વાયુપુરાણમ્

મક્ષિપ્રચ્છેદનો નામ ચતુષ્કલગણઃ સ્મૃતઃ। અલઙ્કારા ભવન્ત્યેતે ત્રિંશદ્યે વૈ પ્રકીર્ત્તિતાઃ। વર્ણસ્થાનપ્રયોગેણ કલામાત્રા પ્રમાણતઃ ।। ૨૫.

મક્ષિપ્રચ્છેદન નામે ચાર ભાગોનો સમૂહ ઓળખાય છે; આ બધાં અલંકાર છે, કુલ ત્રીસ ગણાય છે, જે વર્ણના સ્થાન અને સમયની માપ પ્રમાણે વર્ણવાયા છે.

સંસ્થાનઞ્ચ પ્રમાણં ચ વિકારો લક્ષણન્તથા। ચતુર્વિધમિદં જ્ઞેયમલઙ્કારપ્રયોજનમ્ ।। ૨૫.

સંરચના, માપ, ફેરફાર અને લક્ષણ — આ ચાર પ્રકારના અલંકારના ઉપયોગ સમજવા યોગ્ય છે.

યથાત્મનો હ્યલઙ્કારો વિપર્યસ્તોઽતિગર્હિતઃ। વર્ણમેવાપ્યલંકર્ત્તું વિષમં હ્યાત્મસમ્ભવાત્ ।। ૨૫.

જેમ પોતે પહેરેલો અલંકાર ખોટી રીતે મુકાય તો તે ખૂબ નિંદનીય હોય છે, એ જ રીતે વર્ણને તેના સ્વભાવથી વિરુદ્ધ અલંકાર આપવો યોગ્ય નથી.

નાનાભરણસંયોગાદ્યથા નાર્યા વિભૂષણમ્। વર્ણસ્ય ચૈવાલઙ્કારો વિપર્યસ્તોઽતિગર્હિતઃ ।। ૨૫.

જેમ સ્ત્રીના વિવિધ ભૂષણો ખોટી રીતે જોડાય તો તે અયોગ્ય ગણાય છે, એ જ રીતે વર્ણનો અલંકાર ખોટી રીતે મુકાય તો તે ખૂબ નિંદનીય છે.

ન પાદે કુણ્ડલે દૃષ્ટે ન કણ્ઠે રસના યથા। એવમેવ હ્યલઙ્કારો વિપર્યસ્તો વિગર્હિતઃ ।। ૨૫.

જેમ પગ પર કુંડળ અને કમર પર હાર નથી જોવા મળતા, એ જ રીતે ખોટા સ્થાન પર મુકાયેલ અલંકાર પણ નિંદનીય છે.

ક્રિયમાણોઽપ્યલઙ્કારો રાગં યશ્ચૈવ દર્શયેત્। યથોદ્દિષ્ટસ્ય માર્ગસ્ય કર્ત્તવ્યસ્ય વિધીયતે ।। ૨૫.

અલંકાર બનાવતી વખતે પણ, તે યોગ્ય રાગ બતાવવો જોઈએ અને નિર્દેશિત માર્ગ અને રીત પ્રમાણે જ લાગુ કરવો જોઈએ.

લક્ષણં પર્ય્યવસ્થાપિ વર્ણિકાભિઃ પ્રવર્ત્તનમ્। યાથાતથ્યેન વક્ષ્યામિ માસેદ્ભવમુખોદ્ભવે ।। ૨૫.

હું હવે સાચા રીતે લક્ષણ, યોગ્ય ઉપયોગ અને ગાયકોએ કરેલી પ્રથા વર્ણવીશ, જે માત્ર મૌખિક પરંપરા પરથી નથી.

ત્રયોવિંશત્યશીતિસ્તુ તેષામેતદ્વિપર્યયઃ। ષડ્જપક્ષોઽપિ તત્ત્વાદૌ મધ્યો હીનસ્વરો ભવેત્ ।। ૨૫.

આનો વિપરીત અર્થ ત્રેવીંશ અને અશીંશ — કુલ ત્રેવીંશ-અશીંશ — ગણાય છે; શરૂઆતમાં, જો ષડ્જ સમૂહ ન હોય, તો તે મધ્ય કે નીચો સ્વર બની જાય છે.

ષડ્જમધ્યમયોશ્ચૈવ ગ્રામયોઃ પર્ય્યપસ્તથા। માનોયોત્તરમન્દ્રસ્ય ષડેવાત્રાવિકસ્ય ચ ।। ૨૫.

ષડ્જ અને મધ્યમના બે સ્વરપ્રણાળીઓમાં પણ વિપરીત સ્થિતિ છે; ઊંચા અને નીચા સ્વરનો માપ ષડ્જ અને આવિક માટે પણ જાણવો જોઈએ.

સ્વરાલંપ્રત્યયશ્ચૈવ સર્વ્વેષાં પ્રત્યયઃ સ્મૃતઃ। અનુગમ્ય બહિર્ગીતં વિજ્ઞાતં પઞ્ચદૈવતમ્ ।। ૨૫.

