વાયુપુરાણમ્

ગોરૂપાણાં પુરસ્તાત્તુ મધ્યમાંશસ્તુ પર્ય્યયઃ। તયોર્વિભાગો ગીતાનાં લાવણ્યમાર્ગસંસ્થિતઃ ।। ૨૫.

ગૌરૂપ સ્વરોમાં, મધ્યમ ભાગ વિપરીત ગણાય છે; ગીતોમાં આ બંને વચ્ચેનો ભેદ એ માર્ગમાં સ્થિત સૌંદર્ય છે.

અનુષઙ્ગં મયોદ્દિષ્ટં સ્વસારઞ્ચ સ્વરાન્તરમ્। પર્ય્યયઃ સંપ્રવર્ત્તેત સપ્તસ્વરપદક્રમમ્ ।। ૨૫.

હું જોડાણ અને સંબંધિત સ્વર વર્ણવ્યો છે; વિપરીત ક્રમ સાત સ્વરપદના અનુસરણથી ચાલે છે.

ગાન્ધારાંશેન ગીયન્તે ચત્વારિ મન્દ્રકાણિ ચ। પઞ્ચમો મધ્યમશ્ચૈવ ધૈવતે તુ નિષાદજૈઃ। ષડ્જર્ષભૈશ્ચ જાનીમો મન્દ્રકેષ્વેવ નાન્તરે ।। ૨૫.

ગાંધારના ભાગથી ચાર ઊંડા સ્વરો ગવાય છે; પાંચમો મધ્યમ છે, ધૈવતમાં નિષાદથી; ષડ્જ અને ઋષભથી આપણે માત્ર ઊંડા સ્વરોમાં જાણીએ છીએ, મધ્યમાં નહીં.

દ્વે ચાપરાન્તિકે વિદ્યાદ્ધયશુલ્લાષ્ટકસ્ય તુ। પ્રાકૃતે વૈણવૈશ્ચૈવ ગાન્ધારાંશે પ્રયુજ્યતે ।। ૨૫.

ઘોડા અને અષ્ટકના નીચા સ્વરમાં બે સ્વરો જાણવા જોઈએ; પ્રાકૃત અને વૈણવમાં ગાંધારનો ભાગ ઉપયોગ થાય છે.

પદસ્ય તુ ત્રયં રૂપં સપ્તરૂપન્તુ કૌશિકમ્। ગાન્ધારાંશેન કાર્ત્સ્ન્યેન પર્યયસ્ય વિધિઃ સ્મૃતઃ । એવઞ્ચૈવ ક્રમોદ્દિષ્ટો મધ્યમાંશસ્ય મધ્યમઃ ।। ૨૫.

પદના ત્રણ રૂપ છે, અને કૌશિકના સાત રૂપ છે; ગાંધારના સમગ્ર ભાગથી વિપરીતનો નિયમ માનવામાં આવે છે; આ રીતે મધ્યમ ભાગ માટે મધ્યમનો ક્રમ નિર્દેશિત છે.

યાનિ ગીતાનિ પ્રોક્તાનિ રૂપેણ તુ વિશેષતઃ। તત્તુ સપ્તસ્વરં કાર્ય્યં સપ્તરૂપઞ્ચ કૌશિકમ્ ।। ૨૫.

જે ગીતો વિશેષ રૂપમાં વર્ણવાયા છે, તે સાત સ્વરથી બનેલા હોવા જોઈએ, અને કૌશિકમાં સાત રૂપ હોવા જોઈએ.

અઙ્ગદર્શનમિત્યાહુર્માને દ્વે સમકે તથા। દ્વિતીયભાવાચરણા માત્રા નાભિપ્રતિષ્ઠિતા ।। ૨૫.

આને અંગ દર્શન કહે છે; બે માપો સમાન છે, અને બીજા સ્થાનથી માપ નાભિ પર સ્થિર નથી.

ઉત્તરે ચ પ્રકૃત્યેવં માત્રા તલ્લીયતે તથા । હન્તારઃ પિણ્ડકો યત્ર માત્રાયાં નાતિવર્ત્તતે ।। ૨૫.

ઉત્તર તરફ, કુદરતી રીતે જ, માપ પણ એ રીતે જ સમાઈ જાય છે; જ્યાં હંતાર પિંડમાં હોય છે, ત્યાં માપ વધારે થતું નથી.

પાદેનૈકેન માત્રાયાં પાદોનામતિ વીરણા। સંખ્યાયાશ્ચોપહનનં તત્ર યાનમિતિ સ્મૃતમ્ ।। ૨૫.

એક પગ માપમાં રાખીને, બીજો પગ વીરણામાં નથી; ત્યાં સંખ્યા ઘટે છે, જેને 'યાન' કહેવાય છે.

દ્વિતીયં પાદભઙ્ગઞ્ચ ગ્રહેણાભિપ્રતિષ્ઠિતમ્। પૂર્વ્વમષ્ટતૃતીયે તુ દ્વિતીયં ચાપરીતકે ।। ૨૫.

