વાયુપુરાણમ્

વૃષદશ્વઃ પૃથોઃ પુત્રસ્તસ્માદન્ધ્રસ્તુ વીર્ય્યવાન્ । આન્ધ્રસ્તુ યવનાશ્વસ્તુ શ્રાવસ્તસ્તસ્ય ચાત્મજઃ ।। ૨૬.

પૃથુનો પુત્ર વૃષદશ્વ હતો; તેના પછી આંધ્ર, જે બહુ બલવાન હતા; આંધ્રથી યવન, અશ્વ અને શ્રાવસ્થ, એના પુત્ર થયા.

જજ્ઞે શ્રાવસ્તકો રાજા શ્રાવસ્તી યેન નિર્મિતા। શ્રાવસ્તસ્ય તુ દાયાદો બૃહદશ્વો મહાયશાઃ ।। ૨૬.

રાજા શ્રાવસ્થક જન્મ્યા, જેમણે શ્રાવસ્તી સ્થાપી; શ્રાવસ્થના વારસદાર બૃહદશ્વ, જે બહુ પ્રસિદ્ધ હતા.

બૃહદશ્વસુતશ્ચાપિ કુબલાશ્ચ ઇતિ શ્રુતિઃ। યઃ સ ધુન્ધુવધાદ્રાજા ધુન્ધુમારત્વમાગતઃ ।। ૨૬.

બૃહદશ્વનો પુત્ર કુબલ હતા, એમ શાસ્ત્રમાં કહેવામાં આવે છે; એ રાજા ધુંધુનો વધ કરી ધુંધુમાર પદ પ્રાપ્ત કર્યો.

ઋષય ઊચુઃ ।। ધુન્ધુવધં મહાપ્રાજ્ઞ શ્રોતુમિચ્છમિ વિસ્તરાત્। યદર્થં કુબલાશ્વઃ સ ધુન્ધુમારત્વમાગતઃ ।। ૨૬.

ઋષિઓએ કહ્યું: હે મહાન બુદ્ધિવાન, અમને ધુંધુના સંહાર વિશે વિગતવાર સાંભળવું છે. કયાં કારણથી કુબલાશ્વ ધુંધુમાર કહેવાયો તે પણ જણાવો.

સૂત ઉવાચ।। બૃહદશ્વસ્ય પુત્રાણાં સહસ્રાણ્યેકવિંશતિઃ । સર્વે વિદ્યાસુ નિષ્ણાતા બલવન્તો દુરાસદાઃ ।। ૨૬.

સૂતે કહ્યું: બૃહદશ્વના એકવીસ હજાર પુત્રો હતા, બધા જ્ઞાનમાં પારંગત, શક્તિશાળી અને જીતવા અઘરા હતા.

બભૂવુર્દ્ધાર્મિકાઃ સર્વે યજ્વાનો ભૂરિદક્ષિણાઃ। કુબલાશ્વં મહાવીર્યં શૂરમુત્તમધાર્મિકમ્ ।। ૨૬.

બધા ધર્મનિષ્ઠ, યજ્ઞ કરનાર અને દાનમાં ઉદાર હતા; પણ કુબલાશ્વ સૌથી વધુ પરાક્રમી, શૂરવીર અને શ્રેષ્ઠ ધર્મનિષ્ઠ હતો.

બૃહદશ્વોઽભ્યષિઞ્ચત્તં તસ્મિન્ રાષ્ટ્રે નરાધિપઃ। પુત્રસંક્રામિતશ્રીસ્તુ વનં રાજા વિવેશ હ ।। ૨૬.

બૃહદશ્વે રાજા તરીકે તેને એ રાજ્યમાં રાજ્યાભિષેક કર્યો અને પોતાનો વૈભવ પુત્રને સોંપી, પોતે વનમાં પ્રવેશ કર્યો.

બૃહદશ્વં મહારાજં શૂરમુત્તમધાર્મ્મિકમ્ । પ્રયાતં તમુત્તઙ્કસ્તુ બ્રહ્મર્ષિઃ પ્રત્યવારયત્ ।। ૨૬.

જ્યારે મહાન અને શ્રેષ્ઠ ધર્મનિષ્ઠ રાજા બૃહદશ્વ વનમાં જવા લાગ્યા, ત્યારે બ્રહ્મર્ષિ ઉત્તંકે તેમને અટકાવ્યા.

ઉત્તઙ્ક ઉવાચ।। ભવતો રક્ષણં કાર્ય્યં તત્તાવત્ કર્તુમર્હતિ। નિરુદ્વિગ્નસ્તપઃ કર્તું ન હિ શક્નોમિ પાર્થિવ ।। ૨૬.

