વાયુપુરાણમ્

રાજા સંન્યસ્તશસ્ત્રોઽહમયન્તુ તનયો મમ। ભવિષ્યતિ દ્વિજશ્વેષ્ઠ ધુન્ધુમારો ન સંશયઃ ।। ૨૬.

રાજાએ કહ્યું: મેં શસ્ત્રો છોડી દીધા છે; હવે મારા પુત્રને જવા દો. હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, તે નિશ્ચયે ધુંધુમાર બનશે.

સ તં વ્યાદિશ્ય તનયં ધુન્ધુમારણમુદ્યતમ્। જગામ પર્વ્વતાયૈવ તપસે શંસિતવ્રતઃ ।। ૨૬.

પિતા ધુંધુને નાશ કરવા તૈયાર થયેલા પુત્રને સૂચના આપી, પોતે પર્વત તરફ તપ કરવા માટે સ્પષ્ટ વ્રત લઈને ચાલ્યા ગયા.

કુબલાશ્વસ્તુ ધર્મ્માત્મા પિતુર્વચનમાસ્થિતઃ। સહસ્રૈરેકવિંશત્યા પુત્રાણાં સહ પાર્થિવઃ। પ્રાયાદુત્તઙ્ક સહિતો ધુન્ધોસ્તસ્ય નિવારણે ।। ૨૬.

કુબલાશ્વ ધર્મપ્રવૃત્ત મનથી પિતાનું આજ્ઞા સ્વીકારી, એકવીસ હજાર પુત્રો અને ઉત્તંક સાથે ધુંધુને દમન કરવા માટે રાજા ચાલ્યા.

તમાવિશત્તતો વિષ્ણુર્ભગવાન્ સ્વેન તેજસા। ઉત્તઙ્કસ્ય નિયોગાત્તુ લોકાનાં હિતકામ્યયા ।। ૨૬.

પછી ભગવાન વિષ્ણુએ પોતાના તેજથી તેમાં પ્રવેશ કર્યો, ઉત્તંકની ઈચ્છા અને લોક કલ્યાણ માટે.

તસ્મિન્ પ્રયાતે દુર્દ્ધર્ષે દિવિ શબ્દો મહાનભૂત્। અદ્યપ્રુભૃત્યેષ નૃપો ધુન્ધુમારો ભવિષ્યતિ ।। ૨૬.

તેના જતા જ સ્વર્ગમાં મોટો અવાજ થયો, જે સહન કરવો મુશ્કેલ હતો: 'આજે પછી આ રાજા ધુંધુમાર તરીકે ઓળખાશે.'

દિવ્યૈઃ પુષ્પૈશ્ચ તં દેવાઃ સમમંસત અદ્ભુતમ્। સગત્વા પુરુષ વ્યાઘ્રસ્તનયૈઃ સહ વીર્ય્યવાન્ ।। ૨૬.

દેવોએ તેને દિવ્ય ફૂલો વડે અદભુત રીતે સન્માન આપ્યું, અને પુરુષોમાં વાઘ જેવો શક્તિશાળી, પોતાના પુત્રો સાથે ચાલ્યા.

સમુદ્રં ખનયામાસ વાલુકાર્ણવમવ્યયમ્। નારાયણેન રાજર્ષિસ્તેજસાપ્યાયિતો હિ સઃ ।। ૨૬.

નારાયણના તેજથી ભરેલા એ રાજર્ષિએ અવિનાશી વાળુકા સમુદ્ર ખોદવાનું શરૂ કર્યું.

બભૂવાતિબલો ભૂય ઉત્તઙ્કસ્ય વશે સ્થિતઃ। તસ્ય પુત્રૈઃ ખનદ્ભિશ્ચ વાલુકાન્તર્હિતસ્તદા ।। ૨૬.

તે ઉત્તંકના વશમાં રહી અત્યંત શક્તિશાળી બન્યો; તે સમયે તેના પુત્રોએ વાળુકામાં છુપાયેલા તેને ખોદી કાઢ્યા.

ધુન્ધુરાસાદિતસ્તત્ર દિશમાશ્રિત્ય પશ્ચિમામ્। મુખજેનાગ્નિના ક્રુદ્ધો લોકાનુદ્વર્ત્તયન્નિવ ।। ૨૬.

ત્યાં ધુંધુ પશ્ચિમ દિશામાં આશ્રય લઈને મળ્યો, ક્રોધથી મોઢામાંથી અગ્નિ ફૂંકતો, જાણે દુનિયા ઉથલાવી રહ્યો હોય.

વારિ શુશ્રાવ યોગેન મહોદધિરિવોદયે। સોમસ્ય સોમપશ્રેષ્ઠ ધારોર્મિકલિલો મહાન્ ।। ૨૬.

યોગ શક્તિથી તેણે પાણીનો અવાજ સાંભળ્યો, જે મહાસાગર ઉછળે ત્યારે જેવો હોય, તરંગોની મોટી ગુંજ, હે શ્રેષ્ઠ સોમપાન કરનાર.

