વાયુપુરાણમ્

અભિશસ્તા તુ સા ભર્ત્રા નદી સા બાહુદા કૃતા । તસ્યાસ્તુ ગૌરિકઃ પુત્ર શ્ચક્રવર્ત્તી બભૂવ હ ।। ૨૬.

પતિએ ગૌરીને શાપ આપ્યો અને એ નદી બાહુદા બની. તેના પુત્ર ગૌરિકે ચક્રવર્તી રાજા થયો.

માન્ધાતા યૌવનાશ્વો વૈ ત્રૈલોક્યવિજયી નૃપઃ। અત્રાપ્યુદાહરન્તીમૌ શ્લોકૌ પૌરાણિકી દ્વિજાઃ ।। ૨૬.

યુવનાશ્વનો પુત્ર માંધાતા, ત્રણેય લોકને જીતનાર રાજા હતો. અહીં પણ વિદ્વાન લોકો આ બે પ્રાચીન શ્લોકો કહે છે.

યાવત્સૂર્ય ઉદયતિ યાવચ્ચ પ્રતિતિષ્ઠતિ। સર્વં તદ્યૌવનાશ્વસ્ય માન્ધાતુઃ ક્ષેત્રમુચ્યતે ।। ૨૬.

સૂર્ય જ્યાં સુધી ઉગે છે અને જ્યાં સુધી અસ્ત થાય છે, ત્યાં સુધીનું બધું માંધાતા, યુવનાશ્વના પુત્રનું રાજ્ય કહેવાય છે.

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમં શ્લોકં વંશવિદો જનાઃ । યૌવનાશ્વં મહાત્માનં યજ્વાન મમિતૌજસમ્। માન્ધાતા તુ તનુર્વિષ્ણોઃ પુરાણજ્ઞાઃ પ્રજક્ષતે ।। ૨૬.

અહીં પણ વંશ જાણનાર લોકો આ શ્લોક કહે છે: યુવનાશ્વ મહાત્મા, યજ્ઞ કરનાર અને અત્યંત શક્તિશાળી હતો; અને માંધાતા, પુરાણ જાણનાર કહે છે, એ વિષ્ણુનો અવતાર હતો.

તસ્ય ચૈત્રરથી ભાર્ય્યા શશબિન્દોઃ સુતાઽભવત્। સાધ્વી બિન્દુમતી નામ રૂપેણાપ્રતિમા ભુવિ ।। ૨૬.

તેની પત્ની ચૈત્રરથી, શશબિંદુની દીકરી હતી; એનું નામ બિંદુમતી હતું, જે પૃથ્વી પર સૌંદર્યમાં અદ્વિતીય અને સદ્ગુણી હતી.

પતિવ્રતા ચ જ્યેષ્ઠા ચ ભ્રાતૄણામયુતસ્ય સા। તસ્યામુત્પાદયામાસ માન્ધાતા ત્રીન્ સુતાન્ પ્રભુઃ ।। ૨૬.

એ પતિપ્રતિ અને પોતાના દસ હજાર ભાઈઓમાં સૌથી મોટી હતી. માંધાતા એના દ્વારા ત્રણ પુત્રોનું જન્મ આપ્યો.

પુરુકુત્સમમ્બરીષં મુચુકુન્દઞ્ચ વિશ્રુતમ્। અમ્બરીષસ્ય દાયાદો યુવનાશ્વોઽપરઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૬.

એ ત્રણ પુત્રો પુરુકુત્સ, અંબરીષ અને પ્રસિદ્ધ મુચુકુંદ હતા. અંબરીષનો વારસદાર બીજો યુવનાશ્વ કહેવાય છે.

હરિતો યુવનાશ્વસ્ય હારિતાઃ શૂરયઃ સ્મૃતાઃ । એતે હ્યઙ્ગિરસઃ પુત્રાઃ ક્ષાત્રોપેતા દ્વિજાતયઃ ।। ૨૬.

યુવનાશ્વનો પુત્ર હરિત હતો, અને હારિતોવીર તરીકે ઓળખાય છે. એ બધા અંગિરસના પુત્રો છે, જે બ્રાહ્મણ હોવા છતાં ક્ષત્રિય માર્ગે ચાલ્યા છે.

પુરુકુત્સસ્ય દાયાદસ્ત્રસદ્દસ્યુર્મહાયશાઃ। નર્મદાયાં સમુત્પન્નઃ સમ્ભૂતસ્તસ્ય ચાત્મજઃ ।। ૨૬.

પુરુકુત્સનો વારસદાર પ્રસિદ્ધ ત્રસદસ્યુ હતો, જે નર્મદા નદીના કિનારે જન્મ્યો; તેની પુત્ર સંભૂત હતો.

સમ્ભૂતસ્યાત્મજઃ પુત્રો હ્યનરણ્યઃ પ્રતાપવાન્। રાવણેન હતો યેન ત્રિલોકીવિજયે પુરા ।। ૨૬.

