વાયુપુરાણમ્

પિત્રા રુદંસ્તદા રાષ્ટ્રાત્ પરિત્યક્તં સ્વમાત્મજમ્। ન વારયામાસ મુનિર્વસિષ્ઠઃ કારણેન વૈ ।। ૨૬.

પિતા રડતા, પોતાના પુત્રને રાજ્યમાંથી કાઢી મૂક્યો ત્યારે, વસિષ્ઠ ઋષિએ કોઈ કારણસર તેને રોક્યો નહીં.

પાણિગ્રહણમન્ત્રાણાં નિષ્ઠા સ્યાત્ સપ્તમે પદે। એવં સત્યવ્રતસ્તાન્ વૈ કૃતવાન્ સપ્તમે પદે ।। ૨૬.

પાણિગ્રહણના મંત્રોનું અંતિમ પગલું સાતમું પગલું છે; એ રીતે સત્યવ્રતે સાતમા પગલે મંત્રો પૂર્ણ કર્યા.

જાનન્ ધર્મ્માન્ વસિષ્ઠસ્તુ ન ચ મન્ત્રાનિહેચ્છતિ। ઇતિ સત્યવ્રતે રોષં વસિષ્ઠો મનસાકરોત્ ।। ૨૬.

વસિષ્ઠ ધર્મ જાણતા હતા, પણ મંત્રો બોલવા ઇચ્છતા નહોતા; તેથી, વસિષ્ઠે મનમાં સત્યવ્રત પ્રત્યે રોષ રાખ્યો.

ગુરુર્બુદ્ધ્યા તુ ભગવાન્ વસિષ્ઠઃ કૃતવાંસ્તદા। ન તુ સત્યવ્રતો બુદ્ધ્યા ઉપાંશુવ્રતમસ્ય વૈ ।। ૨૬.

ગુરુ વસિષ્ઠે એ સમયે બુદ્ધિથી કાર્ય કર્યું; પરંતુ સત્યવ્રતે બુદ્ધિપૂર્વક ઉપાંશુ વ્રતનું પાલન કર્યું નહીં.

તસ્મિંશ્ચોપરતે યો યત્પિતુરાસીન્મહામનાઃ। તેન દ્વાદશવર્ષાણિ નાવર્ષત્ પાકશાસનઃ ।। ૨૬.

પિતા વિદાય થયા પછી, જે પિતાની જગ્યાએ મહાન મનવાળો હતો, તેના સમયમાં બાર વર્ષ સુધી ઇન્દ્રે વરસાદ અટકાવ્યો.

તેન ત્વિદાનીં બહુધા દીક્ષાં તાં દુર્બલાં ભુવિ। કુલસ્ય નિષ્કૃતિઃ સ્વસ્ય કૃતેયઞ્ચ ભવેદિતિ ।। ૨૬.

આ કારણે, હવે initiation (દીક્ષા) જમીન પર અનેક રીતે અને કમજોરી બની ગઈ છે; તે કુટુંબ અને પોતાને માટે પ્રાયશ્ચિત્ત રૂપે કાર્ય કરે છે.

તતો વસિષ્ઠો ભગવાન્ પિત્રા ત્યક્તં ન્યવારયત્। અભિષેક્ષ્યામ્યહં રાજ્યે પશ્ચાદેનમિતિ પ્રભુઃ ।। ૨૬.

પછી પૂજ્ય વસિષ્ઠે, પિતાએ ત્યાગેલા તેને રોકી દીધા અને કહ્યું: 'હું તેને રાજયમાં પછી અભિષેક કરીશ.'

સ તુ દ્વાદશવર્ષાણિ દીક્ષાન્તામુદ્વહન્ બલી। અવિદ્યમાને માંસે તુ વસિષ્ઠસ્ય મહાત્મનઃ ।। ૨૬.

પણ તે, દૃઢ મનવાળો, બાર વર્ષ સુધી દીક્ષાનું ભાર સહન કરતો રહ્યો; અને મહાત્મા વસિષ્ઠ પાસે માંસ ઉપલબ્ધ નહોતું.

સર્વ્વકામદુઘાં ધેનું સંદદર્શ નૃપાત્મજઃ। તાં વૈ ક્રોધાચ્ચ મોહાચ્ચ શ્રમાચ્ચૈવ ક્ષુધાન્વિતઃ ।। ૨૬.

રાજકુમારે સર્વ ઇચ્છા પૂરી કરતી ગાય જોઈ; ક્રોધ, ભ્રમ, થાક અને ભૂખથી પ્રેરિત થઈ, તેણે એ રીતે વર્તન કર્યું.

દસ્યુધર્મ્મં ગતો દૃષ્ટ્વા જઘાન બલિનાં વરઃ। સ તુ માંસં સ્વયં ચૈવ વિશ્વામિત્રસ્ય ચાત્મજાન્ ।। ૨૬.

