વાયુપુરાણમ્

એષ સર્ગઃ સમાખ્યાતશ્ચાક્ષુષસ્ય સમા સતઃ। ઇત્યેતે ષઢવિસર્ગા હિક્રાન્તા મન્વન્તરાત્મકાઃ। સ્વાયમ્ભુવાદ્યા- સંક્ષેપાચ્ચાક્ષુષાન્તા યથાક્રમમ્ ।। ૨.

આ રીતે ચક્ષુષ મનુની સર્જનવિધી વર્ણવાઈ છે; સ્વાયંભુવથી લઈને ચક્ષુષ સુધીની આ છ ઉપસર્જનાઓ ક્રમશઃ કહી છે.

એતે સર્ગા યથાપ્રજ્ઞં પ્રોક્તા વૈ દ્વિજસત્તમાઃ। વૈવસ્વતનિસર્ગેણ તેષાં જ્ઞેયસ્તુ વિસ્તરઃ ।। ૨.

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, આ સર્જનાઓ મારી સમજ મુજબ કહી છે; તેમનું સંપૂર્ણ વર્ણન વૈવસ્વત સર્જન વખતે જાણવા જેવું છે.

અનન્તા નાતિરિક્તાશ્ચ સર્વે સર્ગા વિવસ્વતઃ। આરોગ્યાયુષ્પ્રમાણેન ધર્મતઃ કામતોઽર્થતઃ। એતાનેવ ગુણાનેતિ યઃ પઠત્યનસૂયકઃ ।। ૨.

વિવસ્વતની સર્વ સર્જનાઓ અનંત છે અને વધારે પણ નથી; આરોગ્ય, આયુષ્ય, ધર્મ, કામ અને અર્થ પ્રમાણે જે કોઈ ઈર્ષ્યા વિના આ ગુણોનું પઠન કરે છે, તે એ ગુણો પ્રાપ્ત કરે છે.

વૈવસ્વતસ્ય વક્ષ્યામિ સામ્પ્રતસ્ય મહાત્મનઃ। સમાસાદ્વ્યાસતઃ સર્ગં બ્રુવતો મે નિબોધત ।। ૨.

હવે હું મહાત્મા વૈવસ્વતના સર્જનને સંક્ષેપ અને વિસ્તૃત રીતે કહિશ; તમે ધ્યાનથી સાંભળો.

સૂત ઉવાચ।। સપ્તમે ત્વથ પર્યાયે મનોર્વૈવસ્વતસ્ય હ। મારીચાત્કશ્યપાદ્દેવા જજ્ઞિરે પરમર્ષયઃ ।। ૩.

સૂતજી બોલ્યા: સાતમા ચક્રમાં, વૈવસ્વત મનુના સમયમાં, મરીચિ અને કશ્યપમાંથી દેવો અને મહાન ઋષિઓ જન્મ્યા.

આદિત્યા વસવો રુદ્રાઃ સાધ્યા વિશ્વે મરુદ્ગણાઃ। ભૃગવોઽઙ્ગિરસશ્ચૈવ હ્યષ્ટૌ દેવગણાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૩.

આદિત્ય, વસુ, રુદ્ર, સાધ્ય, વિશ્વે, મરુત, ભૃગુ અને અંગિરસ—આ આઠ દેવગણ તરીકે જાણીતા છે.

આદિત્યા મરુતો રુદ્રા વિજ્ઞેયાઃ કશ્યપાત્મજાઃ। સાધ્યાશ્ચ વસવો વિશ્વે ધર્મપુત્રાસ્ત્રયો ગણાઃ ।। ૩.

આદિત્ય, મરુત અને રુદ્ર કશ્યપના પુત્ર છે; સાધ્ય, વસુ અને વિશ્વે—આ ત્રણ ગોઠ ધર્મના પુત્ર છે.

ભૃગોસ્તુ ભાર્ગવો દેવો હ્યઙ્ગિરોઽઙ્ગિરસઃ સુતઃ । વૈવસ્વતેઽન્તેરે હ્યસ્મિન્ નિત્યં તે છન્દજાઃ સુરાઃ ।। ૩.