બધા સ્વરોમાં અલંકારનો ઉપયોગ યોગ્ય ગણાય છે; બહારના ગીતને અનુસરીને પંદર દેવતાઓ ઓળખાય છે.

ગોરૂપાણાં પુરસ્તાત્તુ મધ્યમાંશસ્તુ પર્ય્યયઃ। તયોર્વિભાગો ગીતાનાં લાવણ્યમાર્ગસંસ્થિતઃ ।। ૨૫.

ગૌરૂપ સ્વરોમાં, મધ્યમ ભાગ વિપરીત ગણાય છે; ગીતોમાં આ બંને વચ્ચેનો ભેદ એ માર્ગમાં સ્થિત સૌંદર્ય છે.

અનુષઙ્ગં મયોદ્દિષ્ટં સ્વસારઞ્ચ સ્વરાન્તરમ્। પર્ય્યયઃ સંપ્રવર્ત્તેત સપ્તસ્વરપદક્રમમ્ ।। ૨૫.

હું જોડાણ અને સંબંધિત સ્વર વર્ણવ્યો છે; વિપરીત ક્રમ સાત સ્વરપદના અનુસરણથી ચાલે છે.

ગાન્ધારાંશેન ગીયન્તે ચત્વારિ મન્દ્રકાણિ ચ। પઞ્ચમો મધ્યમશ્ચૈવ ધૈવતે તુ નિષાદજૈઃ। ષડ્જર્ષભૈશ્ચ જાનીમો મન્દ્રકેષ્વેવ નાન્તરે ।। ૨૫.

ગાંધારના ભાગથી ચાર ઊંડા સ્વરો ગવાય છે; પાંચમો મધ્યમ છે, ધૈવતમાં નિષાદથી; ષડ્જ અને ઋષભથી આપણે માત્ર ઊંડા સ્વરોમાં જાણીએ છીએ, મધ્યમાં નહીં.

દ્વે ચાપરાન્તિકે વિદ્યાદ્ધયશુલ્લાષ્ટકસ્ય તુ। પ્રાકૃતે વૈણવૈશ્ચૈવ ગાન્ધારાંશે પ્રયુજ્યતે ।। ૨૫.

ઘોડા અને અષ્ટકના નીચા સ્વરમાં બે સ્વરો જાણવા જોઈએ; પ્રાકૃત અને વૈણવમાં ગાંધારનો ભાગ ઉપયોગ થાય છે.

પદસ્ય તુ ત્રયં રૂપં સપ્તરૂપન્તુ કૌશિકમ્। ગાન્ધારાંશેન કાર્ત્સ્ન્યેન પર્યયસ્ય વિધિઃ સ્મૃતઃ । એવઞ્ચૈવ ક્રમોદ્દિષ્ટો મધ્યમાંશસ્ય મધ્યમઃ ।। ૨૫.

પદના ત્રણ રૂપ છે, અને કૌશિકના સાત રૂપ છે; ગાંધારના સમગ્ર ભાગથી વિપરીતનો નિયમ માનવામાં આવે છે; આ રીતે મધ્યમ ભાગ માટે મધ્યમનો ક્રમ નિર્દેશિત છે.

યાનિ ગીતાનિ પ્રોક્તાનિ રૂપેણ તુ વિશેષતઃ। તત્તુ સપ્તસ્વરં કાર્ય્યં સપ્તરૂપઞ્ચ કૌશિકમ્ ।। ૨૫.

જે ગીતો વિશેષ રૂપમાં વર્ણવાયા છે, તે સાત સ્વરથી બનેલા હોવા જોઈએ, અને કૌશિકમાં સાત રૂપ હોવા જોઈએ.

અઙ્ગદર્શનમિત્યાહુર્માને દ્વે સમકે તથા। દ્વિતીયભાવાચરણા માત્રા નાભિપ્રતિષ્ઠિતા ।। ૨૫.

આને અંગ દર્શન કહે છે; બે માપો સમાન છે, અને બીજા સ્થાનથી માપ નાભિ પર સ્થિર નથી.

ઉત્તરે ચ પ્રકૃત્યેવં માત્રા તલ્લીયતે તથા । હન્તારઃ પિણ્ડકો યત્ર માત્રાયાં નાતિવર્ત્તતે ।। ૨૫.

ઉત્તર તરફ, કુદરતી રીતે જ, માપ પણ એ રીતે જ સમાઈ જાય છે; જ્યાં હંતાર પિંડમાં હોય છે, ત્યાં માપ વધારે થતું નથી.

પાદેનૈકેન માત્રાયાં પાદોનામતિ વીરણા। સંખ્યાયાશ્ચોપહનનં તત્ર યાનમિતિ સ્મૃતમ્ ।। ૨૫.

એક પગ માપમાં રાખીને, બીજો પગ વીરણામાં નથી; ત્યાં સંખ્યા ઘટે છે, જેને 'યાન' કહેવાય છે.