બાંધકીઓ જેવી વર્તન કરતા જોઈને, બલવાનમાં શ્રેષ્ઠએ તેને મારી નાખી; અને પોતે તથા વિશ્વામિત્રના પુત્રોએ એનું માંસ ખાધું.

ભોજયામાસ તચ્છ્રુત્વા વસિષ્ઠસ્તં તદાત્યજત્। પ્રોવાચ ચૈવ ભગવાન્ વસિષ્ઠસ્તં નૃપાત્મજમ્ ।। ૨૬.

વસિષ્ઠે આ સાંભળીને તેને ત્યાગી દીધો; અને પૂજ્ય વસિષ્ઠે એ રાજકુમારને કહ્યું.

પાતયે ક્રૂર હે ક્રૂર તવ શંકુમયોમયમ્ । યદિ તે ત્રીણિ શંકૂનિ ન સ્યુર્હિ પુરુષાધમ ।। ૨૬.

‘ક્રૂર, ઓ ક્રૂર, તારા શરીરમાં ત્રણ લોખંડના શંકુ ચડી જાય, જો તું મનુષ્યોમાં સૌથી નીચો નથી.’

પિતુશ્ચાપરિતોષેણ ગુરોર્દોગ્ધ્રીવધેન ચ। અપ્રોષિતોપયોગાચ્ચ ત્રિવિધસ્તે વ્યતિક્રમઃ ।। ૨૬.

પિતાને પ્રસન્ન ન કરી શકવાથી, ગુરુની ગાયને મારી નાખવાથી, અને વિદેશમાં નિષિદ્ધ વસ્તુ ખાવાથી, તારા ત્રણ પ્રકારના પાપ થયા છે.

એવં સ ત્રીણિ શંકૂનિ દૃષ્ટ્વા તસ્ય મહા તપાઃ। ત્રિશઙ્કુરિતિ હોવાચ ત્રિશઙ્કુસ્તેન સ સ્મૃતઃ ।। ૨૬.

એ રીતે, એ ત્રણ શંકુ જોઈને, મહાતપસ્વીએ તેને ત્રિશંકુ નામ આપ્યું; ત્યારથી તે ત્રિશંકુ તરીકે ઓળખાયો.

વિશ્વામિત્રસ્તુ દારાણામાગતો ભરણે કૃતે। તતસ્તસ્મૈ વરં પ્રાદાત્તદા પ્રીતસ્ત્રિશઙ્કવે ।। ૨૬.

વિશ્વામિત્ર પોતાના પરિવારના ભરણપોષણ માટે પાછા આવ્યા, અને ત્યારબાદ પ્રસન્ન થઈ ત્રિશંકુને વરદાન આપ્યું.

છન્દ્યમાનો વરેણાથ ગુરું વ્રવે નૃપાત્મજઃ। અનાવૃષ્ટિભયે તસ્મિન્ ગતે દ્વાદશવાર્ષિકે ।। ૨૬.

વર માંગવા માટે પ્રેરિત થતા, રાજકુમારે પોતાના ગુરુને પૂછ્યું; એ સમયે બાર વર્ષનો દુષ્કાળ અને અનાવૃષ્ટિનો ભય હતો.

અભિષિચ્ય રાજ્યે પિત્ર્યે યાજયામાસ તં મુનિઃ। મિષતાં દૈવતાનાઞ્ચ વસિષ્ઠસ્ય ચ કૌશિકઃ। સશરીરં તદા તં વૈ દિવમારોપયત્ પ્રભુઃ ।। ૨૬.

કૌશિક મુનીએ તેને પિતૃ રાજયમાં અભિષેક કર્યો અને યજ્ઞ કરાવ્યો; દેવો અને વસિષ્ઠની હાજરીમાં, તે મહાનએ તેને શરીર સાથે સ્વર્ગમાં લઈ ગયો.

મિષતસ્તુ વસિષ્ઠસ્ય તદદ્ભુતમિવાભવત્। અત્રાપ્યુદાહરન્તીમૌ શ્લોકૌ પૌરાણિકા જનાઃ ।। ૨૬.

વસિષ્ઠે જોઈને એ અદભુત લાગ્યું; અને અહીં પણ, પુરાણ જાણનારા લોકો આ બે શ્લોકો ઉદાહરણ તરીકે કહે છે.

વિશ્વામિત્રપ્રસાદેન ત્રિશઙ્કુર્દિવિ રાજતે । દેવૈ સાર્દ્ધં મહાતેજાનુગ્રહાત્તસ્ય ધીમતઃ ।। ૨૬.

વિશ્વામિત્રની કૃપાથી, ત્રિશંકુ સ્વર્ગમાં દેવો સાથે તેજસ્વી બની રહ્યો છે, એ વિદ્વાન અને શક્તિશાળી મહાનની અનુકંપાથી.

શનૈર્યાત્યબલા રમ્યા હેમન્તે ચન્દ્રમણ્ડિતા। અલંકૃતા ત્રિભિર્ભાવૈસ્ત્રિશઙ્કુગ્રહભૂષિતા ।। ૨૬.

