વાયુપુરાણમ્

દેવતાનામવધ્યસ્તુ મહાકાયો મહાબલઃ। અન્તર્ભૂમિગતસ્તત્ર વાલુકાન્તર્હિતો મહાન્ ।। ૨૬.

ત્યાં રેતીની અંદર, મહાન આકાર અને શક્તિ ધરાવતો, દેવો માટે પણ અપરાજિત એક મહાન જીવ છુપાયેલો છે.

સ મનોસ્તનયઃ ક્રૂરો ધુન્ધુર્નામ સુદારુણઃ। શતં લોકવિનાશાય તપ આસ્થાય દારુણમ્ ।। ૨૬.

તે મનુનો ક્રૂર પુત્ર ધુંધુ છે, જે ભયાનક તપ કરીને લોકોના વિનાશ માટે પ્રયત્ન કરે છે.

સંવત્સરસ્ય પર્ય્યન્તે સ નિઃશ્વાસં પ્રમુઞ્ચતિ। યદા તદા મહી તત્ર ચલિતા સ્મ સકાનના ।। ૨૬.

દર વર્ષે અંતે, તે શ્વાસ છોડે છે અને ત્યારે ત્યાંની ધરતી અને વન હલચલ થાય છે.

તસ્ય નિઃશ્વાસવાતેન રજ ઉદ્ધૂયતે મહત્। આદિત્યપથમાવૃત્ય સપ્તાહં ભૂમિકમ્પનમ્ ।। ૨૬.

તેના શ્વાસના વેગથી મોટું ધૂળનું વાદળ ઉડે છે, જે સૂર્યના માર્ગને ઢાંકે છે અને સાત દિવસ સુધી ધરતી કંપે છે.

સવિસ્ફુલિઙ્ગં સજ્વાલં સધૂમમતિદારુણમ્ । તેન રાજન્ન શક્નોમિ તસ્મિન્ સ્થાતું સ્વ આશ્રમે ।। ૨૬.

તેમાં ચીંગારી, જ્વાળા અને ધૂમ સાથે અત્યંત ભયાનક દૃશ્ય થાય છે; એ કારણે, હે રાજા, હું મારા આશ્રમમાં રહી શકતો નથી.

તં વારય મહાબાહો લોકાનાં હિતકામ્યયા। તેજસ્તે સુમહાવિષ્ણુસ્તેજસાપ્યાયયિષ્યતિ ।। ૨૬.

હે મહાબાહુ, લોકના હિત માટે તેને અટકાવો; આપની મહાન શક્તિ, વિષ્ણુ જેવી, તેની શક્તિને હરાવશે.

લોકાઃ સ્વસ્થા ભવન્ત્વદ્ય તસ્મિન્ વિનિહતેઽસુરે । ત્વં હિ તસ્ય વધાયાદ્ય સમર્થઃ પૃથિવીપતે ।। ૨૬.

આજે એ અસુરનો વિનાશ થાય ત્યારે લોકમાં શાંતિ આવશે; હે પૃથ્વીપતિ, તેને મારવા માટે તમે સક્ષમ છો.

વિષ્ણુના ચ વરો દત્તો મમ પૂર્વ્વં તતોઽનઘ। ન હિ ધુન્ધુર્મહાવીર્ય્યસ્તેજસાલ્પેન શક્યતે ।। ૨૬.

વિષ્ણુએ મને અગાઉ આશીર્વાદ આપ્યો હતો, હે નિર્દોષ, કે ધુંધુને ઓછી શક્તિથી હરાવી શકાય નહીં.

નિર્દ્દગ્ધું પૃથિવીપાલ અપિ વર્ષ શતૈરિહ। વીર્ય્યં હિ સુમહત્તસ્ય દેવૈરપિ દુરાસહમ્ ।। ૨૬.

હે પૃથ્વીપાલ, અહીં સો વર્ષમાં પણ તેને દહન કરી શકાય નહીં; તેની શક્તિ એટલી મોટી છે કે દેવો પણ સહન કરી શકતા નથી.

એવમુક્તસ્તુ રાજર્ષિરુત્તઙ્કેન મહાત્મના। કુબલાશ્વં સુતં પ્રાદાત્તસ્મિન્ ધુન્ધુનિવારણે ।। ૨૬.

મહાન આત્માવાળા ઉત્તંકે દ્વારા આમ કહેવામાં આવ્યા પછી, રાજર્ષિએ ધુંધુને અટકાવવા માટે પોતાના પુત્ર કુબલાશ્વને સોંપ્યો.

રાજા સંન્યસ્તશસ્ત્રોઽહમયન્તુ તનયો મમ। ભવિષ્યતિ દ્વિજશ્વેષ્ઠ ધુન્ધુમારો ન સંશયઃ ।। ૨૬.

