વાયુપુરાણમ્

અપાનાદુત્તરત્વાચ્ચ ધૈવતસ્યોત્તરાયણઃ। સ્યાદિયં મૂર્ચ્છના હ્યેવં પિતરઃ શ્રાદ્ધદેવતાઃ ।। ૨૪.

અપાન અને ધૈવતના ઉત્તરપણે, આ મોર્ચ્છના આવી છે; પિતૃઓ શ્રાદ્ધના દેવ છે.

શુદ્ધષડ્જસ્વરં કૃત્વા યસ્માદગ્નિં મહર્ષયઃ। ઉપતિષ્ઠન્તિ તસ્માત્તં જાનીયાચ્છુદ્ધષડ્‌જિકમ્ ।। ૨૪.

શુદ્ધ ષડ્જ સ્વર સ્થાપી, મહર્ષિઓ અગ્નિને પૂજે છે; તેથી આ શુદ્ધ ષડ્જ કહેવાય છે.

યઃ સતાં મૂર્ચ્છનાં કૃત્વા પઞ્ચમસ્વરકો ભવેત્ । યક્ષીણાં મૂર્ચ્છના સા તુ યાક્ષિકા મૂર્ચ્છના સ્મૃતા ।। ૨૪.

જે સજ્જનોની મોર્ચ્છના કરીને પાંચમો સ્વર થાય છે, તે યક્ષોની મોર્ચ્છના યક્ષિકા કહેવાય છે.

નાગદૃષ્ટિર્વિષા ગીતા નોપસર્પન્તિ મૂર્ચ્છનામ્। ભવન્તીવ હૃતા હ્યેતે બ્રહ્મણા નાગદેવતાઃ। અહીનાં મૂર્ચ્છના હ્યેષા વરુણશ્ચાત્ર દેવતા ।। ૨૪.

નાગોની દૃષ્ટિ વિષ છે; ગીતો મોર્ચ્છનાને નજીક નથી જતા; બ્રહ્માએ તેને લઈ લીધા છે, અને નાગ દેવ છે; આ અહીઓની મોર્ચ્છના છે, અને અહીં વરુણ દેવ છે.

શકુન્તકાનાં કૃત્વા ચ ઉપમાં યાન્તિ કિન્નરાઃ । ઉત્તમાં મૂર્ચ્છના તસ્માત્ પક્ષિરાજોઽત્ર દેવતા ।। ૨૪.

પક્ષીઓની ઉપમા કરીને, કિનરાઓ પ્રાપ્ત કરે છે; તેથી શ્રેષ્ઠ મોર્ચ્છના, અને અહીં પક્ષી રાજ દેવ છે.

ગાન્ધારરાગશબ્દેન ગાં ચ ધારયતેઽર્થતઃ। તસ્માદ્વિશુદ્ધગાન્ધારી ગન્ધર્વશ્ચાધિદૈવતમ્ ।। ૨૪.

ગાંધાર રાગના શબ્દથી, અર્થમાં પૃથ્વીને ધારણ કરે છે; તેથી શુદ્ધ ગાંધારી, અને ગંધર્વ અધિદેવ છે.

ગાન્ધારાનન્તરં ગત્વા સૃષ્ટેયં મૂર્ચ્છના યતઃ। તસ્માદુત્તરગાન્ધારી વસવશ્ચાત્ર દેવતાઃ ।। ૨૪.

ગાંધાર પછી જઈને, આ મોર્ચ્છના ઉત્પન્ન થાય છે; તેથી ઉત્તર ગાંધારી, અને વસુઓ દેવ છે.

સેયં ખલુ મહાભૂતા પિતામહ મુપસ્થિતા। ષડ્જેયં મૂર્ચ્છના તસ્માત્ સ્મૃતા હ્યનલદેવતા ।। ૨૪.

આ મહાભૂત પિતામહ દ્વારા સ્થાપિત છે; તેથી આ ષડ્જ મોર્ચ્છના અનલ દેવતાવાળી કહેવાય છે.