સંભૂતનો પુત્ર અનરણ્ય, ખૂબ પરાક્રમી હતો; તેને રાવણે ત્રણેય લોકની જીત વખતે બહુ પહેલાં મારી નાખ્યો હતો.

ત્રસદશ્વોઽનરણ્યસ્ય હર્ય્યશ્વસ્તસ્ય ચાત્મજઃ । હર્ય્યશ્વાત્તુ દૃષદ્વત્યાં જજ્ઞે વસુમતો નૃપઃ ।। ૨૬.

અનરણ્યનો પુત્ર ત્રસદશ્વ હતો, અને તેનો પુત્ર હર્યશ્વ હતો; હર્યશ્વથી દૃષદવતી નદી પર વસુમત રાજાનો જન્મ થયો.

તસ્ય પુત્રોઽભવદ્રાજા ત્રિધન્વા નામ ધાર્મ્મિકઃ। આસીત્ ત્રૈધન્વનશ્ચાપિ વિદ્વાંસ્ત્રય્યાં રણપ્રભુઃ ।। ૨૬.

વસુમતનો પુત્ર ધર્મનિષ્ઠ રાજા ત્રિધન્વા હતો; અને ત્રૈધન્વન, ત્રણેય વેદોમાં નિપુણ અને યુદ્ધમાં પ્રભુ હતો.

તસ્ય સત્યવ્રતો નામ કુમારોઽભૂન્મહાબલઃ। તેન ભાર્ય્યા વિદર્ભસ્ય હૃતા હત્વા દિવૌકસઃ ।। ૨૬.

તેનો પુત્ર મહાબલી સત્યવ્રત હતો; એ વિદર્ભની પત્નીને દૈવતાઓને મારીને અપહરણ કરી લાવ્યો.

પાણિગ્રહણમન્ત્રેષુ નિષ્ઠાં સમ્પ્રાપિતોષ્વિહ। વિષ્ણુવૃદ્ધઃ સુતસ્તસ્ય વિષ્ણુ વૃદ્ધો યતઃ સ્મૃતઃ । એતે હ્યઙ્ગિરસઃ પુત્રાઃ ક્ષાત્રોપેતાઃ સમાશ્રિતાઃ ।। ૨૬.

તેને લગ્નવિધિમાંથી બહાર રાખવામાં આવ્યો; તેનો પુત્ર વિષ્ણુવૃદ્ધ હતો, જેનું નામ વિષ્ણુથી વૃદ્ધિ પામ્યું હોવાથી પડ્યું. એ બધા અંગિરસના પુત્રો છે, જે બ્રાહ્મણ હોવા છતાં ક્ષત્રિય માર્ગે ચાલ્યા છે.

કામાદ્બલાચ્ચ મોહાચ્ચ સઙ્કર્ષણબલેન ચ। ભાવિનોઽર્થસ્ય ચ બલાત્ તત્કૃતં તેન ધીમતા ।। ૨૬.

કામ, બલ, મોહ, સંકર્ષણની શક્તિ અને ભાવિના બલથી, એ વિવેકી પુરુષે એ કાર્ય કર્યું.

તમધર્મ્મેણ સંયુક્તં પિતા ત્રયીગુણોઽત્યજત્। અપધ્વંસેતિ બહુશોઽવદત્ ક્રોધસમન્વિતઃ ।। ૨૬.

પિતા, જે ત્રણેય વેદના ગુણોથી યુક્ત હતો, એ પુત્રને અધર્મમાં જોડાયેલા હોવાથી ત્યજી દીધો અને ગુસ્સામાં વારંવાર 'દૂર જા' કહ્યું.

પિતરં સોઽબ્રવીદેકઃ ક્વ ગચ્છામીતિ વૈ મુહુઃ। પિતા ચૈનમથોવાચ શ્વપાકૈઃ સહ વર્ત્તય ।। ૨૬.

પુત્રે વારંવાર પિતાને પૂછ્યું, 'હું ક્યાં જાઉં?' ત્યારે પિતાએ કહ્યું, 'શ્વપાકો સાથે રહીને જીવન વિતાવ.'

નાહં પુત્રેણ પુત્રાર્થી ત્વયાદ્ય કુલપાંસન। ઇત્યુક્તઃ સ નિરાક્રામન્નગરાદ્વચનાદ્વિભો ।। ૨૬.

હું મારા પુત્રથી પુત્રની ઇચ્છા રાખતો નથી, તું વંશનો કલંક છે; એમ કહીને, ભગવાનના આજ્ઞાથી તે શહેરમાંથી બહાર ગયો.

ન ચૈનં ધારયામાસ વસિષ્ઠો ભગવાનૃષિઃ। સ તુ સત્યવ્રતો ધીમાઞ્છ્વપાકાવસથાન્તિકમ્। પિત્રા મુક્તોઽવસદ્વીરઃ પિતા ચાસ્ય વનં યયૌ ।। ૨૬.

