વાયુપુરાણમ્

દારાંસ્તુ તસ્ય વિષયે વિશ્વામિત્રો મહાતપાઃ। સંન્યસ્ય સાગરાનૂપે ચચાર વિપુલં તપઃ ।। ૨૬.

વિશ્વામિત્ર મહાતપસ્વી એ, પોતાની પત્નીને એ ભૂમિમાં છોડી, સમુદ્ર કિનારે ગાઢ તપ કરી.

તસ્ય પત્ની ગલે બદ્ધ્વા મધ્યમં પુત્રમૌરસમ્। શિખયા ભરણાર્થાય વ્યક્રીણાદ્ઘોશતેન વૈ ।। ૨૬.

પત્નીએ મધ્યમ પુત્રને ગળે બાંધીને, જીવન નિર્વાહ માટે, ઉંચી અવાજે વેચવા માટે કાઢ્યો.

તં તુ બદ્ધં ગલે દૃષ્ટ્વા વિક્રીતં તં નરોત્તમઃ। મહર્ષિપુત્રં ધર્મ્માત્મા મોક્ષયામાસ સુવ્રતઃ ।। ૨૬.

તે પુત્રને ગળે બાંધેલો અને વેચાતો જોઈને, ધર્મપ્રિય અને સદાચારવાળું મહાર્ષિનું પુત્ર, તેને મુક્ત કર્યો.

સત્યવ્રતો મહાબુદ્ધિર્ભરણં તસ્ય ચાકરોત્ । વિશ્વામિત્રસ્ય તુષ્ટ્યર્થમનુકમ્પાર્થમેવ ચ ।। ૨૬.

મહાન બુદ્ધિ ધરાવનાર સત્યવ્રતે, વિશ્વામિત્રની પ્રસન્નતા અને દયા માટે, તેના જીવન નિર્વાહની વ્યવસ્થા કરી.

સોઽભવદ્ઘાલવો નામ ગલે બદ્ધો મહાતપાઃ। મહર્ષિઃ કૌશિકસ્તાતસ્તેન વીર્યેણ મોક્ષિતઃ ।। ૨૬.

ગળે બાંધેલા મહાતપસ્વી તરીકે, તે ગાલવ નામે ઓળખાયો; મહાર્ષિ કૌશિક, તેના પરાક્રમથી મુક્ત થયો.

તસ્ય વ્રતેન ભક્ત્યા ચ કૃપયા ચ પ્રતિજ્ઞયા। વિશ્વામિત્રકલત્રઞ્ચ બભાર વિનયે સ્થિતઃ ।। ૨૬.

સત્યવ્રતે પોતાના વ્રત, ભક્તિ, દયા અને પ્રતિજ્ઞા દ્વારા, વિશ્વામિત્રની પત્નીને શિસ્તપૂર્વક સંભાળી.

હત્વા મૃગાન્ વરાહાંશ્ચ મહિષાંશ્ચ વનેચરાન્। વિશ્વામિત્રાશ્રમાભ્યાશે તન્માંસમપચત્તતઃ ।। ૨૬.

વિશ્વામિત્રના આશ્રમ પાસે, તે હરણ, વરાહ, મહિષ અને અન્ય જંગલના પ્રાણીઓનું શિકાર કરી, તેમનું માંસ રાંધ્યું.

ઉપાંશુવ્રતમાસ્થાય દીક્ષાં દ્વાદશવાર્ષિકીમ્। પિતુર્નિયોગાતભજન્નૃપે તુ વનમાસ્થિતે ।। ૨૬.

ઉપાંશુ વ્રત ધારણ કરી, બાર વર્ષની દિક્ષા લીધી; પિતાની આજ્ઞા મુજબ સેવા કરી, જ્યારે રાજા વનમાં હતા.

અયોધ્યાઞ્ચૈવ રાજ્યઞ્ચ તથૈવાન્તઃપુરં મુનિઃ। યાજ્યોપાધ્યાયસંયોગાદ્વસિષ્ઠઃ પરિરક્ષિતઃ ।। ૨૬.

વસિષ્ઠ ઋષિએ, યજ્ઞકર્તા અને શિક્ષકોની મદદથી, અયોધ્યા, રાજ્ય અને મહેલનું રક્ષણ કર્યું.

સત્યવ્રતસ્તુ બાલ્યાત્તુ ભાવિનોઽર્થસ્ય વૈ બલાત્। વસિષ્ઠેઽભ્યાધિકં મન્યું ધારયામાસ મન્યુના ।। ૨૬.

સત્યવ્રતે બાળપણથી, ભવિષ્યના સંજોગોની અસરથી, વસિષ્ઠ કરતાં વધારે રોષ રાખ્યો.

