર્યો.

તે વધ્યમાના વીરેણ સગરેણ મહાત્મના। વસિષ્ઠં શરણં સર્વ્વે પ્રપન્નાઃ શરણૈષિણઃ ।। ૨૬.

મહાન સગરે તેમને મારતા, બધા આશ્રય શોધનારોએ વસિષ્ઠ પાસે રક્ષણ માટે ગયા.

વસિષ્ઠસ્તાન્ તથેત્યુક્ત્વા સમયેન મહામુનિઃ । સગરં વારયામાસ તેષાન્દત્ત્વાઽભયન્તદા ।। ૨૬.

વશિષ્ઠ મહામુનિએ તેમનો વિનંતી સ્વીકારી, સમય મુજબ સગરને રોકી દીધા અને તેમને નિર્ભયતા આપી.

સગરઃ સ્વામ્પ્રતિજ્ઞાઞ્ચ ગુરોર્વાસ્યં નિશમ્ય ચ। ધર્મ્મં જઘાન તેષાં વૈ વેષાન્યત્વં ચકાર હ ।। ૨૬.

સગરે પોતાના ગુરુની પ્રતિજ્ઞા અને નિવાસ સાંભળીને, તેમનાં માટે ધર્મ પ્રમાણે વર્તન કર્યું અને તેમનું રૂપ બદલ્યું.

અર્દ્ધં શકાનાં શિરસો મુણ્ડયિત્વા વ્યસર્જયત્। યવનાનાં શિરઃ સર્વં કામ્બોજાનાન્તથૈવ ચ।। ૨૬.

શકાઓના અડધા માથા મુંડાવીને તેમને દૂર મોકલ્યા; યવનો અને કામ્બોજોનું આખું માથું મુંડાવી દીધું.

પારદા મુક્તકેશાશ્ચ પહ્લવાઃ શ્મશ્રુ ધારિણઃ। નિઃસ્વાધ્યાયવષટ્કારાઃ કૃતાસ્તેન મહાત્મના ।। ૨૬.

પારદોને ખુલ્લા વાળ રાખવા કહ્યું, પહ્લવોને દાઢી રાખવા કહ્યું; અને એ મહાન આત્માએ તેમને વેદપાઠ અને યજ્ઞમંત્રોથી વંચિત કર્યા.

શકા યવનકામ્બોજાઃ પહ્લવાઃ પારદૈઃ સહ। કેલિસ્પર્શા માહિષિકા દાર્વાશ્ચોલાઃ ખસાસ્તથા ।। ૨૬.

શક, યવન, કામ્બોજ, પહ્લવ, પારદ, તેમજ કેલિસ્પર્શ, માહિષિક, દાર્વ, ચોળ અને ખસ—all

સર્વ્વે તે ક્ષત્રિયગણા ધર્મ્મસ્તેષાં નિરાકૃતઃ। વસિષ્ઠવચનાત્પૂર્વં સગરેણ મહાત્મના ।। ૨૬.

આ બધા ક્ષત્રિય જાતિઓનો ધર્મ સગર મહાત્માએ, વશિષ્ઠના કહેવા મુજબ, નકારી કાઢ્યો.

સ ધર્મવિજયી રાજા વિજિત્યેમાં વસુન્ધરામ્। અશ્વં વિચારયામાસ વાજિમેધાય દીક્ષિતઃ ।। ૨૬.

એ ધર્મવિજયી રાજાએ સમગ્ર ધરતી જીત્યા પછી, અશ્વમેઘ યજ્ઞ માટે ઘોડો છોડ્યો.

તસ્ય ચારયતઃ સોઽશ્વઃ સમુદ્રે પૂર્વદક્ષિણે। વેલાસમીપેઽપહૃતો ભૂમિઞ્ચૈવ પ્રવેશિતઃ ।। ૨૬.

જ્યારે એ રાજા ઘોડાને ફરવા દેતો હતો, ત્યારે એ ઘોડો પૂર્વ અને દક્ષિણ સમુદ્રના કિનારે લઈ જવામાં આવ્યો અને જમીનમાં પ્રવેશી ગયો.

સ તન્દેશં સુતૈઃ સર્વૈઃ ખનયામાસ પાર્થિવઃ। આસેદુશ્ચ તતસ્તસ્મિંસ્તદન્તસ્તે મહાર્ણવે ।। ૨૬.

પછી એ રાજાએ પોતાના બધા પુત્રો સાથે એ પ્રદેશ ખોદ્યો અને મહાસમુદ્રના અંત સુધી પહોંચી ગયા.

