વાયુપુરાણમ્

ત્રસદશ્વોઽનરણ્યસ્ય હર્ય્યશ્વસ્તસ્ય ચાત્મજઃ । હર્ય્યશ્વાત્તુ દૃષદ્વત્યાં જજ્ઞે વસુમતો નૃપઃ ।। ૨૬.

અનરણ્યનો પુત્ર ત્રસદશ્વ હતો, અને તેનો પુત્ર હર્યશ્વ હતો; હર્યશ્વથી દૃષદવતી નદી પર વસુમત રાજાનો જન્મ થયો.

તસ્ય પુત્રોઽભવદ્રાજા ત્રિધન્વા નામ ધાર્મ્મિકઃ। આસીત્ ત્રૈધન્વનશ્ચાપિ વિદ્વાંસ્ત્રય્યાં રણપ્રભુઃ ।। ૨૬.

વસુમતનો પુત્ર ધર્મનિષ્ઠ રાજા ત્રિધન્વા હતો; અને ત્રૈધન્વન, ત્રણેય વેદોમાં નિપુણ અને યુદ્ધમાં પ્રભુ હતો.

તસ્ય સત્યવ્રતો નામ કુમારોઽભૂન્મહાબલઃ। તેન ભાર્ય્યા વિદર્ભસ્ય હૃતા હત્વા દિવૌકસઃ ।। ૨૬.

તેનો પુત્ર મહાબલી સત્યવ્રત હતો; એ વિદર્ભની પત્નીને દૈવતાઓને મારીને અપહરણ કરી લાવ્યો.

પાણિગ્રહણમન્ત્રેષુ નિષ્ઠાં સમ્પ્રાપિતોષ્વિહ। વિષ્ણુવૃદ્ધઃ સુતસ્તસ્ય વિષ્ણુ વૃદ્ધો યતઃ સ્મૃતઃ । એતે હ્યઙ્ગિરસઃ પુત્રાઃ ક્ષાત્રોપેતાઃ સમાશ્રિતાઃ ।। ૨૬.

તેને લગ્નવિધિમાંથી બહાર રાખવામાં આવ્યો; તેનો પુત્ર વિષ્ણુવૃદ્ધ હતો, જેનું નામ વિષ્ણુથી વૃદ્ધિ પામ્યું હોવાથી પડ્યું. એ બધા અંગિરસના પુત્રો છે, જે બ્રાહ્મણ હોવા છતાં ક્ષત્રિય માર્ગે ચાલ્યા છે.

કામાદ્બલાચ્ચ મોહાચ્ચ સઙ્કર્ષણબલેન ચ। ભાવિનોઽર્થસ્ય ચ બલાત્ તત્કૃતં તેન ધીમતા ।। ૨૬.

કામ, બલ, મોહ, સંકર્ષણની શક્તિ અને ભાવિના બલથી, એ વિવેકી પુરુષે એ કાર્ય કર્યું.

તમધર્મ્મેણ સંયુક્તં પિતા ત્રયીગુણોઽત્યજત્। અપધ્વંસેતિ બહુશોઽવદત્ ક્રોધસમન્વિતઃ ।। ૨૬.

પિતા, જે ત્રણેય વેદના ગુણોથી યુક્ત હતો, એ પુત્રને અધર્મમાં જોડાયેલા હોવાથી ત્યજી દીધો અને ગુસ્સામાં વારંવાર 'દૂર જા' કહ્યું.

પિતરં સોઽબ્રવીદેકઃ ક્વ ગચ્છામીતિ વૈ મુહુઃ। પિતા ચૈનમથોવાચ શ્વપાકૈઃ સહ વર્ત્તય ।। ૨૬.

પુત્રે વારંવાર પિતાને પૂછ્યું, 'હું ક્યાં જાઉં?' ત્યારે પિતાએ કહ્યું, 'શ્વપાકો સાથે રહીને જીવન વિતાવ.'

નાહં પુત્રેણ પુત્રાર્થી ત્વયાદ્ય કુલપાંસન। ઇત્યુક્તઃ સ નિરાક્રામન્નગરાદ્વચનાદ્વિભો ।। ૨૬.

હું મારા પુત્રથી પુત્રની ઇચ્છા રાખતો નથી, તું વંશનો કલંક છે; એમ કહીને, ભગવાનના આજ્ઞાથી તે શહેરમાંથી બહાર ગયો.

ન ચૈનં ધારયામાસ વસિષ્ઠો ભગવાનૃષિઃ। સ તુ સત્યવ્રતો ધીમાઞ્છ્વપાકાવસથાન્તિકમ્। પિત્રા મુક્તોઽવસદ્વીરઃ પિતા ચાસ્ય વનં યયૌ ।। ૨૬.

વસિષ્ઠ મહાન ઋષિએ તેને રોક્યો નહીં; સત્યવ્રત, બુદ્ધિશાળી અને સ્થિર, પિતાની મુક્તિ પછી, શ્વપાકના નિવાસ પાસે રહેવા લાગ્યો, અને પિતા વનમાં ગયા.