ભૃગુમાંથી ભાર્ગવ દેવ અને અંગિરસમાંથી અંગિરસપુત્ર દેવ જન્મ્યા; વૈવસ્વતના અંતે, આ દેવો હંમેશા ઇચ્છાથી જન્મે છે.

એષ સર્ગસ્તુ મારીચો વિજ્ઞેયઃ સામ્પ્રતઃ શુભઃ। તેજસ્વી સામ્પ્રતસ્તેષામિન્દ્રો નામ્ના મહાબલઃ ।। ૩.

આ વર્તમાન સર્જન મરીચિ સર્જન તરીકે ઓળખાય છે; તેમા વર્તમાન ઇન્દ્રનું નામ અને તેજસ્વી શક્તિ પ્રસિદ્ધ છે.

અતીતાનાગતા યે ચ વર્ત્તન્તે યે ચ સામ્પ્રતમ્। સર્વે મન્વન્તરેન્દ્રાસ્તુ વિજ્ઞેયાસ્તુલ્યલક્ષણાઃ ।। ૩.

ગયા, આવનારા અને વર્તમાન—બધા મન્વંતરનાં ઇન્દ્રો સમાન લક્ષણ ધરાવે છે, એમ જાણવું.

ભૂતભવ્યભવન્નાથઃ સહસ્રાક્ષઃ પુરન્દરઃ । મઘવન્તશ્ચ તે સર્વે શ્રૃઙ્ગિણો વજ્રપાણયઃ। સર્વૈઃ ક્રતુશતેનેષ્ટં પૃથક્ શતગુણેન તુ ।। ૩.

ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાનના સ્વામી, હજાર આંખો ધરાવતા પુરંદર, બધા મઘવન, શૃંગધારી અને વજ્રધારી છે; દરેકે અલગથી સો યજ્ઞો, અને દરેકે શતગુણા યજ્ઞો કર્યા છે.

ત્રૈલોક્યે યાનિ સત્ત્વાનિ ગતિમન્ત્યબલાનિ ચ। અભિભૂયાવતિષ્ઠન્તે ધર્માદ્યૈઃ કારણૈરપિ ।। ૩.

ત્રણે લોકમાં રહેલા બધાં જીવ, એમાં શક્તિશાળી હોય કે નબળા, બધાને—even ધર્મ જેવા કારણોથી—વશમાં રાખવામાં આવે છે અને શાસન કરવામાં આવે છે.

તેજસા તપસા બુદ્ધ્યા બલશ્રુતપરાક્રમૈઃ। ભૂતભવ્યભવન્નાથા યથા તે પ્રભવિષ્ણવઃ। એતત્સર્વં પ્રવક્ષ્યામિ બ્રુવતો મેનિબોધત ।। ૩.

પ્રભા, તપ, બુદ્ધિ, બળ, શીખેલા જ્ઞાન અને પરાક્રમથી, ભૂત, વર્તમાન અને ભવિષ્યના સ્વામી લોકો શક્તિશાળી બને છે; આ બધું હું સમજાવું છું—મારી વાત ધ્યાનથી સાંભળો.

ભૂતં ભવ્યં ભવિષ્યં તત્ સ્મૃતં લોકત્રયં દ્વિજૈઃ। ભૂર્લોકોઽયં સ્મૃતો ભૂમિરન્તરિક્ષં ભુવં સ્મૃતમ્ । ભવ્યં સ્મૃતં દિવં હ્યેતત્તેષાં વક્ષ્યામિ સાધનમ્ ।। ૩.

ભૂતકાળ, વર્તમાન અને ભવિષ્યને દ્વિજોએ ત્રણ લોક તરીકે ઓળખ્યાં છે; આ ધરતીને ભૂલોક કહે છે, આકાશને ભુવ કહે છે અને ભવિષ્યને સ્વર્ગ કહે છે—હવે હું તમને એના સાધન જણાવું છું.

