વાયુપુરાણમ્

પૂર્વ્વાચાર્ય્યમતં બુદ્ધ્વા પ્રવક્ષ્યામ્યનુપૂર્વ્વશઃ। ત્રિંશતં વૈ અલઙ્કારાંસ્તાન્ મે નિગદતઃ શ્રૃણુ ।। ૨૫.

પૂર્વ આચાર્યમત સમજીને, હું ક્રમવાર કહું છું; ત્રીસ અલંકાર, મને સાંભળો જેમ હું બોલું છું.

અલઙ્કારાસ્તુ વક્તવ્યાઃ સ્વૈઃસ્વૈર્વર્ણૈઃ પ્રહેતવઃ। સંસ્થાનયોગૈશ્ચ તથા પાદાનાં ચાન્વવેક્ષયા ।। ૨૫.

શણગારને તેમના પોતાના અક્ષરો અને કારણો પ્રમાણે, પગલાંની રચના અને જોડાણથી, તેમજ ધ્યાનપૂર્વક તપાસ કરીને વર્ણવવું જોઈએ.

વાક્યાર્થપદયોગાર્થૈરલઙ્કારસ્ય પૂરણમ્। પદાનિ ગીતકસ્યાહુઃ પુરસ્તાત્ પૃષ્ઠતોઽથવા ।। ૨૫.

શણગારનું પૂરું થવું અર્થ, શબ્દ અને વાક્યના જોડાણથી થાય છે; ગીતના શબ્દો શરૂઆતમાં કે અંતે મૂકવામાં આવે છે.

સ્થાનાનિ ત્રીણિ જાનીયાદુરઃકણ્ઠશિરસ્તથા। એતેષુ ત્રિષુ સ્થાનેષુ પ્રવૃત્તો વિધિરુત્તમઃ ।। ૨૫.

ત્રણ સ્થાન છે: છાતી, ગળા અને માથું; આ ત્રણમાં શ્રેષ્ઠ રીતને અનુસરવી જોઈએ.

ચત્વારઃ પ્રકૃતૌ વર્ણાઃ પ્રવિચારશ્ચતુર્વિધઃ। વિકલ્પમષ્ટધા ચૈવ દેવાઃ ષોડશધા વિદુઃ ।। ૨૫.

પ્રકૃતિમાં ચાર પ્રકારના અક્ષરો છે, અને ચારે પ્રકારની તપાસ છે; આઠ પ્રકારના ફેરફાર છે, અને દેવતાઓ તેમને સોળ પ્રકારના જાણે છે.

સ્થાયી વર્ણઃ પ્રસંચારી તૃતીયમવરોહણમ્। આરોહણં ચતુર્થન્તુ વર્ણં વર્ણવિદો વિદુઃ ।। ૨૫.

અક્ષરવિદો સ્થિર અક્ષર, ચાલતા અક્ષર, ત્રીજું ઉતરતું અને ચોથું ચડતું અક્ષર જાણે છે.

તત્રૈકઃ સંચરસ્થાયી સચરાસ્તચરીભવન્। અથ રોહણવર્ણાનામવરોહં વિનિર્દિશેત્ ।। ૨૫.

આમાં એક અક્ષર ચાલતું અને સ્થિર બંને છે, ચાલ સાથે અને વિના ચાલે બને છે; અને ચડતા અક્ષરો માટે ઉતરતા પણ દર્શાવવામાં આવે છે.

આરોહણેન ચારોહવર્ણં વર્ણવિદો વિદુઃ। એતેષામેવ વર્ણાનામલઙ્કારાન્નિબોધત ।। ૨૫.

ચડવાથી, અક્ષરવિદો ચડતા અક્ષર ઓળખે છે; હવે આ અક્ષરોના શણગાર વિશે જાણો.

અલઙ્કારાસ્તુ ચત્વારઃ સ્થાપની ક્રમરેજિનઃ। પ્રમાદશ્ચાપ્રમાદશ્ચ તેષાં વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્ ।। ૨૫.

શણગાર ચાર છે: સ્થાપન, ક્રમથી ચાલવું, ભૂલ અને અભૂલ; હવે હું તેમના લક્ષણો સમજાવું છું.

વિસ્વરોષ્ટ્રકલાશ્ચૈવ સ્થાનાદેકાન્તરં ગતાઃ। આવર્ત્તસ્યાક્રમોત્પત્તી દ્વે કાર્ય્યે પરિમાણતઃ ।। ૨૫.

વિસ્વર, ઉષ્ટ્ર અને કલાં એ છે જે એક સ્થાન આગળ જાય છે; ચક્રમાં, બે ક્રમથી ઉત્પન્ન થાય છે, માપ પ્રમાણે.