બીજા પગનો વિભાજન પકડીને સ્થિર થાય છે; પહેલાં આઠમા અને ત્રીજા સ્થાને, અને બીજું બીજા ક્રમમાં રાખવામાં આવે છે.

અર્દ્ધેન પાદસામ્યસ્ય પાદભાગાચ્ચ પઞ્ચકે। પાદભાગં સપાદં તુ પ્રકૃત્યામપિ સંસ્થિતમ્ ।। ૨૫.

પગના અડધા સમતોલ અને પાંચમા ભાગમાં, પગનો ભાગ અને પગ સાથે કુદરતી રૂપમાં પણ સ્થિર થાય છે.

ચતુર્થમુત્તરે ચૈવ મદ્રવત્યાં ચ મદ્રકે। મદ્રકે દક્ષિણસ્યાપિ યથોક્તા વર્ત્તતે કલા ।। ૨૫.

ઉત્તર તરફ ચોથા સ્થાને, મદ્રવતીમાં અને મદ્રકમાં, અને દક્ષિણના મદ્રકમાં પણ, જે રીતે કહેવામાં આવ્યું છે એ જ માપ રહે છે.

પૂર્વ્વમેવાનુયોગન્તુ દ્વિતીયા બુદ્ધિરિષ્યતે। પાદૌ ચાહરણં ચાસ્મત્ પારં નાત્ર વિધીયતે ।। ૨૫.

પહેલાં લાગુ કરવું અને બીજું સમજવું માનવામાં આવે છે; પગ લેવું આપણા તરફથી — અહીં પાર જવું નથી.

એકત્વમુપયોગસ્ય દ્વયોર્યદ્ધિ દ્વિજોત્તમ। અનેકસમવાયસ્તુ પતાકાહરિણં સ્મૃતમ્ ।। ૨૫.

લાગુ કરવાનું એકત્વ, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, બેનું હોય છે; પણ અનેકનું જોડાણ 'પતાકા-હરીણ' તરીકે ઓળખાય છે.

તિસૄણાં ચૈવ વૃત્તીનાં વૃત્તૌ વૃત્તા ચ દક્ષિણા। અષ્ટૌ તુ સમવાયાસ્તે સૌવીરા મૂર્ચ્છના તથા। કુશત્યનુત્તરઃ સત્યં સપ્ત સત્ત્વસ્વરં તુ યઃ ।। ૨૫.

ત્રણ છંદોમાંથી, છંદ જ દક્ષિણ છે; આઠ જોડાણો 'સૌવીર' અને 'મૂર્ચના' કહેવાય છે; કુશત્ય કરતાં સાચા સાત શુદ્ધ સ્વર ધરાવનાર કહેવાય છે.

સૂત ઉવાચ।। કકુદ્મિનસ્તુ તં લોકં રૈવતસ્ય ગતસ્ય હ। હતાઃ પુણ્યજનૈઃ સર્વ્વા રાક્ષસૈઃ સા કુશસ્થલી ।। ૨૬.

સૂતાએ કહ્યું: રૈવત જ્યારે એ લોકમાં ગયો, ત્યારે બધા પુણ્યવંત લોકો રાક્ષસો દ્વારા મારવામાં આવ્યા, અને એ રીતે કુશસ્થળી નાશ પામી.

તદ્વૈ ભ્રાતૃશતં તસ્ય ધાર્મ્મિકસ્ય મહાત્મનઃ। નિબધ્યમાના રક્ષોભિર્દિશઃ સંપ્રાદ્રવન્ ભયાત્ ।। ૨૬.

પછી એ ધર્મી, મહાત્મા ના સો ભાઈઓ, રાક્ષસો દ્વારા બાંધવામાં આવી, ડરથી દિશાઓમાં ભાગી ગયા.

તેષાન્તુ તે ભયાક્રાન્તાઃ ક્ષત્રિયાસ્તત્ર તત્ર હિ। અન્વવાયસ્તુ સુમહાન્ મહાંસ્તત્ર દ્વિજોત્તમાઃ ।। ૨૬.

એ ક્ષત્રિયાઓ ડરથી અહીં-ત્યાં વિખેરાઈ ગયા; પણ ત્યાં એક મહાન વંશ ઊભો થયો, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.

પ્રયતા ઇતિ વિખ્યાતા દિક્ષુ સર્વ્વાસુ ધાર્મ્મિકાઃ। ધૃષ્ટસ્ય ધાર્ષ્ટકં ક્ષત્રં રણધૃષ્ટં બભૂવ હ ।। ૨૬.

એ બધા દિશાઓમાં 'પ્રયતા' તરીકે જાણીતા થયા, ધર્મી હતા; ધૃષ્ટમાંથી 'ધાર્ષ્ટક' ક્ષત્રિયો થયા, જે યુદ્ધમાં ધૃષ્ટ હતા.

ત્રિસાહસ્રન્તુ સગણં ક્ષત્રિયાણાં મહાત્મનામ્। નભગસ્ય ચ દાયાદો નાભાગો નામ વીર્ય્યવાન્ ।। ૨૬.