ઉત્તંકે કહ્યું: આપને મારા માટે રક્ષણનું કાર્ય કરવું જોઈએ, પછી જ જવું. હે રાજા, હું ચિંતામુક્ત થઈ તપ કરવાનું શકતો નથી.

મમાશ્રમસમીપેષુ સમેષુ મરુધન્વસુ। સમુદ્રો વાલુકાપૂર્ણસ્તત્ર તિષ્ઠતિ ભૂપતે ।। ૨૬.

મારા આશ્રમની નજીક, સમતલ રણમાં, રેતીથી ભરેલો સમુદ્ર છે, હે રાજા.

દેવતાનામવધ્યસ્તુ મહાકાયો મહાબલઃ। અન્તર્ભૂમિગતસ્તત્ર વાલુકાન્તર્હિતો મહાન્ ।। ૨૬.

ત્યાં રેતીની અંદર, મહાન આકાર અને શક્તિ ધરાવતો, દેવો માટે પણ અપરાજિત એક મહાન જીવ છુપાયેલો છે.

સ મનોસ્તનયઃ ક્રૂરો ધુન્ધુર્નામ સુદારુણઃ। શતં લોકવિનાશાય તપ આસ્થાય દારુણમ્ ।। ૨૬.

તે મનુનો ક્રૂર પુત્ર ધુંધુ છે, જે ભયાનક તપ કરીને લોકોના વિનાશ માટે પ્રયત્ન કરે છે.

સંવત્સરસ્ય પર્ય્યન્તે સ નિઃશ્વાસં પ્રમુઞ્ચતિ। યદા તદા મહી તત્ર ચલિતા સ્મ સકાનના ।। ૨૬.

દર વર્ષે અંતે, તે શ્વાસ છોડે છે અને ત્યારે ત્યાંની ધરતી અને વન હલચલ થાય છે.

તસ્ય નિઃશ્વાસવાતેન રજ ઉદ્ધૂયતે મહત્। આદિત્યપથમાવૃત્ય સપ્તાહં ભૂમિકમ્પનમ્ ।। ૨૬.

તેના શ્વાસના વેગથી મોટું ધૂળનું વાદળ ઉડે છે, જે સૂર્યના માર્ગને ઢાંકે છે અને સાત દિવસ સુધી ધરતી કંપે છે.

સવિસ્ફુલિઙ્ગં સજ્વાલં સધૂમમતિદારુણમ્ । તેન રાજન્ન શક્નોમિ તસ્મિન્ સ્થાતું સ્વ આશ્રમે ।। ૨૬.

તેમાં ચીંગારી, જ્વાળા અને ધૂમ સાથે અત્યંત ભયાનક દૃશ્ય થાય છે; એ કારણે, હે રાજા, હું મારા આશ્રમમાં રહી શકતો નથી.

તં વારય મહાબાહો લોકાનાં હિતકામ્યયા। તેજસ્તે સુમહાવિષ્ણુસ્તેજસાપ્યાયયિષ્યતિ ।। ૨૬.

હે મહાબાહુ, લોકના હિત માટે તેને અટકાવો; આપની મહાન શક્તિ, વિષ્ણુ જેવી, તેની શક્તિને હરાવશે.

લોકાઃ સ્વસ્થા ભવન્ત્વદ્ય તસ્મિન્ વિનિહતેઽસુરે । ત્વં હિ તસ્ય વધાયાદ્ય સમર્થઃ પૃથિવીપતે ।। ૨૬.

આજે એ અસુરનો વિનાશ થાય ત્યારે લોકમાં શાંતિ આવશે; હે પૃથ્વીપતિ, તેને મારવા માટે તમે સક્ષમ છો.

વિષ્ણુના ચ વરો દત્તો મમ પૂર્વ્વં તતોઽનઘ। ન હિ ધુન્ધુર્મહાવીર્ય્યસ્તેજસાલ્પેન શક્યતે ।। ૨૬.

વિષ્ણુએ મને અગાઉ આશીર્વાદ આપ્યો હતો, હે નિર્દોષ, કે ધુંધુને ઓછી શક્તિથી હરાવી શકાય નહીં.

નિર્દ્દગ્ધું પૃથિવીપાલ અપિ વર્ષ શતૈરિહ। વીર્ય્યં હિ સુમહત્તસ્ય દેવૈરપિ દુરાસહમ્ ।। ૨૬.

હે પૃથ્વીપાલ, અહીં સો વર્ષમાં પણ તેને દહન કરી શકાય નહીં; તેની શક્તિ એટલી મોટી છે કે દેવો પણ સહન કરી શકતા નથી.

એવમુક્તસ્તુ રાજર્ષિરુત્તઙ્કેન મહાત્મના। કુબલાશ્વં સુતં પ્રાદાત્તસ્મિન્ ધુન્ધુનિવારણે ।। ૨૬.