રાજાએ કહ્યું: મેં શસ્ત્રો છોડી દીધા છે; હવે મારા પુત્રને જવા દો. હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, તે નિશ્ચયે ધુંધુમાર બનશે.

સ તં વ્યાદિશ્ય તનયં ધુન્ધુમારણમુદ્યતમ્। જગામ પર્વ્વતાયૈવ તપસે શંસિતવ્રતઃ ।। ૨૬.

પિતા ધુંધુને નાશ કરવા તૈયાર થયેલા પુત્રને સૂચના આપી, પોતે પર્વત તરફ તપ કરવા માટે સ્પષ્ટ વ્રત લઈને ચાલ્યા ગયા.

કુબલાશ્વસ્તુ ધર્મ્માત્મા પિતુર્વચનમાસ્થિતઃ। સહસ્રૈરેકવિંશત્યા પુત્રાણાં સહ પાર્થિવઃ। પ્રાયાદુત્તઙ્ક સહિતો ધુન્ધોસ્તસ્ય નિવારણે ।। ૨૬.

કુબલાશ્વ ધર્મપ્રવૃત્ત મનથી પિતાનું આજ્ઞા સ્વીકારી, એકવીસ હજાર પુત્રો અને ઉત્તંક સાથે ધુંધુને દમન કરવા માટે રાજા ચાલ્યા.

તમાવિશત્તતો વિષ્ણુર્ભગવાન્ સ્વેન તેજસા। ઉત્તઙ્કસ્ય નિયોગાત્તુ લોકાનાં હિતકામ્યયા ।। ૨૬.

પછી ભગવાન વિષ્ણુએ પોતાના તેજથી તેમાં પ્રવેશ કર્યો, ઉત્તંકની ઈચ્છા અને લોક કલ્યાણ માટે.

તસ્મિન્ પ્રયાતે દુર્દ્ધર્ષે દિવિ શબ્દો મહાનભૂત્। અદ્યપ્રુભૃત્યેષ નૃપો ધુન્ધુમારો ભવિષ્યતિ ।। ૨૬.

તેના જતા જ સ્વર્ગમાં મોટો અવાજ થયો, જે સહન કરવો મુશ્કેલ હતો: 'આજે પછી આ રાજા ધુંધુમાર તરીકે ઓળખાશે.'

દિવ્યૈઃ પુષ્પૈશ્ચ તં દેવાઃ સમમંસત અદ્ભુતમ્। સગત્વા પુરુષ વ્યાઘ્રસ્તનયૈઃ સહ વીર્ય્યવાન્ ।। ૨૬.

દેવોએ તેને દિવ્ય ફૂલો વડે અદભુત રીતે સન્માન આપ્યું, અને પુરુષોમાં વાઘ જેવો શક્તિશાળી, પોતાના પુત્રો સાથે ચાલ્યા.

સમુદ્રં ખનયામાસ વાલુકાર્ણવમવ્યયમ્। નારાયણેન રાજર્ષિસ્તેજસાપ્યાયિતો હિ સઃ ।। ૨૬.

નારાયણના તેજથી ભરેલા એ રાજર્ષિએ અવિનાશી વાળુકા સમુદ્ર ખોદવાનું શરૂ કર્યું.

બભૂવાતિબલો ભૂય ઉત્તઙ્કસ્ય વશે સ્થિતઃ। તસ્ય પુત્રૈઃ ખનદ્ભિશ્ચ વાલુકાન્તર્હિતસ્તદા ।। ૨૬.

તે ઉત્તંકના વશમાં રહી અત્યંત શક્તિશાળી બન્યો; તે સમયે તેના પુત્રોએ વાળુકામાં છુપાયેલા તેને ખોદી કાઢ્યા.

ધુન્ધુરાસાદિતસ્તત્ર દિશમાશ્રિત્ય પશ્ચિમામ્। મુખજેનાગ્નિના ક્રુદ્ધો લોકાનુદ્વર્ત્તયન્નિવ ।। ૨૬.

ત્યાં ધુંધુ પશ્ચિમ દિશામાં આશ્રય લઈને મળ્યો, ક્રોધથી મોઢામાંથી અગ્નિ ફૂંકતો, જાણે દુનિયા ઉથલાવી રહ્યો હોય.

વારિ શુશ્રાવ યોગેન મહોદધિરિવોદયે। સોમસ્ય સોમપશ્રેષ્ઠ ધારોર્મિકલિલો મહાન્ ।। ૨૬.

યોગ શક્તિથી તેણે પાણીનો અવાજ સાંભળ્યો, જે મહાસાગર ઉછળે ત્યારે જેવો હોય, તરંગોની મોટી ગુંજ, હે શ્રેષ્ઠ સોમપાન કરનાર.

