વાયુપુરાણમ્

તસ્ય પુત્રાસ્તુ નિર્દ્દગ્ધાસ્ત્રિભિરૂનાસ્તુ રાક્ષસાઃ। તતઃ સ રાજાતિબલો ધુન્ધુબન્ધુનિબર્હણઃ ।। ૨૬.

તેના પુત્રો, ત્રણ સિવાય, રાક્ષસના અગ્નિથી દહાયા; પછી એ અતિશય શક્તિશાળી રાજાએ ધુંધુના સગાંઓનો નાશ કર્યો.

તસ્ય વારિમયં વેગમપિબત્ સ નરાધિપઃ। યોગી યોગેન વહ્નિં વા શમયામાસ વારિણા ।। ૨૬.

એ મનુષ્યાધિપતિએ વહેતા પાણી પી લીધું, અને યોગ શક્તિથી પાણી વડે અગ્નિને શાંત કર્યો, જેમ યોગી કરે.

નિરસ્યત્તં મહાકાયં બલેનોદકરાક્ષસમ્। ઉત્તઙ્કં દર્શયામાસ કૃતકર્મ્મા નરાધિપઃ ।। ૨૬.

પોતાની શક્તિથી તેણે એ મહાકાય જલરાક્ષસને પરાજિત કર્યો, અને કાર્ય પૂર્ણ કરી રાજાએ તેને ઉત્તંકને દર્શાવ્યો.

ઉત્તઙ્કશ્ચ વરં પ્રાદાત્તસ્મૈ રાજ્ઞે મહાત્મને। અદાત્તસ્યાક્ષયં વિત્તં શત્રુભિશ્ચાપ્યધૃષ્યતામ્ ।। ૨૬.

ઉત્તંકે એ મહાન આત્માવાળા રાજાને આશીર્વાદ આપ્યો: અક્ષય ધન અને દુશ્મન સામે પણ અપરાજિત રહેવાની શક્તિ.

ધર્મ્મે રતિઞ્ચ સતતં સ્વર્ગે વાસં તથાક્ષયમ્। પુત્રાણાં ચાક્ષયાઁલ્લોકાન્ સ્વર્ગે યે રાક્ષસા હતાઃ ।। ૨૬.

તેને ધર્મમાં સતત રુચિ, સ્વર્ગમાં અવિનાશી નિવાસ, અને રાક્ષસ દ્વારા મારાયેલા તેના પુત્રોને સ્વર્ગમાં અક્ષય લોક આપ્યા.

તસ્ય પુત્રાસ્ત્રયઃ શિષ્ટા દૃઢાશ્વો જ્યેષ્ઠ ઉચ્યતે। ભદ્રાશ્વઃ કપિલાશ્વશ્ચ કનીયાસૌ તુ તૌ સ્મૃતૌ ।। ૨૬.

તેના પુત્રોમાં ત્રણ બચ્યા: મોટો દૃઢાશ્વ કહેવાય છે; ભદ્રાશ્વ અને કપિલાશ્વ એ બે નાના, એમ સ્મરણ થાય છે.

ધૌન્ધુમારિર્દૃઢાશ્વસ્તુ હર્યશ્વસ્તસ્ય ચાત્મજઃ। હર્યશ્વસ્ય નિકુમ્ભોઽભૂત્ ક્ષત્રધર્મરતઃ સદા ।। ૨૬.

ધુંધુમારી એ દૃઢાશ્વ છે, અને તેનો પુત્ર હર્યાશ્વ; હર્યાશ્વનો પુત્ર નિકુંભ, જે હંમેશા ક્ષત્રિય ધર્મમાં રુચિ ધરાવતો.

સંહતાશ્વો નિકુમ્ભસ્ય શ્રુતો રણવિશારદઃ । કૃશાશ્વશ્ચાક્ષયાશ્વશ્ચ સંહતાશ્ચ સુતાવુભૌ ।। ૨૬.

સંહતાશ્વ, જે રણમાં પ્રખ્યાત અને નિપુણ, એ નિકુંભનો પુત્ર હતો; કૃશાશ્વ અને અક્ષયાશ્વ, બંને સંહતાશ્વના પુત્રો.

તસ્ય પત્ની હૈમવતી સતાં મતિદૃષદ્વતી। વિખ્યાતા ત્રિષુ લોકેષુ પુત્રસ્તસ્યાઃ પ્રસેનજિત્ ।। ૨૬.

તેની પત્ની હૈમવતી, સજ્જનોની બુદ્ધિમાં દૃઢ, ત્રણેય લોકમાં પ્રસિદ્ધ હતી; તેનો પુત્ર પ્રસેનજિત હતો.

યુવનાશ્વઃ સુતસ્તસ્ય ત્રિષુ લોકેષ્વતિદ્યુતિઃ। અત્યન્તધાર્મિકો ગૌરી તસ્ય પત્ની પતિવ્રતા ।। ૨૬.

યુવનાશ્વ એનો પુત્ર હતો, જેની તેજસ્વિતા ત્રણેય લોકોથી વધુ હતી. એ ખૂબ ધર્મનિષ્ઠ હતો, અને તેની પત્ની ગૌરી પતિપ્રતિ હતી.