દિવ્યેયં ચાયતા તેન મન્દષષ્ઠા ચ મૂર્ચ્છને। નિવૃત્તગુણનામાનં પઞ્ચમઞ્ચાત્ર ધૈવતમ્ ।। ૨૪.

આ દિવ્ય અને વિસ્તૃત છે, તેથી મોર્ચ્છના ધીમી છઠ્ઠી છે; ગુણથી મુક્ત નામવાળા, અને અહીં પાંચમો ધૈવત છે.

પૂર્ણાઃ સપ્તસ્વરા હ્યેવં મૂર્ચ્છનાઃ સંપ્રકીર્ત્તિતાઃ। નાનાસાધારણાશ્ચૈવ ષડેવાનુવિદસ્તથા ।। ૨૪.

આ રીતે સાત સ્વર પૂર્ણ છે, અને મોર્ચ્છનાઓ વર્ણવાઈ છે; છ વિશિષ્ટ છે, અને છ અનુવિધ છે.

પૂર્વ્વાચાર્ય્યમતં બુદ્ધ્વા પ્રવક્ષ્યામ્યનુપૂર્વ્વશઃ। ત્રિંશતં વૈ અલઙ્કારાંસ્તાન્ મે નિગદતઃ શ્રૃણુ ।। ૨૫.

પૂર્વ આચાર્યમત સમજીને, હું ક્રમવાર કહું છું; ત્રીસ અલંકાર, મને સાંભળો જેમ હું બોલું છું.

અલઙ્કારાસ્તુ વક્તવ્યાઃ સ્વૈઃસ્વૈર્વર્ણૈઃ પ્રહેતવઃ। સંસ્થાનયોગૈશ્ચ તથા પાદાનાં ચાન્વવેક્ષયા ।। ૨૫.

શણગારને તેમના પોતાના અક્ષરો અને કારણો પ્રમાણે, પગલાંની રચના અને જોડાણથી, તેમજ ધ્યાનપૂર્વક તપાસ કરીને વર્ણવવું જોઈએ.

વાક્યાર્થપદયોગાર્થૈરલઙ્કારસ્ય પૂરણમ્। પદાનિ ગીતકસ્યાહુઃ પુરસ્તાત્ પૃષ્ઠતોઽથવા ।। ૨૫.

શણગારનું પૂરું થવું અર્થ, શબ્દ અને વાક્યના જોડાણથી થાય છે; ગીતના શબ્દો શરૂઆતમાં કે અંતે મૂકવામાં આવે છે.

સ્થાનાનિ ત્રીણિ જાનીયાદુરઃકણ્ઠશિરસ્તથા। એતેષુ ત્રિષુ સ્થાનેષુ પ્રવૃત્તો વિધિરુત્તમઃ ।। ૨૫.

ત્રણ સ્થાન છે: છાતી, ગળા અને માથું; આ ત્રણમાં શ્રેષ્ઠ રીતને અનુસરવી જોઈએ.

ચત્વારઃ પ્રકૃતૌ વર્ણાઃ પ્રવિચારશ્ચતુર્વિધઃ। વિકલ્પમષ્ટધા ચૈવ દેવાઃ ષોડશધા વિદુઃ ।। ૨૫.

પ્રકૃતિમાં ચાર પ્રકારના અક્ષરો છે, અને ચારે પ્રકારની તપાસ છે; આઠ પ્રકારના ફેરફાર છે, અને દેવતાઓ તેમને સોળ પ્રકારના જાણે છે.

સ્થાયી વર્ણઃ પ્રસંચારી તૃતીયમવરોહણમ્। આરોહણં ચતુર્થન્તુ વર્ણં વર્ણવિદો વિદુઃ ।। ૨૫.

અક્ષરવિદો સ્થિર અક્ષર, ચાલતા અક્ષર, ત્રીજું ઉતરતું અને ચોથું ચડતું અક્ષર જાણે છે.