તસ્ય પુત્રાસ્તુ નિર્દ્દગ્ધાસ્ત્રિભિરૂનાસ્તુ રાક્ષસાઃ। તતઃ સ રાજાતિબલો ધુન્ધુબન્ધુનિબર્હણઃ ।। ૨૬.

તેના પુત્રો, ત્રણ સિવાય, રાક્ષસના અગ્નિથી દહાયા; પછી એ અતિશય શક્તિશાળી રાજાએ ધુંધુના સગાંઓનો નાશ કર્યો.

તસ્ય વારિમયં વેગમપિબત્ સ નરાધિપઃ। યોગી યોગેન વહ્નિં વા શમયામાસ વારિણા ।। ૨૬.

એ મનુષ્યાધિપતિએ વહેતા પાણી પી લીધું, અને યોગ શક્તિથી પાણી વડે અગ્નિને શાંત કર્યો, જેમ યોગી કરે.

નિરસ્યત્તં મહાકાયં બલેનોદકરાક્ષસમ્। ઉત્તઙ્કં દર્શયામાસ કૃતકર્મ્મા નરાધિપઃ ।। ૨૬.

પોતાની શક્તિથી તેણે એ મહાકાય જલરાક્ષસને પરાજિત કર્યો, અને કાર્ય પૂર્ણ કરી રાજાએ તેને ઉત્તંકને દર્શાવ્યો.

ઉત્તઙ્કશ્ચ વરં પ્રાદાત્તસ્મૈ રાજ્ઞે મહાત્મને। અદાત્તસ્યાક્ષયં વિત્તં શત્રુભિશ્ચાપ્યધૃષ્યતામ્ ।। ૨૬.

ઉત્તંકે એ મહાન આત્માવાળા રાજાને આશીર્વાદ આપ્યો: અક્ષય ધન અને દુશ્મન સામે પણ અપરાજિત રહેવાની શક્તિ.

ધર્મ્મે રતિઞ્ચ સતતં સ્વર્ગે વાસં તથાક્ષયમ્। પુત્રાણાં ચાક્ષયાઁલ્લોકાન્ સ્વર્ગે યે રાક્ષસા હતાઃ ।। ૨૬.

તેને ધર્મમાં સતત રુચિ, સ્વર્ગમાં અવિનાશી નિવાસ, અને રાક્ષસ દ્વારા મારાયેલા તેના પુત્રોને સ્વર્ગમાં અક્ષય લોક આપ્યા.

તસ્ય પુત્રાસ્ત્રયઃ શિષ્ટા દૃઢાશ્વો જ્યેષ્ઠ ઉચ્યતે। ભદ્રાશ્વઃ કપિલાશ્વશ્ચ કનીયાસૌ તુ તૌ સ્મૃતૌ ।। ૨૬.

તેના પુત્રોમાં ત્રણ બચ્યા: મોટો દૃઢાશ્વ કહેવાય છે; ભદ્રાશ્વ અને કપિલાશ્વ એ બે નાના, એમ સ્મરણ થાય છે.

ધૌન્ધુમારિર્દૃઢાશ્વસ્તુ હર્યશ્વસ્તસ્ય ચાત્મજઃ। હર્યશ્વસ્ય નિકુમ્ભોઽભૂત્ ક્ષત્રધર્મરતઃ સદા ।। ૨૬.

ધુંધુમારી એ દૃઢાશ્વ છે, અને તેનો પુત્ર હર્યાશ્વ; હર્યાશ્વનો પુત્ર નિકુંભ, જે હંમેશા ક્ષત્રિય ધર્મમાં રુચિ ધરાવતો.

સંહતાશ્વો નિકુમ્ભસ્ય શ્રુતો રણવિશારદઃ । કૃશાશ્વશ્ચાક્ષયાશ્વશ્ચ સંહતાશ્ચ સુતાવુભૌ ।। ૨૬.

સંહતાશ્વ, જે રણમાં પ્રખ્યાત અને નિપુણ, એ નિકુંભનો પુત્ર હતો; કૃશાશ્વ અને અક્ષયાશ્વ, બંને સંહતાશ્વના પુત્રો.

તસ્ય પત્ની હૈમવતી સતાં મતિદૃષદ્વતી। વિખ્યાતા ત્રિષુ લોકેષુ પુત્રસ્તસ્યાઃ પ્રસેનજિત્ ।। ૨૬.

તેની પત્ની હૈમવતી, સજ્જનોની બુદ્ધિમાં દૃઢ, ત્રણેય લોકમાં પ્રસિદ્ધ હતી; તેનો પુત્ર પ્રસેનજિત હતો.

યુવનાશ્વઃ સુતસ્તસ્ય ત્રિષુ લોકેષ્વતિદ્યુતિઃ। અત્યન્તધાર્મિકો ગૌરી તસ્ય પત્ની પતિવ્રતા ।। ૨૬.