કુમારમપરં વિદ્યાદ્વિસ્તરં વમનં ગતમ્। એષ વૈ ચાપ્યપાઙ્ગસ્તુ કુતારેકઃ કલાધિકઃ ।। ૨૫.

કુમારને બીજું જાણવું, જે વિસ્તરે છે અને દૂર જાય છે; અને આ, અપાંગ કહેવાય છે, કલાં કરતાં એક વધારે છે.

શ્યેનસ્ત્વેકાન્તરે જાતઃ કલામાત્રાન્તરે સ્થિતઃ। તસ્મિંશ્ચૈવ સ્વરે વૃદ્ધિસ્તિષ્ઠતે તદ્વિલક્ષણા ।। ૨૫.

શ્યેન એકાંતર પર થાય છે, કલાંના માપમાં રહે છે; અને એ સ્વરમાં વૃદ્ધિ થાય છે, જે પેહલા કરતાં અલગ છે.

શ્યેનસ્તુ અપરોહસ્તુ ઉત્તરઃ પરિકીર્ત્તિતઃ। કલાકલપ્રમાણાચ્ચ સ બિન્દુર્નામ ચાયતે ।। ૨૫.

શ્યેન ઉતરતો છે, શ્રેષ્ઠ કહેવાય છે; કલાં અને તેના જૂથના માપથી, તેને બિંદુ નામે ઓળખાય છે.

બિન્દુરેકકલા કાર્યા વર્ણાન્તસ્થાયિની ભવેત્। વિપર્યયસ્વરોઽપિ સ્યાદ્યસ્ય દુર્ઘટિતોઽપિ ન ।। ૨૫.

બિંદુ એક કલાં તરીકે કરવી, અક્ષરનાં અંતે રહેવી જોઈએ; વિપરીત સ્વર પણ થાય, પણ મુશ્કેલીથી નહીં.

એકાન્તરા તુ વાદ્યન્તુ ષડ્જતઃ પરમઃ સ્વરઃ। આક્ષેપાસ્કન્દનં કાર્ય્યં કાકસ્યેવોચ્ચપુષ્કલમ્ ।। ૨૫.

એકાંતરનું વાદ્ય એટલે આધાર શડજથી એક પગલું ઉપરનો શ્રેષ્ઠ સ્વર; ઊંચું અને નીચે કરવું, કાગડાની ઊંચી અવાજની જેમ.

સન્તારૌ તૌ તુ સઞ્ચાર્યૌ કાર્યં વા કારણં તથા। આક્ષિપ્તમવરોહ્યાપિ પ્રોક્ષમદ્યન્તથૈવ ચ ।। ૨૫.

સંતાર બંને ચલાવવું, અને કારણ પણ; ઊંચું કે નીચે કરવું, એ જ રીતે છાંટવું.

દ્વાદશઞ્ચ કલાસ્થાનમેકાન્તરગતન્તતઃ। પ્રેઙ્ખોલિતમલઙ્કારમેવં સ્વરસમન્વિતમ્ ।। ૨૫.

બાર કલાંનું સ્થાન એકાંતર પર છે; શણગાર 'પ્રેંકોલિત' એ રીતે સ્વરથી સજ્જ છે.

સ્વરસંક્રામકાચ્ચૈવ તતઃ પ્રોક્તન્તુ પુષ્કલમ્। પ્રક્ષિપ્તમેવ કલયા પાદાનીતરયોર્ભવેત્ ।। ૨૫.

સ્વર પરિવર્તનથી, પછી પુષ્કલ કહેવાય છે; તે કલાંથી પગલાં અને બીજા વચ્ચે મૂકાય છે.

દ્વિકલં વા યથા ભૂતં યત્તદ્ હ્રાસિતમુચ્યતે। ઉચ્ચારાદ્વિસ્વરારૂઢા તથા ચાષ્ટસ્વરાન્તરમ્ ।। ૨૫.

જે બે કલાંથી ઘટે છે, તેને ઘટેલું કહેવાય છે; ઉચ્ચારણથી, તે વિસ્વર સ્વર પર અને આઠમા સ્વર પર પહોંચે છે.

યસ્તુ સ્યાદવરોહો વા તારતો મન્દ્રતોઽપિ વા। એકાન્તરહિતા હ્યેતે તમેવ સ્વરમન્તતઃ ।। ૨૫.

જો સ્વર નીચો હોય, ઊંચો હોય કે વધુ ઊંડો હોય, પણ તેમાં એક પણ ખાલી જગ્યા ન હોય, તો અંતે બધા સ્વરો એક જ સ્વર ગણાય છે.