અભિશસ્તા તુ સા ભર્ત્રા નદી સા બાહુદા કૃતા । તસ્યાસ્તુ ગૌરિકઃ પુત્ર શ્ચક્રવર્ત્તી બભૂવ હ ।। ૨૬.

પતિએ ગૌરીને શાપ આપ્યો અને એ નદી બાહુદા બની. તેના પુત્ર ગૌરિકે ચક્રવર્તી રાજા થયો.

માન્ધાતા યૌવનાશ્વો વૈ ત્રૈલોક્યવિજયી નૃપઃ। અત્રાપ્યુદાહરન્તીમૌ શ્લોકૌ પૌરાણિકી દ્વિજાઃ ।। ૨૬.

યુવનાશ્વનો પુત્ર માંધાતા, ત્રણેય લોકને જીતનાર રાજા હતો. અહીં પણ વિદ્વાન લોકો આ બે પ્રાચીન શ્લોકો કહે છે.

યાવત્સૂર્ય ઉદયતિ યાવચ્ચ પ્રતિતિષ્ઠતિ। સર્વં તદ્યૌવનાશ્વસ્ય માન્ધાતુઃ ક્ષેત્રમુચ્યતે ।। ૨૬.

સૂર્ય જ્યાં સુધી ઉગે છે અને જ્યાં સુધી અસ્ત થાય છે, ત્યાં સુધીનું બધું માંધાતા, યુવનાશ્વના પુત્રનું રાજ્ય કહેવાય છે.

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમં શ્લોકં વંશવિદો જનાઃ । યૌવનાશ્વં મહાત્માનં યજ્વાન મમિતૌજસમ્। માન્ધાતા તુ તનુર્વિષ્ણોઃ પુરાણજ્ઞાઃ પ્રજક્ષતે ।। ૨૬.

અહીં પણ વંશ જાણનાર લોકો આ શ્લોક કહે છે: યુવનાશ્વ મહાત્મા, યજ્ઞ કરનાર અને અત્યંત શક્તિશાળી હતો; અને માંધાતા, પુરાણ જાણનાર કહે છે, એ વિષ્ણુનો અવતાર હતો.

તસ્ય ચૈત્રરથી ભાર્ય્યા શશબિન્દોઃ સુતાઽભવત્। સાધ્વી બિન્દુમતી નામ રૂપેણાપ્રતિમા ભુવિ ।। ૨૬.

તેની પત્ની ચૈત્રરથી, શશબિંદુની દીકરી હતી; એનું નામ બિંદુમતી હતું, જે પૃથ્વી પર સૌંદર્યમાં અદ્વિતીય અને સદ્ગુણી હતી.

પતિવ્રતા ચ જ્યેષ્ઠા ચ ભ્રાતૄણામયુતસ્ય સા। તસ્યામુત્પાદયામાસ માન્ધાતા ત્રીન્ સુતાન્ પ્રભુઃ ।। ૨૬.

એ પતિપ્રતિ અને પોતાના દસ હજાર ભાઈઓમાં સૌથી મોટી હતી. માંધાતા એના દ્વારા ત્રણ પુત્રોનું જન્મ આપ્યો.

પુરુકુત્સમમ્બરીષં મુચુકુન્દઞ્ચ વિશ્રુતમ્। અમ્બરીષસ્ય દાયાદો યુવનાશ્વોઽપરઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૬.

એ ત્રણ પુત્રો પુરુકુત્સ, અંબરીષ અને પ્રસિદ્ધ મુચુકુંદ હતા. અંબરીષનો વારસદાર બીજો યુવનાશ્વ કહેવાય છે.

હરિતો યુવનાશ્વસ્ય હારિતાઃ શૂરયઃ સ્મૃતાઃ । એતે હ્યઙ્ગિરસઃ પુત્રાઃ ક્ષાત્રોપેતા દ્વિજાતયઃ ।। ૨૬.

યુવનાશ્વનો પુત્ર હરિત હતો, અને હારિતોવીર તરીકે ઓળખાય છે. એ બધા અંગિરસના પુત્રો છે, જે બ્રાહ્મણ હોવા છતાં ક્ષત્રિય માર્ગે ચાલ્યા છે.

પુરુકુત્સસ્ય દાયાદસ્ત્રસદ્દસ્યુર્મહાયશાઃ। નર્મદાયાં સમુત્પન્નઃ સમ્ભૂતસ્તસ્ય ચાત્મજઃ ।। ૨૬.

પુરુકુત્સનો વારસદાર પ્રસિદ્ધ ત્રસદસ્યુ હતો, જે નર્મદા નદીના કિનારે જન્મ્યો; તેની પુત્ર સંભૂત હતો.

સમ્ભૂતસ્યાત્મજઃ પુત્રો હ્યનરણ્યઃ પ્રતાપવાન્। રાવણેન હતો યેન ત્રિલોકીવિજયે પુરા ।। ૨૬.

સંભૂતનો પુત્ર અનરણ્ય, ખૂબ પરાક્રમી હતો; તેને રાવણે ત્રણેય લોકની જીત વખતે બહુ પહેલાં મારી નાખ્યો હતો.