તસ્ય પુત્રાસ્તુ નિર્દ્દગ્ધાસ્ત્રિભિરૂનાસ્તુ રાક્ષસાઃ। તતઃ સ રાજાતિબલો ધુન્ધુબન્ધુનિબર્હણઃ ।। ૨૬.

તેના પુત્રો, ત્રણ સિવાય, રાક્ષસના અગ્નિથી દહાયા; પછી એ અતિશય શક્તિશાળી રાજાએ ધુંધુના સગાંઓનો નાશ કર્યો.

તસ્ય વારિમયં વેગમપિબત્ સ નરાધિપઃ। યોગી યોગેન વહ્નિં વા શમયામાસ વારિણા ।। ૨૬.

એ મનુષ્યાધિપતિએ વહેતા પાણી પી લીધું, અને યોગ શક્તિથી પાણી વડે અગ્નિને શાંત કર્યો, જેમ યોગી કરે.

નિરસ્યત્તં મહાકાયં બલેનોદકરાક્ષસમ્। ઉત્તઙ્કં દર્શયામાસ કૃતકર્મ્મા નરાધિપઃ ।। ૨૬.

પોતાની શક્તિથી તેણે એ મહાકાય જલરાક્ષસને પરાજિત કર્યો, અને કાર્ય પૂર્ણ કરી રાજાએ તેને ઉત્તંકને દર્શાવ્યો.

ઉત્તઙ્કશ્ચ વરં પ્રાદાત્તસ્મૈ રાજ્ઞે મહાત્મને। અદાત્તસ્યાક્ષયં વિત્તં શત્રુભિશ્ચાપ્યધૃષ્યતામ્ ।। ૨૬.

ઉત્તંકે એ મહાન આત્માવાળા રાજાને આશીર્વાદ આપ્યો: અક્ષય ધન અને દુશ્મન સામે પણ અપરાજિત રહેવાની શક્તિ.

ધર્મ્મે રતિઞ્ચ સતતં સ્વર્ગે વાસં તથાક્ષયમ્। પુત્રાણાં ચાક્ષયાઁલ્લોકાન્ સ્વર્ગે યે રાક્ષસા હતાઃ ।। ૨૬.

તેને ધર્મમાં સતત રુચિ, સ્વર્ગમાં અવિનાશી નિવાસ, અને રાક્ષસ દ્વારા મારાયેલા તેના પુત્રોને સ્વર્ગમાં અક્ષય લોક આપ્યા.

તસ્ય પુત્રાસ્ત્રયઃ શિષ્ટા દૃઢાશ્વો જ્યેષ્ઠ ઉચ્યતે। ભદ્રાશ્વઃ કપિલાશ્વશ્ચ કનીયાસૌ તુ તૌ સ્મૃતૌ ।। ૨૬.

તેના પુત્રોમાં ત્રણ બચ્યા: મોટો દૃઢાશ્વ કહેવાય છે; ભદ્રાશ્વ અને કપિલાશ્વ એ બે નાના, એમ સ્મરણ થાય છે.

ધૌન્ધુમારિર્દૃઢાશ્વસ્તુ હર્યશ્વસ્તસ્ય ચાત્મજઃ। હર્યશ્વસ્ય નિકુમ્ભોઽભૂત્ ક્ષત્રધર્મરતઃ સદા ।। ૨૬.

ધુંધુમારી એ દૃઢાશ્વ છે, અને તેનો પુત્ર હર્યાશ્વ; હર્યાશ્વનો પુત્ર નિકુંભ, જે હંમેશા ક્ષત્રિય ધર્મમાં રુચિ ધરાવતો.

સંહતાશ્વો નિકુમ્ભસ્ય શ્રુતો રણવિશારદઃ । કૃશાશ્વશ્ચાક્ષયાશ્વશ્ચ સંહતાશ્ચ સુતાવુભૌ ।। ૨૬.

સંહતાશ્વ, જે રણમાં પ્રખ્યાત અને નિપુણ, એ નિકુંભનો પુત્ર હતો; કૃશાશ્વ અને અક્ષયાશ્વ, બંને સંહતાશ્વના પુત્રો.

તસ્ય પત્ની હૈમવતી સતાં મતિદૃષદ્વતી। વિખ્યાતા ત્રિષુ લોકેષુ પુત્રસ્તસ્યાઃ પ્રસેનજિત્ ।। ૨૬.

તેની પત્ની હૈમવતી, સજ્જનોની બુદ્ધિમાં દૃઢ, ત્રણેય લોકમાં પ્રસિદ્ધ હતી; તેનો પુત્ર પ્રસેનજિત હતો.