મહાન આત્માવાળા ઉત્તંકે દ્વારા આમ કહેવામાં આવ્યા પછી, રાજર્ષિએ ધુંધુને અટકાવવા માટે પોતાના પુત્ર કુબલાશ્વને સોંપ્યો.

રાજા સંન્યસ્તશસ્ત્રોઽહમયન્તુ તનયો મમ। ભવિષ્યતિ દ્વિજશ્વેષ્ઠ ધુન્ધુમારો ન સંશયઃ ।। ૨૬.

રાજાએ કહ્યું: મેં શસ્ત્રો છોડી દીધા છે; હવે મારા પુત્રને જવા દો. હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, તે નિશ્ચયે ધુંધુમાર બનશે.

સ તં વ્યાદિશ્ય તનયં ધુન્ધુમારણમુદ્યતમ્। જગામ પર્વ્વતાયૈવ તપસે શંસિતવ્રતઃ ।। ૨૬.

પિતા ધુંધુને નાશ કરવા તૈયાર થયેલા પુત્રને સૂચના આપી, પોતે પર્વત તરફ તપ કરવા માટે સ્પષ્ટ વ્રત લઈને ચાલ્યા ગયા.

કુબલાશ્વસ્તુ ધર્મ્માત્મા પિતુર્વચનમાસ્થિતઃ। સહસ્રૈરેકવિંશત્યા પુત્રાણાં સહ પાર્થિવઃ। પ્રાયાદુત્તઙ્ક સહિતો ધુન્ધોસ્તસ્ય નિવારણે ।। ૨૬.

કુબલાશ્વ ધર્મપ્રવૃત્ત મનથી પિતાનું આજ્ઞા સ્વીકારી, એકવીસ હજાર પુત્રો અને ઉત્તંક સાથે ધુંધુને દમન કરવા માટે રાજા ચાલ્યા.

તમાવિશત્તતો વિષ્ણુર્ભગવાન્ સ્વેન તેજસા। ઉત્તઙ્કસ્ય નિયોગાત્તુ લોકાનાં હિતકામ્યયા ।। ૨૬.

પછી ભગવાન વિષ્ણુએ પોતાના તેજથી તેમાં પ્રવેશ કર્યો, ઉત્તંકની ઈચ્છા અને લોક કલ્યાણ માટે.

તસ્મિન્ પ્રયાતે દુર્દ્ધર્ષે દિવિ શબ્દો મહાનભૂત્। અદ્યપ્રુભૃત્યેષ નૃપો ધુન્ધુમારો ભવિષ્યતિ ।। ૨૬.

તેના જતા જ સ્વર્ગમાં મોટો અવાજ થયો, જે સહન કરવો મુશ્કેલ હતો: 'આજે પછી આ રાજા ધુંધુમાર તરીકે ઓળખાશે.'

દિવ્યૈઃ પુષ્પૈશ્ચ તં દેવાઃ સમમંસત અદ્ભુતમ્। સગત્વા પુરુષ વ્યાઘ્રસ્તનયૈઃ સહ વીર્ય્યવાન્ ।। ૨૬.

દેવોએ તેને દિવ્ય ફૂલો વડે અદભુત રીતે સન્માન આપ્યું, અને પુરુષોમાં વાઘ જેવો શક્તિશાળી, પોતાના પુત્રો સાથે ચાલ્યા.

સમુદ્રં ખનયામાસ વાલુકાર્ણવમવ્યયમ્। નારાયણેન રાજર્ષિસ્તેજસાપ્યાયિતો હિ સઃ ।। ૨૬.

નારાયણના તેજથી ભરેલા એ રાજર્ષિએ અવિનાશી વાળુકા સમુદ્ર ખોદવાનું શરૂ કર્યું.

બભૂવાતિબલો ભૂય ઉત્તઙ્કસ્ય વશે સ્થિતઃ। તસ્ય પુત્રૈઃ ખનદ્ભિશ્ચ વાલુકાન્તર્હિતસ્તદા ।। ૨૬.

તે ઉત્તંકના વશમાં રહી અત્યંત શક્તિશાળી બન્યો; તે સમયે તેના પુત્રોએ વાળુકામાં છુપાયેલા તેને ખોદી કાઢ્યા.

ધુન્ધુરાસાદિતસ્તત્ર દિશમાશ્રિત્ય પશ્ચિમામ્। મુખજેનાગ્નિના ક્રુદ્ધો લોકાનુદ્વર્ત્તયન્નિવ ।। ૨૬.

ત્યાં ધુંધુ પશ્ચિમ દિશામાં આશ્રય લઈને મળ્યો, ક્રોધથી મોઢામાંથી અગ્નિ ફૂંકતો, જાણે દુનિયા ઉથલાવી રહ્યો હોય.