દ્વિતીયં પાદભઙ્ગઞ્ચ ગ્રહેણાભિપ્રતિષ્ઠિતમ્। પૂર્વ્વમષ્ટતૃતીયે તુ દ્વિતીયં ચાપરીતકે ।। ૨૫.

બીજા પગનો વિભાજન પકડીને સ્થિર થાય છે; પહેલાં આઠમા અને ત્રીજા સ્થાને, અને બીજું બીજા ક્રમમાં રાખવામાં આવે છે.

અર્દ્ધેન પાદસામ્યસ્ય પાદભાગાચ્ચ પઞ્ચકે। પાદભાગં સપાદં તુ પ્રકૃત્યામપિ સંસ્થિતમ્ ।। ૨૫.

પગના અડધા સમતોલ અને પાંચમા ભાગમાં, પગનો ભાગ અને પગ સાથે કુદરતી રૂપમાં પણ સ્થિર થાય છે.

ચતુર્થમુત્તરે ચૈવ મદ્રવત્યાં ચ મદ્રકે। મદ્રકે દક્ષિણસ્યાપિ યથોક્તા વર્ત્તતે કલા ।। ૨૫.

ઉત્તર તરફ ચોથા સ્થાને, મદ્રવતીમાં અને મદ્રકમાં, અને દક્ષિણના મદ્રકમાં પણ, જે રીતે કહેવામાં આવ્યું છે એ જ માપ રહે છે.

પૂર્વ્વમેવાનુયોગન્તુ દ્વિતીયા બુદ્ધિરિષ્યતે। પાદૌ ચાહરણં ચાસ્મત્ પારં નાત્ર વિધીયતે ।। ૨૫.

પહેલાં લાગુ કરવું અને બીજું સમજવું માનવામાં આવે છે; પગ લેવું આપણા તરફથી — અહીં પાર જવું નથી.

એકત્વમુપયોગસ્ય દ્વયોર્યદ્ધિ દ્વિજોત્તમ। અનેકસમવાયસ્તુ પતાકાહરિણં સ્મૃતમ્ ।। ૨૫.

લાગુ કરવાનું એકત્વ, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, બેનું હોય છે; પણ અનેકનું જોડાણ 'પતાકા-હરીણ' તરીકે ઓળખાય છે.

તિસૄણાં ચૈવ વૃત્તીનાં વૃત્તૌ વૃત્તા ચ દક્ષિણા। અષ્ટૌ તુ સમવાયાસ્તે સૌવીરા મૂર્ચ્છના તથા। કુશત્યનુત્તરઃ સત્યં સપ્ત સત્ત્વસ્વરં તુ યઃ ।। ૨૫.

ત્રણ છંદોમાંથી, છંદ જ દક્ષિણ છે; આઠ જોડાણો 'સૌવીર' અને 'મૂર્ચના' કહેવાય છે; કુશત્ય કરતાં સાચા સાત શુદ્ધ સ્વર ધરાવનાર કહેવાય છે.

સૂત ઉવાચ।। કકુદ્મિનસ્તુ તં લોકં રૈવતસ્ય ગતસ્ય હ। હતાઃ પુણ્યજનૈઃ સર્વ્વા રાક્ષસૈઃ સા કુશસ્થલી ।। ૨૬.

સૂતાએ કહ્યું: રૈવત જ્યારે એ લોકમાં ગયો, ત્યારે બધા પુણ્યવંત લોકો રાક્ષસો દ્વારા મારવામાં આવ્યા, અને એ રીતે કુશસ્થળી નાશ પામી.

તદ્વૈ ભ્રાતૃશતં તસ્ય ધાર્મ્મિકસ્ય મહાત્મનઃ। નિબધ્યમાના રક્ષોભિર્દિશઃ સંપ્રાદ્રવન્ ભયાત્ ।। ૨૬.

પછી એ ધર્મી, મહાત્મા ના સો ભાઈઓ, રાક્ષસો દ્વારા બાંધવામાં આવી, ડરથી દિશાઓમાં ભાગી ગયા.

તેષાન્તુ તે ભયાક્રાન્તાઃ ક્ષત્રિયાસ્તત્ર તત્ર હિ। અન્વવાયસ્તુ સુમહાન્ મહાંસ્તત્ર દ્વિજોત્તમાઃ ।। ૨૬.

એ ક્ષત્રિયાઓ ડરથી અહીં-ત્યાં વિખેરાઈ ગયા; પણ ત્યાં એક મહાન વંશ ઊભો થયો, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.

પ્રયતા ઇતિ વિખ્યાતા દિક્ષુ સર્વ્વાસુ ધાર્મ્મિકાઃ। ધૃષ્ટસ્ય ધાર્ષ્ટકં ક્ષત્રં રણધૃષ્ટં બભૂવ હ ।। ૨૬.

એ બધા દિશાઓમાં 'પ્રયતા' તરીકે જાણીતા થયા, ધર્મી હતા; ધૃષ્ટમાંથી 'ધાર્ષ્ટક' ક્ષત્રિયો થયા, જે યુદ્ધમાં ધૃષ્ટ હતા.