ત્રસદશ્વોઽનરણ્યસ્ય હર્ય્યશ્વસ્તસ્ય ચાત્મજઃ । હર્ય્યશ્વાત્તુ દૃષદ્વત્યાં જજ્ઞે વસુમતો નૃપઃ ।। ૨૬.

અનરણ્યનો પુત્ર ત્રસદશ્વ હતો, અને તેનો પુત્ર હર્યશ્વ હતો; હર્યશ્વથી દૃષદવતી નદી પર વસુમત રાજાનો જન્મ થયો.

તસ્ય પુત્રોઽભવદ્રાજા ત્રિધન્વા નામ ધાર્મ્મિકઃ। આસીત્ ત્રૈધન્વનશ્ચાપિ વિદ્વાંસ્ત્રય્યાં રણપ્રભુઃ ।। ૨૬.

વસુમતનો પુત્ર ધર્મનિષ્ઠ રાજા ત્રિધન્વા હતો; અને ત્રૈધન્વન, ત્રણેય વેદોમાં નિપુણ અને યુદ્ધમાં પ્રભુ હતો.

તસ્ય સત્યવ્રતો નામ કુમારોઽભૂન્મહાબલઃ। તેન ભાર્ય્યા વિદર્ભસ્ય હૃતા હત્વા દિવૌકસઃ ।। ૨૬.

તેનો પુત્ર મહાબલી સત્યવ્રત હતો; એ વિદર્ભની પત્નીને દૈવતાઓને મારીને અપહરણ કરી લાવ્યો.

પાણિગ્રહણમન્ત્રેષુ નિષ્ઠાં સમ્પ્રાપિતોષ્વિહ। વિષ્ણુવૃદ્ધઃ સુતસ્તસ્ય વિષ્ણુ વૃદ્ધો યતઃ સ્મૃતઃ । એતે હ્યઙ્ગિરસઃ પુત્રાઃ ક્ષાત્રોપેતાઃ સમાશ્રિતાઃ ।। ૨૬.

તેને લગ્નવિધિમાંથી બહાર રાખવામાં આવ્યો; તેનો પુત્ર વિષ્ણુવૃદ્ધ હતો, જેનું નામ વિષ્ણુથી વૃદ્ધિ પામ્યું હોવાથી પડ્યું. એ બધા અંગિરસના પુત્રો છે, જે બ્રાહ્મણ હોવા છતાં ક્ષત્રિય માર્ગે ચાલ્યા છે.

કામાદ્બલાચ્ચ મોહાચ્ચ સઙ્કર્ષણબલેન ચ। ભાવિનોઽર્થસ્ય ચ બલાત્ તત્કૃતં તેન ધીમતા ।। ૨૬.

કામ, બલ, મોહ, સંકર્ષણની શક્તિ અને ભાવિના બલથી, એ વિવેકી પુરુષે એ કાર્ય કર્યું.

તમધર્મ્મેણ સંયુક્તં પિતા ત્રયીગુણોઽત્યજત્। અપધ્વંસેતિ બહુશોઽવદત્ ક્રોધસમન્વિતઃ ।। ૨૬.

પિતા, જે ત્રણેય વેદના ગુણોથી યુક્ત હતો, એ પુત્રને અધર્મમાં જોડાયેલા હોવાથી ત્યજી દીધો અને ગુસ્સામાં વારંવાર 'દૂર જા' કહ્યું.

પિતરં સોઽબ્રવીદેકઃ ક્વ ગચ્છામીતિ વૈ મુહુઃ। પિતા ચૈનમથોવાચ શ્વપાકૈઃ સહ વર્ત્તય ।। ૨૬.

પુત્રે વારંવાર પિતાને પૂછ્યું, 'હું ક્યાં જાઉં?' ત્યારે પિતાએ કહ્યું, 'શ્વપાકો સાથે રહીને જીવન વિતાવ.'

નાહં પુત્રેણ પુત્રાર્થી ત્વયાદ્ય કુલપાંસન। ઇત્યુક્તઃ સ નિરાક્રામન્નગરાદ્વચનાદ્વિભો ।। ૨૬.

હું મારા પુત્રથી પુત્રની ઇચ્છા રાખતો નથી, તું વંશનો કલંક છે; એમ કહીને, ભગવાનના આજ્ઞાથી તે શહેરમાંથી બહાર ગયો.

ન ચૈનં ધારયામાસ વસિષ્ઠો ભગવાનૃષિઃ। સ તુ સત્યવ્રતો ધીમાઞ્છ્વપાકાવસથાન્તિકમ્। પિત્રા મુક્તોઽવસદ્વીરઃ પિતા ચાસ્ય વનં યયૌ ।। ૨૬.

વસિષ્ઠ મહાન ઋષિએ તેને રોક્યો નહીં; સત્યવ્રત, બુદ્ધિશાળી અને સ્થિર, પિતાની મુક્તિ પછી, શ્વપાકના નિવાસ પાસે રહેવા લાગ્યો, અને પિતા વનમાં ગયા.