વાયુપુરાણમ્

અમ્બરીષસ્તુ નાભાગિર્વિરૂપસ્તસ્ય ચાત્મજઃ। પૃષદશ્વો વિરૂપસ્ય તસ્ય પુત્રો રથીતરઃ ।। ૨૬.

નભાગનો પુત્ર અંબરીષ હતો; તેનો પુત્ર વિરુપ; વિરુપનો પુત્ર પૃષદશ્વ, અને તેનો પુત્ર રથીતર હતો.

એતે ક્ષત્રપ્રસૂતા વૈ પુનશ્ચાઙ્ગિરસઃ સ્મૃતાઃ । રથીતરાણાં પ્રવરાઃ ક્ષાત્રોપેતા દ્વિજાતયઃ ।। ૨૬.

આ બધા ક્ષત્રિયોમાંથી જન્મેલા હતા, પણ અંગિરસના વંશજ તરીકે પણ ઓળખાય છે; રથીતરોમાં શ્રેષ્ઠ, ક્ષત્રિય વંશ ધરાવનારા બ્રાહ્મણો.

ક્ષુવતસ્તુ મનોઃ પૂર્વ્વમિક્ષ્યાકુરભિનિઃસૃતઃ । તસ્ય પુત્રશતં ત્વાસીદિક્ષ્વાકોર્ભૂરિદક્ષિણમ્ ।। ૨૬.

ક્ષુવત, મનુનો મોટો પુત્ર,માંથી ઇક્ષ્વાકુ જન્મ્યો; તેના સો પુત્ર હતા, અને ઇક્ષ્વાકુ ખૂબ દયાળુ હતો.

તેષાં જ્યેષ્ઠો વિકુક્ષિશ્ચ નેમિર્દણ્ડશ્ચ તે ત્રયઃ। શકુનિપ્રમુખાસ્તસ્ય પુત્રાઃ પંચાશતસ્તુ તે ।। ૨૬.

એમાંથી સૌથી મોટો વિકુક્ષિ, અને નેમી તથા દંડ — આ ત્રણ; અને તેના પુત્રો, શકુનીના નેતૃત્વમાં, પચાસ હતા.

ઉત્તરાપથદેશસ્ય રક્ષિતારો મહીક્ષિતઃ। ચત્વારિંશત્તથાષ્ટૌ ચ દક્ષિણસ્યાઞ્ચ તે દિશિ ।। ૨૬.

ઉત્તરાપથ પ્રદેશના રક્ષક રાજાઓ, દક્ષિણ દિશામાં પણ ચાળીસ અને આઠ હતા.

વિંશતિપ્રમુખાસ્તે તુ દક્ષિણાપથરક્ષિણઃ। ઇક્ષ્વાકુસ્તુ વિકુક્ષિં વૈ અષ્ટકાયામથાદિશેત્ ।। ૨૬.

દક્ષિણ દિશાના વીસ મુખ્ય રક્ષકોને ઇક્ષ્વાકુએ અષ્ટકા વિધિ માટે વિકુક્ષિને સૂચના આપી.

રાજોવાચ।। માંસમાનય શ્રાદ્ધેયં મૃગાન્ હત્વા મહાબલ। શ્રાદ્ધમદ્ય નુ કર્તવ્યમષ્ટકાયાં ન સંશયઃ ।। ૨૬.

રાજાએ કહ્યું: શ્રાદ્ધ માટે માંસ લાવ, શક્તિશાળી, શિકાર કરીને પ્રાણીઓ માર. આજે અષ્ટકા માટે શ્રાદ્ધ કરવું જ છે, એમાં કોઈ શંકા નથી.

સ ગતસ્તુ મૃગવ્યાં વૈ વચનાત્તસ્ય ધીમતઃ। મૃગાન્ સહસ્રશો હત્વા પરિશ્રાન્તશ્ચ વીર્ય્યવાન્। ભક્ષયચ્છશકન્તત્ર વિકુક્ષિર્મૃગયાઙ્ગતઃ ।। ૨૬.

વિકુક્ષિ એ જ્ઞાનીના કહ્યા મુજબ શિકારે ગયો, હજારો પ્રાણીઓ માર્યા, અને થાકેલા, શક્તિશાળી વિકુક્ષિએ ત્યાં એક સસલાનું માંસ ખાધું.

આગતે સ વિકુક્ષૌ તુ સમાંસે સહસૈનિકે। વસિષ્ઠઞ્ચોદયામાસ માંસં પ્રોક્ષયતામિતિ ।। ૨૬.

વિકુક્ષિ જ્યારે માંસ અને પોતાની સેના સાથે પાછો આવ્યો, ત્યારે તેણે વસિષ્ઠને માંસ શુદ્ધ કરવા માટે પ્રેરણા આપી.

તથેતિ ચોદિતો રાજ્ઞા વિધિવત્સમુપસ્થિતઃ। સ દૃષ્ટ્વોપહતં માંસં ક્રુદ્ધો રાજાનમબ્રવીત્ ।। ૨૬.