વસિષ્ઠ મહાન ઋષિએ તેને રોક્યો નહીં; સત્યવ્રત, બુદ્ધિશાળી અને સ્થિર, પિતાની મુક્તિ પછી, શ્વપાકના નિવાસ પાસે રહેવા લાગ્યો, અને પિતા વનમાં ગયા.

તસ્મિંસ્તુ વિષયે તસ્ય નાવર્ષત્ પાકશાસનઃ। સમા દ્વાદશ સંપૂર્ણાસ્તેનાધર્મ્મેણ વૈ તદા ।। ૨૬.

તેના પ્રદેશમાં, ઇન્દ્રે વરસાદ અટકાવ્યો; બાર વર્ષ સુધી, એ અયોગ્ય કર્મના કારણે દુર્ભિક્ષ પડ્યું.

દારાંસ્તુ તસ્ય વિષયે વિશ્વામિત્રો મહાતપાઃ। સંન્યસ્ય સાગરાનૂપે ચચાર વિપુલં તપઃ ।। ૨૬.

વિશ્વામિત્ર મહાતપસ્વી એ, પોતાની પત્નીને એ ભૂમિમાં છોડી, સમુદ્ર કિનારે ગાઢ તપ કરી.

તસ્ય પત્ની ગલે બદ્ધ્વા મધ્યમં પુત્રમૌરસમ્। શિખયા ભરણાર્થાય વ્યક્રીણાદ્ઘોશતેન વૈ ।। ૨૬.

પત્નીએ મધ્યમ પુત્રને ગળે બાંધીને, જીવન નિર્વાહ માટે, ઉંચી અવાજે વેચવા માટે કાઢ્યો.

તં તુ બદ્ધં ગલે દૃષ્ટ્વા વિક્રીતં તં નરોત્તમઃ। મહર્ષિપુત્રં ધર્મ્માત્મા મોક્ષયામાસ સુવ્રતઃ ।। ૨૬.

તે પુત્રને ગળે બાંધેલો અને વેચાતો જોઈને, ધર્મપ્રિય અને સદાચારવાળું મહાર્ષિનું પુત્ર, તેને મુક્ત કર્યો.

સત્યવ્રતો મહાબુદ્ધિર્ભરણં તસ્ય ચાકરોત્ । વિશ્વામિત્રસ્ય તુષ્ટ્યર્થમનુકમ્પાર્થમેવ ચ ।। ૨૬.

મહાન બુદ્ધિ ધરાવનાર સત્યવ્રતે, વિશ્વામિત્રની પ્રસન્નતા અને દયા માટે, તેના જીવન નિર્વાહની વ્યવસ્થા કરી.

સોઽભવદ્ઘાલવો નામ ગલે બદ્ધો મહાતપાઃ। મહર્ષિઃ કૌશિકસ્તાતસ્તેન વીર્યેણ મોક્ષિતઃ ।। ૨૬.

ગળે બાંધેલા મહાતપસ્વી તરીકે, તે ગાલવ નામે ઓળખાયો; મહાર્ષિ કૌશિક, તેના પરાક્રમથી મુક્ત થયો.

તસ્ય વ્રતેન ભક્ત્યા ચ કૃપયા ચ પ્રતિજ્ઞયા। વિશ્વામિત્રકલત્રઞ્ચ બભાર વિનયે સ્થિતઃ ।। ૨૬.

સત્યવ્રતે પોતાના વ્રત, ભક્તિ, દયા અને પ્રતિજ્ઞા દ્વારા, વિશ્વામિત્રની પત્નીને શિસ્તપૂર્વક સંભાળી.

હત્વા મૃગાન્ વરાહાંશ્ચ મહિષાંશ્ચ વનેચરાન્। વિશ્વામિત્રાશ્રમાભ્યાશે તન્માંસમપચત્તતઃ ।। ૨૬.

વિશ્વામિત્રના આશ્રમ પાસે, તે હરણ, વરાહ, મહિષ અને અન્ય જંગલના પ્રાણીઓનું શિકાર કરી, તેમનું માંસ રાંધ્યું.

ઉપાંશુવ્રતમાસ્થાય દીક્ષાં દ્વાદશવાર્ષિકીમ્। પિતુર્નિયોગાતભજન્નૃપે તુ વનમાસ્થિતે ।। ૨૬.

ઉપાંશુ વ્રત ધારણ કરી, બાર વર્ષની દિક્ષા લીધી; પિતાની આજ્ઞા મુજબ સેવા કરી, જ્યારે રાજા વનમાં હતા.

અયોધ્યાઞ્ચૈવ રાજ્યઞ્ચ તથૈવાન્તઃપુરં મુનિઃ। યાજ્યોપાધ્યાયસંયોગાદ્વસિષ્ઠઃ પરિરક્ષિતઃ ।। ૨૬.

વસિષ્ઠ ઋષિએ, યજ્ઞકર્તા અને શિક્ષકોની મદદથી, અયોધ્યા, રાજ્ય અને મહેલનું રક્ષણ કર્યું.