તસ્મિંસ્તુ વિષયે તસ્ય નાવર્ષત્ પાકશાસનઃ। સમા દ્વાદશ સંપૂર્ણાસ્તેનાધર્મ્મેણ વૈ તદા ।। ૨૬.

તેના પ્રદેશમાં, ઇન્દ્રે વરસાદ અટકાવ્યો; બાર વર્ષ સુધી, એ અયોગ્ય કર્મના કારણે દુર્ભિક્ષ પડ્યું.

દારાંસ્તુ તસ્ય વિષયે વિશ્વામિત્રો મહાતપાઃ। સંન્યસ્ય સાગરાનૂપે ચચાર વિપુલં તપઃ ।। ૨૬.

વિશ્વામિત્ર મહાતપસ્વી એ, પોતાની પત્નીને એ ભૂમિમાં છોડી, સમુદ્ર કિનારે ગાઢ તપ કરી.

તસ્ય પત્ની ગલે બદ્ધ્વા મધ્યમં પુત્રમૌરસમ્। શિખયા ભરણાર્થાય વ્યક્રીણાદ્ઘોશતેન વૈ ।। ૨૬.

પત્નીએ મધ્યમ પુત્રને ગળે બાંધીને, જીવન નિર્વાહ માટે, ઉંચી અવાજે વેચવા માટે કાઢ્યો.

તં તુ બદ્ધં ગલે દૃષ્ટ્વા વિક્રીતં તં નરોત્તમઃ। મહર્ષિપુત્રં ધર્મ્માત્મા મોક્ષયામાસ સુવ્રતઃ ।। ૨૬.

તે પુત્રને ગળે બાંધેલો અને વેચાતો જોઈને, ધર્મપ્રિય અને સદાચારવાળું મહાર્ષિનું પુત્ર, તેને મુક્ત કર્યો.

સત્યવ્રતો મહાબુદ્ધિર્ભરણં તસ્ય ચાકરોત્ । વિશ્વામિત્રસ્ય તુષ્ટ્યર્થમનુકમ્પાર્થમેવ ચ ।। ૨૬.

મહાન બુદ્ધિ ધરાવનાર સત્યવ્રતે, વિશ્વામિત્રની પ્રસન્નતા અને દયા માટે, તેના જીવન નિર્વાહની વ્યવસ્થા કરી.

સોઽભવદ્ઘાલવો નામ ગલે બદ્ધો મહાતપાઃ। મહર્ષિઃ કૌશિકસ્તાતસ્તેન વીર્યેણ મોક્ષિતઃ ।। ૨૬.

ગળે બાંધેલા મહાતપસ્વી તરીકે, તે ગાલવ નામે ઓળખાયો; મહાર્ષિ કૌશિક, તેના પરાક્રમથી મુક્ત થયો.

તસ્ય વ્રતેન ભક્ત્યા ચ કૃપયા ચ પ્રતિજ્ઞયા। વિશ્વામિત્રકલત્રઞ્ચ બભાર વિનયે સ્થિતઃ ।। ૨૬.

સત્યવ્રતે પોતાના વ્રત, ભક્તિ, દયા અને પ્રતિજ્ઞા દ્વારા, વિશ્વામિત્રની પત્નીને શિસ્તપૂર્વક સંભાળી.

હત્વા મૃગાન્ વરાહાંશ્ચ મહિષાંશ્ચ વનેચરાન્। વિશ્વામિત્રાશ્રમાભ્યાશે તન્માંસમપચત્તતઃ ।। ૨૬.

વિશ્વામિત્રના આશ્રમ પાસે, તે હરણ, વરાહ, મહિષ અને અન્ય જંગલના પ્રાણીઓનું શિકાર કરી, તેમનું માંસ રાંધ્યું.

ઉપાંશુવ્રતમાસ્થાય દીક્ષાં દ્વાદશવાર્ષિકીમ્। પિતુર્નિયોગાતભજન્નૃપે તુ વનમાસ્થિતે ।। ૨૬.

ઉપાંશુ વ્રત ધારણ કરી, બાર વર્ષની દિક્ષા લીધી; પિતાની આજ્ઞા મુજબ સેવા કરી, જ્યારે રાજા વનમાં હતા.

અયોધ્યાઞ્ચૈવ રાજ્યઞ્ચ તથૈવાન્તઃપુરં મુનિઃ। યાજ્યોપાધ્યાયસંયોગાદ્વસિષ્ઠઃ પરિરક્ષિતઃ ।। ૨૬.

વસિષ્ઠ ઋષિએ, યજ્ઞકર્તા અને શિક્ષકોની મદદથી, અયોધ્યા, રાજ્ય અને મહેલનું રક્ષણ કર્યું.