રાજાએ કહ્યા પ્રમાણે, વસિષ્ઠે વિધિ મુજબ માંસ તૈયાર કર્યું; પણ તેમાં અશુદ્ધતા જોઈ, ગુસ્સે થઈ રાજાને કહ્યું.

શૂદ્રેણોપહતં માંસં પુત્રેણ તવ પાર્થિવ। શશભક્ષાદભોજ્યં વૈ તવ માંસં મહાદ્યુતે ।। ૨૬.

પાર્થિવ, તારા પુત્રે, શૂદ્રે, સસલાનું માંસ ખાધું છે; મહાન તેજવાળાં, તું જે માંસ લાવ્યું છે, એ અર્પણ માટે યોગ્ય નથી.

શશો દુરાત્મના પૂર્વમરણ્યે ભક્ષિતોઽનઘ। તેન માંસમિદં દુષ્ટં પિતૄણાં નૃપસત્તમ ।। ૨૬.

પાપરહિત રાજા, દુષ્ટ મનવાળાએ પહેલા જંગલમાં સસલાનું માંસ ખાધું; તેથી પિતૃઓ માટે આ માંસ અશુદ્ધ છે, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ.

ઇક્ષ્વાકુસ્તુ તતઃ ક્રુદ્ધો વિકુક્ષિમિદમબ્રવીત્। પિતૃકર્મ્મણિ નિર્દ્દિષ્ટો મયા ત્વં મૃગયાઙ્કતઃ। શશં ભક્ષયસેઽરણ્યે નિર્ઘૃણઃ પૂર્વ્વમદ્ય નુ ।। ૨૬.

ઇક્ષ્વાકુ ગુસ્સે થઈ વિકુક્ષિને કહ્યું: હું તને પિતૃકર્મ માટે નિમણૂક કરી હતી, તું શિકારે ગયો, અને વિધિ પહેલાં જંગલમાં સસલાનું માંસ ખાધું, નિર્દય.

તસ્માત્પરિત્યજામિ ત્વાં ગચ્છ ત્વં સ્વેન કર્મ્મણા। એવમિક્ષ્વાકુના ત્યક્તો વસિષ્ઠવચનાત્ સુતઃ ।। ૨૬.

તેથી, હું તને ત્યજી રહ્યો છું; તું તારા માર્ગે ચાલ. વસિષ્ઠના શબ્દથી ઇક્ષ્વાકુએ પોતાના પુત્રને ત્યજી દીધો.

ઇક્ષ્વાકૌ સંસ્થિતે તસ્મિઞ્છશી સ પૃથિવીમિમામ્ । પ્રાપ્તઃ પરમધર્મ્માત્મા સ ચાયોધ્યાધિપોઽભવત્ ।। ૨૬.

ઇક્ષ્વાકુના વિયોગ પછી, શશીએ આ ધરતી પ્રાપ્ત કરી, શ્રેષ્ઠ ધર્મવાળાં, અને અયોધ્યાના રાજા બન્યા.

તદાકરોત્સ રાજ્યં વૈ વસિષ્ઠપરિનોદિતઃ। તતઃ સ્તેનેન સા પૂર્ણો રાજ્યાવસ્થા મહીપતેઃ ।। ૨૬.

વસિષ્ઠના પ્રેરણા મુજબ તેણે રાજ્ય સંભાળ્યું; ત્યારબાદ રાજાના શાસનમાં સમૃદ્ધિથી ભરપૂર સ્થિતિ આવી.

કાલેન ગતવાંસ્તત્ર સ ચ ન્યૂનતરાઙ્ગતિમ્। જ્ઞાત્વૈવમેતદાખ્યાનં ના વિધિર્ભક્ષયેત્તુ વૈ ।। ૨૬.

સમય જતાં, તે ત્યાંથી વિદાય થયો અને ઓછી સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરી; આ કથા જાણીને, વિધિમાં માંસ ન ખાવું જોઈએ.

માં સભક્ષયિતામુત્ર યસ્ય માંસમિહાજ્યહમ્। એતન્માંસસ્ય માંસત્વં પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ ।। ૨૬.

જે અહીં માંસ ખાય છે, હું ત્યાં તેના માંસ ખાઉં; આ રીતે જ્ઞાની લોકો માંસના સ્વરૂપ વિશે કહે છે.

શશાદસ્ય તુ દાયાદઃ કકુત્સ્થો નામ વીર્ય્યવાન્। ઇન્દ્રસ્ય વૃષભૂતસ્ય કકુત્સ્થો જાયતે પુરા ।। ૨૬.

શશીના વારસદાર કકુત્સ્થ હતા, જે બહુ બલવાન હતા; ઇન્દ્રે વૃષભ રૂપ ધારણ કર્યાના સમયે કકુત્સ્થ જન્મ્યા.

પૂર્વ્વમાડીબકે યુદ્ધે કકુત્સ્થસ્તેન સ સ્મૃતઃ । અનેનાસ્તુ કકુત્સ્થસ્ય પૃથુરોમા ચ સ સ્મૃતઃ ।। ૨૬.