પિત્રા રુદંસ્તદા રાષ્ટ્રાત્ પરિત્યક્તં સ્વમાત્મજમ્। ન વારયામાસ મુનિર્વસિષ્ઠઃ કારણેન વૈ ।। ૨૬.

પિતા રડતા, પોતાના પુત્રને રાજ્યમાંથી કાઢી મૂક્યો ત્યારે, વસિષ્ઠ ઋષિએ કોઈ કારણસર તેને રોક્યો નહીં.

પાણિગ્રહણમન્ત્રાણાં નિષ્ઠા સ્યાત્ સપ્તમે પદે। એવં સત્યવ્રતસ્તાન્ વૈ કૃતવાન્ સપ્તમે પદે ।। ૨૬.

પાણિગ્રહણના મંત્રોનું અંતિમ પગલું સાતમું પગલું છે; એ રીતે સત્યવ્રતે સાતમા પગલે મંત્રો પૂર્ણ કર્યા.

જાનન્ ધર્મ્માન્ વસિષ્ઠસ્તુ ન ચ મન્ત્રાનિહેચ્છતિ। ઇતિ સત્યવ્રતે રોષં વસિષ્ઠો મનસાકરોત્ ।। ૨૬.

વસિષ્ઠ ધર્મ જાણતા હતા, પણ મંત્રો બોલવા ઇચ્છતા નહોતા; તેથી, વસિષ્ઠે મનમાં સત્યવ્રત પ્રત્યે રોષ રાખ્યો.

ગુરુર્બુદ્ધ્યા તુ ભગવાન્ વસિષ્ઠઃ કૃતવાંસ્તદા। ન તુ સત્યવ્રતો બુદ્ધ્યા ઉપાંશુવ્રતમસ્ય વૈ ।। ૨૬.

ગુરુ વસિષ્ઠે એ સમયે બુદ્ધિથી કાર્ય કર્યું; પરંતુ સત્યવ્રતે બુદ્ધિપૂર્વક ઉપાંશુ વ્રતનું પાલન કર્યું નહીં.

તસ્મિંશ્ચોપરતે યો યત્પિતુરાસીન્મહામનાઃ। તેન દ્વાદશવર્ષાણિ નાવર્ષત્ પાકશાસનઃ ।। ૨૬.

પિતા વિદાય થયા પછી, જે પિતાની જગ્યાએ મહાન મનવાળો હતો, તેના સમયમાં બાર વર્ષ સુધી ઇન્દ્રે વરસાદ અટકાવ્યો.

તેન ત્વિદાનીં બહુધા દીક્ષાં તાં દુર્બલાં ભુવિ। કુલસ્ય નિષ્કૃતિઃ સ્વસ્ય કૃતેયઞ્ચ ભવેદિતિ ।। ૨૬.

આ કારણે, હવે initiation (દીક્ષા) જમીન પર અનેક રીતે અને કમજોરી બની ગઈ છે; તે કુટુંબ અને પોતાને માટે પ્રાયશ્ચિત્ત રૂપે કાર્ય કરે છે.

તતો વસિષ્ઠો ભગવાન્ પિત્રા ત્યક્તં ન્યવારયત્। અભિષેક્ષ્યામ્યહં રાજ્યે પશ્ચાદેનમિતિ પ્રભુઃ ।। ૨૬.

પછી પૂજ્ય વસિષ્ઠે, પિતાએ ત્યાગેલા તેને રોકી દીધા અને કહ્યું: 'હું તેને રાજયમાં પછી અભિષેક કરીશ.'

સ તુ દ્વાદશવર્ષાણિ દીક્ષાન્તામુદ્વહન્ બલી। અવિદ્યમાને માંસે તુ વસિષ્ઠસ્ય મહાત્મનઃ ।। ૨૬.

પણ તે, દૃઢ મનવાળો, બાર વર્ષ સુધી દીક્ષાનું ભાર સહન કરતો રહ્યો; અને મહાત્મા વસિષ્ઠ પાસે માંસ ઉપલબ્ધ નહોતું.

સર્વ્વકામદુઘાં ધેનું સંદદર્શ નૃપાત્મજઃ। તાં વૈ ક્રોધાચ્ચ મોહાચ્ચ શ્રમાચ્ચૈવ ક્ષુધાન્વિતઃ ।। ૨૬.

રાજકુમારે સર્વ ઇચ્છા પૂરી કરતી ગાય જોઈ; ક્રોધ, ભ્રમ, થાક અને ભૂખથી પ્રેરિત થઈ, તેણે એ રીતે વર્તન કર્યું.

દસ્યુધર્મ્મં ગતો દૃષ્ટ્વા જઘાન બલિનાં વરઃ। સ તુ માંસં સ્વયં ચૈવ વિશ્વામિત્રસ્ય ચાત્મજાન્ ।। ૨૬.