ધ્યાયતા પુત્રકામેન બ્રહ્મણાગ્રે વિભાષિતમ્। ભૂરિતિ વ્યાહૃતં પૂર્વં ભૂર્લોકોઽયમભૂત્તદા ।। ૩.

પુત્રની ઈચ્છાથી ધ્યાન કરતા સમયે, શરૂઆતમાં બ્રહ્માએ 'ભૂઃ' શબ્દ ઉચ્ચાર્યો હતો; ત્યારબાદ આ ભૂલોક પ્રગટ થયો.

ભૂતેઽસ્મિન્ ભવદિત્યુક્તં દ્વિતીયં બ્રહ્મણા પુનઃ। ભવત્વાદ્દર્શનત્વાચ્ચ ભૂર્લોકોઽયમભૂત્તતઃ। અતોઽયં પ્રથમો લોકો ભૂતત્વાદ્ભૂર્દ્વિજૈઃ સ્મૃતઃ ।। ૩.

આ સૃષ્ટિમાં ફરીથી બ્રહ્માએ 'ભવત્' શબ્દ કહ્યું; કારણ કે એ અસ્તિત્વરૂપ છે, આ જગત ભૂલોક બન્યું; તેથી, એનું અસ્તિત્વ હોવાથી, દ્વિજોએ આ પ્રથમ લોકને 'ભૂઃ' તરીકે ઓળખ્યો છે.

ભૂતેઽસ્મિન્ ભવદિત્યુક્તં દ્વિતીયં બ્રહ્મણા પુનઃ। ભવત્યુત્પદ્યમાનેન કાલશબ્દોઽયમુચ્યતે ।। ૩.

આ સૃષ્ટિમાં ફરીથી બ્રહ્માએ 'ભવત્' શબ્દ કહ્યું; 'ભવત્' એ જે જન્મે છે, એ માટે કહેવાય છે અને એ સમય માટેનો શબ્દ છે.

ભવનાત્તુ ભુવર્લોકો નિરુક્તજ્ઞૈર્નિરુચ્યતે। અન્તરિક્ષં ભુવસ્તસ્માદ્ દ્વિતીયો લોક ઉચ્યતે ।। ૩.

'ભવન' એટલે બનવું, એથી ભાષા જાણનારા લોકો ભુવર્લોકને સમજાવે છે; આકાશને ભુવ કહે છે, એટલે બીજો લોક એ કહેવાય છે.

ઉત્પન્ને તુ ભુવર્લોકે તૃતીયં બ્રહ્મણા પુનઃ । ભવ્યેતિ વ્યાહૃતં યસ્માદ્ભવ્યો લોકસ્તદાઽભવત્ ।। ૩.

જ્યારે ભુવર્લોક ઉત્પન્ન થયો, ત્યારે બ્રહ્માએ ત્રીજો શબ્દ 'ભવ્ય' ઉચ્ચાર્યો; તેથી, 'ભવ્ય' નામે લોક પ્રગટ થયો.

અનાગતે ભવ્ય ઇતિ શબ્દ એષ વિભાવ્યતે। તસ્માદ્ભવ્યો હ્યસૌ લોકો નામતસ્તુ દિવં સ્મૃતમ્ ।। ૩.

'ભવ્ય' શબ્દ જે હજુ આવ્યું નથી, તે માટે વપરાય છે; તેથી એ લોકને 'ભવ્ય' કહે છે, પણ નામથી તેને સ્વર્ગ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

સ્વરિત્યુક્તં તૃતીયોઽન્યો ભાવ્યો લોકસ્તદાભવત્। ભાવ્ય ઇત્યેષ ધાતુર્વૈ ભાવ્યે કાલે વિભાવ્યતે ।। ૩.

ત્રીજા લોકને 'સ્વર' એટલે સ્વર્ગ કહેવામાં આવ્યું; તેથી 'ભવ્ય' નામે લોક પ્રગટ થયો; 'ભવ' ધાતુ ભવિષ્યકાળ માટે વપરાય છે.