મક્ષિપ્રચ્છેદનો નામ ચતુષ્કલગણઃ સ્મૃતઃ। અલઙ્કારા ભવન્ત્યેતે ત્રિંશદ્યે વૈ પ્રકીર્ત્તિતાઃ। વર્ણસ્થાનપ્રયોગેણ કલામાત્રા પ્રમાણતઃ ।। ૨૫.

મક્ષિપ્રચ્છેદન નામે ચાર ભાગોનો સમૂહ ઓળખાય છે; આ બધાં અલંકાર છે, કુલ ત્રીસ ગણાય છે, જે વર્ણના સ્થાન અને સમયની માપ પ્રમાણે વર્ણવાયા છે.

સંસ્થાનઞ્ચ પ્રમાણં ચ વિકારો લક્ષણન્તથા। ચતુર્વિધમિદં જ્ઞેયમલઙ્કારપ્રયોજનમ્ ।। ૨૫.

સંરચના, માપ, ફેરફાર અને લક્ષણ — આ ચાર પ્રકારના અલંકારના ઉપયોગ સમજવા યોગ્ય છે.

યથાત્મનો હ્યલઙ્કારો વિપર્યસ્તોઽતિગર્હિતઃ। વર્ણમેવાપ્યલંકર્ત્તું વિષમં હ્યાત્મસમ્ભવાત્ ।। ૨૫.

જેમ પોતે પહેરેલો અલંકાર ખોટી રીતે મુકાય તો તે ખૂબ નિંદનીય હોય છે, એ જ રીતે વર્ણને તેના સ્વભાવથી વિરુદ્ધ અલંકાર આપવો યોગ્ય નથી.

નાનાભરણસંયોગાદ્યથા નાર્યા વિભૂષણમ્। વર્ણસ્ય ચૈવાલઙ્કારો વિપર્યસ્તોઽતિગર્હિતઃ ।। ૨૫.

જેમ સ્ત્રીના વિવિધ ભૂષણો ખોટી રીતે જોડાય તો તે અયોગ્ય ગણાય છે, એ જ રીતે વર્ણનો અલંકાર ખોટી રીતે મુકાય તો તે ખૂબ નિંદનીય છે.

ન પાદે કુણ્ડલે દૃષ્ટે ન કણ્ઠે રસના યથા। એવમેવ હ્યલઙ્કારો વિપર્યસ્તો વિગર્હિતઃ ।। ૨૫.

જેમ પગ પર કુંડળ અને કમર પર હાર નથી જોવા મળતા, એ જ રીતે ખોટા સ્થાન પર મુકાયેલ અલંકાર પણ નિંદનીય છે.

ક્રિયમાણોઽપ્યલઙ્કારો રાગં યશ્ચૈવ દર્શયેત્। યથોદ્દિષ્ટસ્ય માર્ગસ્ય કર્ત્તવ્યસ્ય વિધીયતે ।। ૨૫.

અલંકાર બનાવતી વખતે પણ, તે યોગ્ય રાગ બતાવવો જોઈએ અને નિર્દેશિત માર્ગ અને રીત પ્રમાણે જ લાગુ કરવો જોઈએ.

લક્ષણં પર્ય્યવસ્થાપિ વર્ણિકાભિઃ પ્રવર્ત્તનમ્। યાથાતથ્યેન વક્ષ્યામિ માસેદ્ભવમુખોદ્ભવે ।। ૨૫.

હું હવે સાચા રીતે લક્ષણ, યોગ્ય ઉપયોગ અને ગાયકોએ કરેલી પ્રથા વર્ણવીશ, જે માત્ર મૌખિક પરંપરા પરથી નથી.

ત્રયોવિંશત્યશીતિસ્તુ તેષામેતદ્વિપર્યયઃ। ષડ્જપક્ષોઽપિ તત્ત્વાદૌ મધ્યો હીનસ્વરો ભવેત્ ।। ૨૫.

આનો વિપરીત અર્થ ત્રેવીંશ અને અશીંશ — કુલ ત્રેવીંશ-અશીંશ — ગણાય છે; શરૂઆતમાં, જો ષડ્જ સમૂહ ન હોય, તો તે મધ્ય કે નીચો સ્વર બની જાય છે.

ષડ્જમધ્યમયોશ્ચૈવ ગ્રામયોઃ પર્ય્યપસ્તથા। માનોયોત્તરમન્દ્રસ્ય ષડેવાત્રાવિકસ્ય ચ ।। ૨૫.

ષડ્જ અને મધ્યમના બે સ્વરપ્રણાળીઓમાં પણ વિપરીત સ્થિતિ છે; ઊંચા અને નીચા સ્વરનો માપ ષડ્જ અને આવિક માટે પણ જાણવો જોઈએ.