તમાદિપુરુષં દેવં હરિં કૃષ્ણં પ્રજાપતિમ્। વિષ્ણું કપિલરૂપેણ હંસં નારાયણં પ્રભુમ્ ।। ૨૬.

ત્યાં તેમણે આદિપુરુષ, હરિ, કૃષ્ણ, પ્રજાપતિ, કપિલ રૂપે વિષ્ણુ, હંસ, નારાયણ એવા ભગવાનને જોયા.

તસ્ય ચક્ષુઃ સમાસાદ્ય તેજસ્તત્ પ્રતિપદ્યતે। દગ્ધાઃ પુત્રાસ્તદા સર્વે ચત્વારસ્ત્વવશેષિતાઃ ।। ૨૬.

જ્યારે તેઓ ભગવાનની નજરે આવ્યા, ત્યારે તેમનું તેજ પ્રાપ્ત કર્યું; ત્યારે બધા પુત્રો દગ્ધ થઈ ગયા, માત્ર ચાર બચ્યા.

બર્હિકેતુઃ સકેતુશ્ચ તથા ધર્મ્મરતસ્ત્રયઃ। શૂરઃ પઞ્ચવનશ્ચૈવ તસ્ય વંશકરાઃ પ્રભો ।। ૨૬.

બર્હિકેતુ, સકેતુ, અને ત્રણ ધર્મનિષ્ઠ, શૂર અને પંચવન—આ બધા એના વંશના સ્થાપક થયા.

પ્રાદાચ્ચ તસ્ય ભગવાન્ હરિર્નારાયણો વરાન્। અક્ષયત્વં સ્વવંશસ્ય વાજિમેધશતં તથા। વિભું પુત્રં સમુદ્રઞ્ચ સ્વર્ગે વાસં તથાક્ષયમ્ ।। ૨૬.

ભગવાન હરિ નારાયણે તેને આશીર્વાદ આપ્યા: તેનો વંશ અક્ષય રહે, સો અશ્વમેઘ યજ્ઞ થાય, એક પરાક્રમી પુત્ર મળે, સમુદ્ર મળે અને સ્વર્ગમાં ચિરસ્થાયી નિવાસ મળે.

સ સમુદ્રોઽશ્વમાદાય વન્દદે (?) સરિતાંપતિઃ। સાગરત્વં ચ લેભે સ કર્મણા તેન તસ્ય વૈ ।। ૨૬.

સમુદ્રે ઘોડો લઈ, નદીઓના સ્વામીની વંદના કરી; એ કર્મથી તેને 'સગર'નું સ્થાન મળ્યું.

તં ચાશ્વમેધિકં સોઽશ્વં સમુદ્રાત્ પ્રાપ્ય પાર્થિવઃ। આજહારાશ્વમેધાનાં શતં ચૈવ પુનઃ પુનઃ ।। ૨૬.

રાજાએ સમુદ્રમાંથી ઘોડો પાછો મેળવી, વારંવાર સો અશ્વમેઘ યજ્ઞ કર્યા.

ષષ્ટિપુત્રસહસ્રાણિ દગ્ધાન્યશ્વાનુસારિણામ્। તેષાં નારાયણં તેજઃ પ્રવિષ્ટાનાં મહાત્મનામ્। પુત્રાણાન્તુ સહસ્રાણિ ષષ્ટિસ્તુ ઇતિ નઃ શ્રુતમ્ ।। ૨૬.

અશ્વના અનુસરણમાં ગયેલા સાઠ હજાર પુત્રો દગ્ધ થયા; તેમનું તેજ નારાયણમાં પ્રવેશ્યું. પુત્રો તો સાઠ હજાર હતા—આવું અમે સાંભળ્યું છે.

ઋષય ઊચુઃ।. સગરસ્યાત્મજા રાજ્ઞઃ કથં જાતા મહાબલાઃ। વિક્રાન્તાઃ ષષ્ટિસાહસ્રા વિધિના કેન વા વદ ।। ૨૬.

ઋષિઓએ પૂછ્યું: સગર રાજાના એ મહાબલી પુત્રો કેવી રીતે જન્મ્યા? કયા રીતે એ સાઠ હજાર વિરુધ્ધ પુત્રો થયા, એ કહો.

સૂત ઉવાચ।। દ્વે પત્ન્યૌ સગરસ્યાસ્તાં તપસા દગ્ધકિલ્બિષે। જ્યેષ્ઠા વિદર્ભદુહિતા કેશિની નામ નામતઃ ।। ૨૬.

સૂતે કહ્યું: સગરની બે પત્નીઓ હતી, જેઓ તપથી પવિત્ર થઈ હતી; મોટી પત્ની વિદર્ભ રાજાની પુત્રી, નામે કેશિની હતી.