ભૂરિતીયં સ્મૃતા ભૂમિરન્તરિક્ષં ભુવં સ્મૃતમ્। દિવં સ્મૃતં તથા ભાવ્યં ત્રૈલોક્યસ્યૈષ સંગ્રહઃ ।। ૩.

આ ધરતીને ભૂઃ કહે છે, આકાશને ભુવ કહે છે અને સ્વર્ગને ભવ્ય કહે છે; આ ત્રણ લોકનો સારાંશ છે.

ત્રૈલોક્યયુક્તૈર્વ્યાહારૈસ્તિસ્રો વ્યાહૃતયોઽભવન્। નાથ ઇત્યેષ ધાતુર્વૈ ધાતુજ્ઞૈઃ પાલને સ્મૃતઃ ।। ૩.

આ ત્રણ લોક સાથે જોડાયેલા ઉચ્ચારોથી ત્રણ વ્યાહૃતિઓ ઉત્પન્ન થઈ; 'નાથ' ધાતુનું અર્થ રક્ષણ કરવું છે, એમ ધાતુ જાણનારા કહે છે.

યસ્માદ્ભૂતસ્ય લોકસ્ય ભવ્યસ્ય ભવતસ્તદા। લોકત્રયસ્ય નાથાસ્તે તસ્માદિન્દ્રા દ્વિજૈઃ સ્મૃતાઃ ।। ૩.

ભૂત, ભવ્ય અને ભવત્—આ ત્રણ લોકના સ્વામી હોવાથી, તેમના સ્વામીઓને દ્વિજોએ ઇન્દ્ર તરીકે ઓળખ્યા છે.

પ્રધાનભૂતા દેવેન્દ્રા ગુણ ભૂતાસ્તથૈવ ચ। મન્વન્તરેષુ યે દેવા યજ્ઞભાજો ભવન્તિ હિ ।। ૩.

દેવોમાં મુખ્ય ઇન્દ્ર છે, અને ગુણવાળા દેવતાઓ પણ છે; દરેક મન્વંતરમાં, જે દેવતાઓ યજ્ઞમાં ભાગ મેળવે છે, તેવા જ હોય છે.

યક્ષગન્ધર્વરક્ષાંસિ પિશાચોરગદાનવાઃ। મહિમાનઃ સ્મૃતા હ્યેતે દેવન્દ્રાણાન્તુ સર્વશઃ ।। ૩.

યક્ષ, ગંધર્વ, રાક્ષસ, પિશાચ, સાપ અને દાનવો—આ બધા દેવઇન્દ્રોની શક્તિઓ તરીકે ઓળખાય છે.

દેવેન્દ્રા ગુરવો નાથા રાજાનઃ પિતરો હિ તે । રક્ષન્તીમાઃ પ્રજાઃ સર્વા ધર્મેણેહ સુરોત્તમાઃ ।। ૩.

દેવઇન્દ્રો ગુરુ, નાથ, રાજા અને પિતૃ છે; આ ઉત્તમ દેવતાઓ આ બધાં જીવોને ધર્મથી રક્ષે છે.

ઇત્યેતલ્લક્ષણં પ્રોક્તં દેવેન્દ્રાણાં સમાસતઃ। સપ્તર્ષીન્ સમ્પ્રવક્ષ્યામિ સામ્પ્રતં યે દિવિ સ્થિતાઃ ।। ૩.

આ રીતે દેવઇન્દ્રોના લક્ષણો સંક્ષિપ્તમાં જણાવ્યા; હવે હું તમને એ સાત ઋષિઓ વિશે કહું છું, જે હાલમાં સ્વર્ગમાં વસે છે.

ગાધિજઃ કૌશિકો ધીમાન્ વિશ્વામિત્રો મહાતપાઃ। ભાર્ગવો જમદગ્નિશ્ચ ઊરુપુત્રઃ પ્રતાપવાન્ ।। ૩.

ગાધિપુત્ર, બુદ્ધિશાળી કૌશિક, મહાન તપસ્વી વિશ્વામિત્ર, ભારગવ જમદગ્નિ અને પરાક્રમી ઊરુપુત્ર—