હેમંત ઋતુમાં ચાંદનીથી સજેલી, ધીરે ધીરે ચાલતી, ત્રણ રૂપોથી શોભિત અને ત્રિશંકુ ગ્રહથી અલંકૃત એ સુંદર, નબળી એક આગળ વધે છે.

તસ્ય સત્યરતા નામ ભાર્ય્યા કેકયવંશજા। કુમારં જનયામાસ હરિશ્ચન્દ્રમકલ્મષમ્ ।। ૨૬.

તેની પત્ની, સત્યરતા નામની, કેકય વંશની, એક પુત્ર, નિર્દોષ હરિશ્ચંદ્રને જન્મ આપ્યો.

સ તુ રાજા હરિશ્ચન્દ્રસ્ત્રૈશઙ્કવ ઇતિ શ્રુતઃ । આહર્ત્તા રાજસૂયસ્ય સમ્રાડિતિ પરિશ્રુતઃ ।। ૨૬.

એ રાજા હરિશ્ચંદ્ર, ત્રિશંકુનો પુત્ર તરીકે જાણીતા છે; રાજસૂય યજ્ઞ કરનાર અને સમ્રાટ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

હરિશ્ચન્દ્રસ્ય તુ સુતો રોહિતો નામ વીર્ય્યવાન્। હરિતો રોહિતસ્યાથ ચંચુહારીત ઉચ્યતે ।। ૨૬.

હરિશ્ચંદ્રનો પુત્ર, શક્તિશાળી રોહિત હતો; રોહિતનો પુત્ર હરિત અને ચંચુ હારિત એના વંશજ કહેવાય છે.

વિજયશ્ચ સુદેવશ્ચ ચંચુપુત્રૌ બભૂવતુઃ। જેતા સર્વ્વસ્ય ક્ષત્રસ્ય વિજયસ્તેન સ સ્મૃતઃ ।। ૨૬.

વિજય અને સુદેવ, ચંચુના પુત્રો થયા. વિજયે બધા ક્ષત્રિય જાતિઓને જીત્યા, એટલે તેને 'વિજય' નામે યાદ કરવામાં આવે છે.

રુરુકસ્તનયસ્તત્ર રાજા ધર્મ્માર્થકોવિદઃ। રુરુકાદ્ધૃતકઃ પુત્રસ્તસ્માદ્બાહુશ્ચ જજ્ઞિવાન્ ।। ૨૬.

ત્યાં રુરુકા, પુત્ર, રાજા બન્યો; ધર્મ અને સંપત્તિમાં નિપુણ હતો. રુરુકામાંથી હૃતકાનો જન્મ થયો, અને હૃતકામાંથી બાહુ જન્મ્યો.

હૈહયૈસ્તાલજઙ્ઘૈશ્ચ નિરસ્તો વ્યસની નૃપઃ। શકૈર્યવનકામ્બોજૈઃ પારદૈઃ પહ્લવૈસ્તથા ।। ૨૬.

રાજા, દુઃખી, હૈહય અને તાલજંઘા તથા શક, યવન, કામ્બોજ, પારદ અને પહલવ દ્વારા હટાવવામાં આવ્યો.

નાત્યર્થં ધાર્મ્મિકોઽભૂત્ સ ધર્મ્મ્યે સત્યયુગે તથા। સગરસ્તુ સુતો બાહોર્જજ્ઞે સહ ગરેણ વૈ। ભૃગોરાશ્રમમાસાદ્ય તુર્વેણ પરિરક્ષિતઃ ।। ૨૬.

તે ધર્મયુગમાં પણ બહુ ધર્મી ન હતો. બાહુનો પુત્ર સગર, ઝેર સાથે જન્મ્યો; ભૃગુના આશ્રમમાં પહોંચીને તુર્વા દ્વારા રક્ષિત થયો.

આગ્નેયમસ્ત્રં લબ્ધ્વા તુ ભાર્ગવાત્ સગરો નૃપઃ। જઘાન પૃથિવીઙ્ગત્વા તાલજંઘાન્ સહૈહયાન્ ।। ૨૬.

ભારગવ પાસેથી અગ્નિ-અસ્ત્ર મેળવીને, રાજા સગરએ પૃથ્વી જીત્યા પછી તાલજંઘા અને હૈહયોને માર્યા.

શકાનાં પહ્લવાનાઞ્ચ ધર્મ્માન્નિરસદચ્યુતઃ। ક્ષત્રિયાણાં તથા તેષાં પારદાનાઞ્ચ ધર્મ્મવિત્ ।। ૨૬.

અડગ સગરએ શક અને પહલવને ધર્મમાંથી બહાર કાઢ્યા; તેમ જ, ધર્મ જાણનાર સગરએ ક્ષત્રિય અને પારદને પણ તેમના યોગ્ય ધર્મમાંથી દૂર કર્યા.