બાંધકીઓ જેવી વર્તન કરતા જોઈને, બલવાનમાં શ્રેષ્ઠએ તેને મારી નાખી; અને પોતે તથા વિશ્વામિત્રના પુત્રોએ એનું માંસ ખાધું.

ભોજયામાસ તચ્છ્રુત્વા વસિષ્ઠસ્તં તદાત્યજત્। પ્રોવાચ ચૈવ ભગવાન્ વસિષ્ઠસ્તં નૃપાત્મજમ્ ।। ૨૬.

વસિષ્ઠે આ સાંભળીને તેને ત્યાગી દીધો; અને પૂજ્ય વસિષ્ઠે એ રાજકુમારને કહ્યું.

પાતયે ક્રૂર હે ક્રૂર તવ શંકુમયોમયમ્ । યદિ તે ત્રીણિ શંકૂનિ ન સ્યુર્હિ પુરુષાધમ ।। ૨૬.

‘ક્રૂર, ઓ ક્રૂર, તારા શરીરમાં ત્રણ લોખંડના શંકુ ચડી જાય, જો તું મનુષ્યોમાં સૌથી નીચો નથી.’

પિતુશ્ચાપરિતોષેણ ગુરોર્દોગ્ધ્રીવધેન ચ। અપ્રોષિતોપયોગાચ્ચ ત્રિવિધસ્તે વ્યતિક્રમઃ ।। ૨૬.

પિતાને પ્રસન્ન ન કરી શકવાથી, ગુરુની ગાયને મારી નાખવાથી, અને વિદેશમાં નિષિદ્ધ વસ્તુ ખાવાથી, તારા ત્રણ પ્રકારના પાપ થયા છે.

એવં સ ત્રીણિ શંકૂનિ દૃષ્ટ્વા તસ્ય મહા તપાઃ। ત્રિશઙ્કુરિતિ હોવાચ ત્રિશઙ્કુસ્તેન સ સ્મૃતઃ ।। ૨૬.

એ રીતે, એ ત્રણ શંકુ જોઈને, મહાતપસ્વીએ તેને ત્રિશંકુ નામ આપ્યું; ત્યારથી તે ત્રિશંકુ તરીકે ઓળખાયો.

વિશ્વામિત્રસ્તુ દારાણામાગતો ભરણે કૃતે। તતસ્તસ્મૈ વરં પ્રાદાત્તદા પ્રીતસ્ત્રિશઙ્કવે ।। ૨૬.

વિશ્વામિત્ર પોતાના પરિવારના ભરણપોષણ માટે પાછા આવ્યા, અને ત્યારબાદ પ્રસન્ન થઈ ત્રિશંકુને વરદાન આપ્યું.

છન્દ્યમાનો વરેણાથ ગુરું વ્રવે નૃપાત્મજઃ। અનાવૃષ્ટિભયે તસ્મિન્ ગતે દ્વાદશવાર્ષિકે ।। ૨૬.

વર માંગવા માટે પ્રેરિત થતા, રાજકુમારે પોતાના ગુરુને પૂછ્યું; એ સમયે બાર વર્ષનો દુષ્કાળ અને અનાવૃષ્ટિનો ભય હતો.

અભિષિચ્ય રાજ્યે પિત્ર્યે યાજયામાસ તં મુનિઃ। મિષતાં દૈવતાનાઞ્ચ વસિષ્ઠસ્ય ચ કૌશિકઃ। સશરીરં તદા તં વૈ દિવમારોપયત્ પ્રભુઃ ।। ૨૬.

કૌશિક મુનીએ તેને પિતૃ રાજયમાં અભિષેક કર્યો અને યજ્ઞ કરાવ્યો; દેવો અને વસિષ્ઠની હાજરીમાં, તે મહાનએ તેને શરીર સાથે સ્વર્ગમાં લઈ ગયો.

મિષતસ્તુ વસિષ્ઠસ્ય તદદ્ભુતમિવાભવત્। અત્રાપ્યુદાહરન્તીમૌ શ્લોકૌ પૌરાણિકા જનાઃ ।। ૨૬.

વસિષ્ઠે જોઈને એ અદભુત લાગ્યું; અને અહીં પણ, પુરાણ જાણનારા લોકો આ બે શ્લોકો ઉદાહરણ તરીકે કહે છે.

વિશ્વામિત્રપ્રસાદેન ત્રિશઙ્કુર્દિવિ રાજતે । દેવૈ સાર્દ્ધં મહાતેજાનુગ્રહાત્તસ્ય ધીમતઃ ।। ૨૬.

વિશ્વામિત્રની કૃપાથી, ત્રિશંકુ સ્વર્ગમાં દેવો સાથે તેજસ્વી બની રહ્યો છે, એ વિદ્વાન અને શક્તિશાળી મહાનની અનુકંપાથી.