સત્યવ્રતસ્તુ બાલ્યાત્તુ ભાવિનોઽર્થસ્ય વૈ બલાત્। વસિષ્ઠેઽભ્યાધિકં મન્યું ધારયામાસ મન્યુના ।। ૨૬.

સત્યવ્રતે બાળપણથી, ભવિષ્યના સંજોગોની અસરથી, વસિષ્ઠ કરતાં વધારે રોષ રાખ્યો.

પિત્રા રુદંસ્તદા રાષ્ટ્રાત્ પરિત્યક્તં સ્વમાત્મજમ્। ન વારયામાસ મુનિર્વસિષ્ઠઃ કારણેન વૈ ।। ૨૬.

પિતા રડતા, પોતાના પુત્રને રાજ્યમાંથી કાઢી મૂક્યો ત્યારે, વસિષ્ઠ ઋષિએ કોઈ કારણસર તેને રોક્યો નહીં.

પાણિગ્રહણમન્ત્રાણાં નિષ્ઠા સ્યાત્ સપ્તમે પદે। એવં સત્યવ્રતસ્તાન્ વૈ કૃતવાન્ સપ્તમે પદે ।। ૨૬.

પાણિગ્રહણના મંત્રોનું અંતિમ પગલું સાતમું પગલું છે; એ રીતે સત્યવ્રતે સાતમા પગલે મંત્રો પૂર્ણ કર્યા.

જાનન્ ધર્મ્માન્ વસિષ્ઠસ્તુ ન ચ મન્ત્રાનિહેચ્છતિ। ઇતિ સત્યવ્રતે રોષં વસિષ્ઠો મનસાકરોત્ ।। ૨૬.

વસિષ્ઠ ધર્મ જાણતા હતા, પણ મંત્રો બોલવા ઇચ્છતા નહોતા; તેથી, વસિષ્ઠે મનમાં સત્યવ્રત પ્રત્યે રોષ રાખ્યો.

ગુરુર્બુદ્ધ્યા તુ ભગવાન્ વસિષ્ઠઃ કૃતવાંસ્તદા। ન તુ સત્યવ્રતો બુદ્ધ્યા ઉપાંશુવ્રતમસ્ય વૈ ।। ૨૬.

ગુરુ વસિષ્ઠે એ સમયે બુદ્ધિથી કાર્ય કર્યું; પરંતુ સત્યવ્રતે બુદ્ધિપૂર્વક ઉપાંશુ વ્રતનું પાલન કર્યું નહીં.

તસ્મિંશ્ચોપરતે યો યત્પિતુરાસીન્મહામનાઃ। તેન દ્વાદશવર્ષાણિ નાવર્ષત્ પાકશાસનઃ ।। ૨૬.

પિતા વિદાય થયા પછી, જે પિતાની જગ્યાએ મહાન મનવાળો હતો, તેના સમયમાં બાર વર્ષ સુધી ઇન્દ્રે વરસાદ અટકાવ્યો.

તેન ત્વિદાનીં બહુધા દીક્ષાં તાં દુર્બલાં ભુવિ। કુલસ્ય નિષ્કૃતિઃ સ્વસ્ય કૃતેયઞ્ચ ભવેદિતિ ।। ૨૬.

આ કારણે, હવે initiation (દીક્ષા) જમીન પર અનેક રીતે અને કમજોરી બની ગઈ છે; તે કુટુંબ અને પોતાને માટે પ્રાયશ્ચિત્ત રૂપે કાર્ય કરે છે.

તતો વસિષ્ઠો ભગવાન્ પિત્રા ત્યક્તં ન્યવારયત્। અભિષેક્ષ્યામ્યહં રાજ્યે પશ્ચાદેનમિતિ પ્રભુઃ ।। ૨૬.

પછી પૂજ્ય વસિષ્ઠે, પિતાએ ત્યાગેલા તેને રોકી દીધા અને કહ્યું: 'હું તેને રાજયમાં પછી અભિષેક કરીશ.'

સ તુ દ્વાદશવર્ષાણિ દીક્ષાન્તામુદ્વહન્ બલી। અવિદ્યમાને માંસે તુ વસિષ્ઠસ્ય મહાત્મનઃ ।। ૨૬.

પણ તે, દૃઢ મનવાળો, બાર વર્ષ સુધી દીક્ષાનું ભાર સહન કરતો રહ્યો; અને મહાત્મા વસિષ્ઠ પાસે માંસ ઉપલબ્ધ નહોતું.

સર્વ્વકામદુઘાં ધેનું સંદદર્શ નૃપાત્મજઃ। તાં વૈ ક્રોધાચ્ચ મોહાચ્ચ શ્રમાચ્ચૈવ ક્ષુધાન્વિતઃ ।। ૨૬.

રાજકુમારે સર્વ ઇચ્છા પૂરી કરતી ગાય જોઈ; ક્રોધ, ભ્રમ, થાક અને ભૂખથી પ્રેરિત થઈ, તેણે એ રીતે વર્તન કર્યું.