યુવનાશ્વ એનો પુત્ર હતો, જેની તેજસ્વિતા ત્રણેય લોકોથી વધુ હતી. એ ખૂબ ધર્મનિષ્ઠ હતો, અને તેની પત્ની ગૌરી પતિપ્રતિ હતી.

અભિશસ્તા તુ સા ભર્ત્રા નદી સા બાહુદા કૃતા । તસ્યાસ્તુ ગૌરિકઃ પુત્ર શ્ચક્રવર્ત્તી બભૂવ હ ।। ૨૬.

પતિએ ગૌરીને શાપ આપ્યો અને એ નદી બાહુદા બની. તેના પુત્ર ગૌરિકે ચક્રવર્તી રાજા થયો.

માન્ધાતા યૌવનાશ્વો વૈ ત્રૈલોક્યવિજયી નૃપઃ। અત્રાપ્યુદાહરન્તીમૌ શ્લોકૌ પૌરાણિકી દ્વિજાઃ ।। ૨૬.

યુવનાશ્વનો પુત્ર માંધાતા, ત્રણેય લોકને જીતનાર રાજા હતો. અહીં પણ વિદ્વાન લોકો આ બે પ્રાચીન શ્લોકો કહે છે.

યાવત્સૂર્ય ઉદયતિ યાવચ્ચ પ્રતિતિષ્ઠતિ। સર્વં તદ્યૌવનાશ્વસ્ય માન્ધાતુઃ ક્ષેત્રમુચ્યતે ।। ૨૬.

સૂર્ય જ્યાં સુધી ઉગે છે અને જ્યાં સુધી અસ્ત થાય છે, ત્યાં સુધીનું બધું માંધાતા, યુવનાશ્વના પુત્રનું રાજ્ય કહેવાય છે.

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમં શ્લોકં વંશવિદો જનાઃ । યૌવનાશ્વં મહાત્માનં યજ્વાન મમિતૌજસમ્। માન્ધાતા તુ તનુર્વિષ્ણોઃ પુરાણજ્ઞાઃ પ્રજક્ષતે ।। ૨૬.

અહીં પણ વંશ જાણનાર લોકો આ શ્લોક કહે છે: યુવનાશ્વ મહાત્મા, યજ્ઞ કરનાર અને અત્યંત શક્તિશાળી હતો; અને માંધાતા, પુરાણ જાણનાર કહે છે, એ વિષ્ણુનો અવતાર હતો.

તસ્ય ચૈત્રરથી ભાર્ય્યા શશબિન્દોઃ સુતાઽભવત્। સાધ્વી બિન્દુમતી નામ રૂપેણાપ્રતિમા ભુવિ ।। ૨૬.

તેની પત્ની ચૈત્રરથી, શશબિંદુની દીકરી હતી; એનું નામ બિંદુમતી હતું, જે પૃથ્વી પર સૌંદર્યમાં અદ્વિતીય અને સદ્ગુણી હતી.

પતિવ્રતા ચ જ્યેષ્ઠા ચ ભ્રાતૄણામયુતસ્ય સા। તસ્યામુત્પાદયામાસ માન્ધાતા ત્રીન્ સુતાન્ પ્રભુઃ ।। ૨૬.

એ પતિપ્રતિ અને પોતાના દસ હજાર ભાઈઓમાં સૌથી મોટી હતી. માંધાતા એના દ્વારા ત્રણ પુત્રોનું જન્મ આપ્યો.

પુરુકુત્સમમ્બરીષં મુચુકુન્દઞ્ચ વિશ્રુતમ્। અમ્બરીષસ્ય દાયાદો યુવનાશ્વોઽપરઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૬.

એ ત્રણ પુત્રો પુરુકુત્સ, અંબરીષ અને પ્રસિદ્ધ મુચુકુંદ હતા. અંબરીષનો વારસદાર બીજો યુવનાશ્વ કહેવાય છે.

હરિતો યુવનાશ્વસ્ય હારિતાઃ શૂરયઃ સ્મૃતાઃ । એતે હ્યઙ્ગિરસઃ પુત્રાઃ ક્ષાત્રોપેતા દ્વિજાતયઃ ।। ૨૬.

યુવનાશ્વનો પુત્ર હરિત હતો, અને હારિતોવીર તરીકે ઓળખાય છે. એ બધા અંગિરસના પુત્રો છે, જે બ્રાહ્મણ હોવા છતાં ક્ષત્રિય માર્ગે ચાલ્યા છે.

પુરુકુત્સસ્ય દાયાદસ્ત્રસદ્દસ્યુર્મહાયશાઃ। નર્મદાયાં સમુત્પન્નઃ સમ્ભૂતસ્તસ્ય ચાત્મજઃ ।। ૨૬.

પુરુકુત્સનો વારસદાર પ્રસિદ્ધ ત્રસદસ્યુ હતો, જે નર્મદા નદીના કિનારે જન્મ્યો; તેની પુત્ર સંભૂત હતો.