પહેલા આડીબકાના યુદ્ધમાં તેને કકુત્સ્થ કહેવાયા; તેના દ્વારા કકુત્સ્થના વંશજ પૃથુરોમ પણ એ નામે ઓળખાયા.

વૃષદશ્વઃ પૃથોઃ પુત્રસ્તસ્માદન્ધ્રસ્તુ વીર્ય્યવાન્ । આન્ધ્રસ્તુ યવનાશ્વસ્તુ શ્રાવસ્તસ્તસ્ય ચાત્મજઃ ।। ૨૬.

પૃથુનો પુત્ર વૃષદશ્વ હતો; તેના પછી આંધ્ર, જે બહુ બલવાન હતા; આંધ્રથી યવન, અશ્વ અને શ્રાવસ્થ, એના પુત્ર થયા.

જજ્ઞે શ્રાવસ્તકો રાજા શ્રાવસ્તી યેન નિર્મિતા। શ્રાવસ્તસ્ય તુ દાયાદો બૃહદશ્વો મહાયશાઃ ।। ૨૬.

રાજા શ્રાવસ્થક જન્મ્યા, જેમણે શ્રાવસ્તી સ્થાપી; શ્રાવસ્થના વારસદાર બૃહદશ્વ, જે બહુ પ્રસિદ્ધ હતા.

બૃહદશ્વસુતશ્ચાપિ કુબલાશ્ચ ઇતિ શ્રુતિઃ। યઃ સ ધુન્ધુવધાદ્રાજા ધુન્ધુમારત્વમાગતઃ ।। ૨૬.

બૃહદશ્વનો પુત્ર કુબલ હતા, એમ શાસ્ત્રમાં કહેવામાં આવે છે; એ રાજા ધુંધુનો વધ કરી ધુંધુમાર પદ પ્રાપ્ત કર્યો.

ઋષય ઊચુઃ ।। ધુન્ધુવધં મહાપ્રાજ્ઞ શ્રોતુમિચ્છમિ વિસ્તરાત્। યદર્થં કુબલાશ્વઃ સ ધુન્ધુમારત્વમાગતઃ ।। ૨૬.

ઋષિઓએ કહ્યું: હે મહાન બુદ્ધિવાન, અમને ધુંધુના સંહાર વિશે વિગતવાર સાંભળવું છે. કયાં કારણથી કુબલાશ્વ ધુંધુમાર કહેવાયો તે પણ જણાવો.

સૂત ઉવાચ।। બૃહદશ્વસ્ય પુત્રાણાં સહસ્રાણ્યેકવિંશતિઃ । સર્વે વિદ્યાસુ નિષ્ણાતા બલવન્તો દુરાસદાઃ ।। ૨૬.

સૂતે કહ્યું: બૃહદશ્વના એકવીસ હજાર પુત્રો હતા, બધા જ્ઞાનમાં પારંગત, શક્તિશાળી અને જીતવા અઘરા હતા.

બભૂવુર્દ્ધાર્મિકાઃ સર્વે યજ્વાનો ભૂરિદક્ષિણાઃ। કુબલાશ્વં મહાવીર્યં શૂરમુત્તમધાર્મિકમ્ ।। ૨૬.

બધા ધર્મનિષ્ઠ, યજ્ઞ કરનાર અને દાનમાં ઉદાર હતા; પણ કુબલાશ્વ સૌથી વધુ પરાક્રમી, શૂરવીર અને શ્રેષ્ઠ ધર્મનિષ્ઠ હતો.

બૃહદશ્વોઽભ્યષિઞ્ચત્તં તસ્મિન્ રાષ્ટ્રે નરાધિપઃ। પુત્રસંક્રામિતશ્રીસ્તુ વનં રાજા વિવેશ હ ।। ૨૬.

બૃહદશ્વે રાજા તરીકે તેને એ રાજ્યમાં રાજ્યાભિષેક કર્યો અને પોતાનો વૈભવ પુત્રને સોંપી, પોતે વનમાં પ્રવેશ કર્યો.

બૃહદશ્વં મહારાજં શૂરમુત્તમધાર્મ્મિકમ્ । પ્રયાતં તમુત્તઙ્કસ્તુ બ્રહ્મર્ષિઃ પ્રત્યવારયત્ ।। ૨૬.

જ્યારે મહાન અને શ્રેષ્ઠ ધર્મનિષ્ઠ રાજા બૃહદશ્વ વનમાં જવા લાગ્યા, ત્યારે બ્રહ્મર્ષિ ઉત્તંકે તેમને અટકાવ્યા.

ઉત્તઙ્ક ઉવાચ।। ભવતો રક્ષણં કાર્ય્યં તત્તાવત્ કર્તુમર્હતિ। નિરુદ્વિગ્નસ્તપઃ કર્તું ન હિ શક્નોમિ પાર્થિવ ।। ૨૬.

ઉત્તંકે કહ્યું: આપને મારા માટે રક્ષણનું કાર્ય કરવું જોઈએ, પછી જ જવું. હે રાજા, હું ચિંતામુક્ત થઈ તપ કરવાનું શકતો નથી.