મોટા આત્માવાળા ક્ષત્રિયોના ત્રણ હજાર અને તેમના અનુયાયીઓ સાથે; અને નભગના વારસદાર, નામ નભાગ, જે શક્તિશાળી હતો.

અમ્બરીષસ્તુ નાભાગિર્વિરૂપસ્તસ્ય ચાત્મજઃ। પૃષદશ્વો વિરૂપસ્ય તસ્ય પુત્રો રથીતરઃ ।। ૨૬.

નભાગનો પુત્ર અંબરીષ હતો; તેનો પુત્ર વિરુપ; વિરુપનો પુત્ર પૃષદશ્વ, અને તેનો પુત્ર રથીતર હતો.

એતે ક્ષત્રપ્રસૂતા વૈ પુનશ્ચાઙ્ગિરસઃ સ્મૃતાઃ । રથીતરાણાં પ્રવરાઃ ક્ષાત્રોપેતા દ્વિજાતયઃ ।। ૨૬.

આ બધા ક્ષત્રિયોમાંથી જન્મેલા હતા, પણ અંગિરસના વંશજ તરીકે પણ ઓળખાય છે; રથીતરોમાં શ્રેષ્ઠ, ક્ષત્રિય વંશ ધરાવનારા બ્રાહ્મણો.

ક્ષુવતસ્તુ મનોઃ પૂર્વ્વમિક્ષ્યાકુરભિનિઃસૃતઃ । તસ્ય પુત્રશતં ત્વાસીદિક્ષ્વાકોર્ભૂરિદક્ષિણમ્ ।। ૨૬.

ક્ષુવત, મનુનો મોટો પુત્ર,માંથી ઇક્ષ્વાકુ જન્મ્યો; તેના સો પુત્ર હતા, અને ઇક્ષ્વાકુ ખૂબ દયાળુ હતો.

તેષાં જ્યેષ્ઠો વિકુક્ષિશ્ચ નેમિર્દણ્ડશ્ચ તે ત્રયઃ। શકુનિપ્રમુખાસ્તસ્ય પુત્રાઃ પંચાશતસ્તુ તે ।। ૨૬.

એમાંથી સૌથી મોટો વિકુક્ષિ, અને નેમી તથા દંડ — આ ત્રણ; અને તેના પુત્રો, શકુનીના નેતૃત્વમાં, પચાસ હતા.

ઉત્તરાપથદેશસ્ય રક્ષિતારો મહીક્ષિતઃ। ચત્વારિંશત્તથાષ્ટૌ ચ દક્ષિણસ્યાઞ્ચ તે દિશિ ।। ૨૬.

ઉત્તરાપથ પ્રદેશના રક્ષક રાજાઓ, દક્ષિણ દિશામાં પણ ચાળીસ અને આઠ હતા.

વિંશતિપ્રમુખાસ્તે તુ દક્ષિણાપથરક્ષિણઃ। ઇક્ષ્વાકુસ્તુ વિકુક્ષિં વૈ અષ્ટકાયામથાદિશેત્ ।। ૨૬.

દક્ષિણ દિશાના વીસ મુખ્ય રક્ષકોને ઇક્ષ્વાકુએ અષ્ટકા વિધિ માટે વિકુક્ષિને સૂચના આપી.

રાજોવાચ।। માંસમાનય શ્રાદ્ધેયં મૃગાન્ હત્વા મહાબલ। શ્રાદ્ધમદ્ય નુ કર્તવ્યમષ્ટકાયાં ન સંશયઃ ।। ૨૬.

રાજાએ કહ્યું: શ્રાદ્ધ માટે માંસ લાવ, શક્તિશાળી, શિકાર કરીને પ્રાણીઓ માર. આજે અષ્ટકા માટે શ્રાદ્ધ કરવું જ છે, એમાં કોઈ શંકા નથી.

સ ગતસ્તુ મૃગવ્યાં વૈ વચનાત્તસ્ય ધીમતઃ। મૃગાન્ સહસ્રશો હત્વા પરિશ્રાન્તશ્ચ વીર્ય્યવાન્। ભક્ષયચ્છશકન્તત્ર વિકુક્ષિર્મૃગયાઙ્ગતઃ ।। ૨૬.

વિકુક્ષિ એ જ્ઞાનીના કહ્યા મુજબ શિકારે ગયો, હજારો પ્રાણીઓ માર્યા, અને થાકેલા, શક્તિશાળી વિકુક્ષિએ ત્યાં એક સસલાનું માંસ ખાધું.

આગતે સ વિકુક્ષૌ તુ સમાંસે સહસૈનિકે। વસિષ્ઠઞ્ચોદયામાસ માંસં પ્રોક્ષયતામિતિ ।। ૨૬.

વિકુક્ષિ જ્યારે માંસ અને પોતાની સેના સાથે પાછો આવ્યો, ત્યારે તેણે વસિષ્ઠને માંસ શુદ્ધ કરવા માટે પ્રેરણા આપી.