તત્રૈકઃ સંચરસ્થાયી સચરાસ્તચરીભવન્। અથ રોહણવર્ણાનામવરોહં વિનિર્દિશેત્ ।। ૨૫.

આમાં એક અક્ષર ચાલતું અને સ્થિર બંને છે, ચાલ સાથે અને વિના ચાલે બને છે; અને ચડતા અક્ષરો માટે ઉતરતા પણ દર્શાવવામાં આવે છે.

આરોહણેન ચારોહવર્ણં વર્ણવિદો વિદુઃ। એતેષામેવ વર્ણાનામલઙ્કારાન્નિબોધત ।। ૨૫.

ચડવાથી, અક્ષરવિદો ચડતા અક્ષર ઓળખે છે; હવે આ અક્ષરોના શણગાર વિશે જાણો.

અલઙ્કારાસ્તુ ચત્વારઃ સ્થાપની ક્રમરેજિનઃ। પ્રમાદશ્ચાપ્રમાદશ્ચ તેષાં વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્ ।। ૨૫.

શણગાર ચાર છે: સ્થાપન, ક્રમથી ચાલવું, ભૂલ અને અભૂલ; હવે હું તેમના લક્ષણો સમજાવું છું.

વિસ્વરોષ્ટ્રકલાશ્ચૈવ સ્થાનાદેકાન્તરં ગતાઃ। આવર્ત્તસ્યાક્રમોત્પત્તી દ્વે કાર્ય્યે પરિમાણતઃ ।। ૨૫.

વિસ્વર, ઉષ્ટ્ર અને કલાં એ છે જે એક સ્થાન આગળ જાય છે; ચક્રમાં, બે ક્રમથી ઉત્પન્ન થાય છે, માપ પ્રમાણે.

કુમારમપરં વિદ્યાદ્વિસ્તરં વમનં ગતમ્। એષ વૈ ચાપ્યપાઙ્ગસ્તુ કુતારેકઃ કલાધિકઃ ।। ૨૫.

કુમારને બીજું જાણવું, જે વિસ્તરે છે અને દૂર જાય છે; અને આ, અપાંગ કહેવાય છે, કલાં કરતાં એક વધારે છે.

શ્યેનસ્ત્વેકાન્તરે જાતઃ કલામાત્રાન્તરે સ્થિતઃ। તસ્મિંશ્ચૈવ સ્વરે વૃદ્ધિસ્તિષ્ઠતે તદ્વિલક્ષણા ।। ૨૫.

શ્યેન એકાંતર પર થાય છે, કલાંના માપમાં રહે છે; અને એ સ્વરમાં વૃદ્ધિ થાય છે, જે પેહલા કરતાં અલગ છે.

શ્યેનસ્તુ અપરોહસ્તુ ઉત્તરઃ પરિકીર્ત્તિતઃ। કલાકલપ્રમાણાચ્ચ સ બિન્દુર્નામ ચાયતે ।। ૨૫.

શ્યેન ઉતરતો છે, શ્રેષ્ઠ કહેવાય છે; કલાં અને તેના જૂથના માપથી, તેને બિંદુ નામે ઓળખાય છે.

બિન્દુરેકકલા કાર્યા વર્ણાન્તસ્થાયિની ભવેત્। વિપર્યયસ્વરોઽપિ સ્યાદ્યસ્ય દુર્ઘટિતોઽપિ ન ।। ૨૫.

બિંદુ એક કલાં તરીકે કરવી, અક્ષરનાં અંતે રહેવી જોઈએ; વિપરીત સ્વર પણ થાય, પણ મુશ્કેલીથી નહીં.

એકાન્તરા તુ વાદ્યન્તુ ષડ્જતઃ પરમઃ સ્વરઃ। આક્ષેપાસ્કન્દનં કાર્ય્યં કાકસ્યેવોચ્ચપુષ્કલમ્ ।। ૨૫.

એકાંતરનું વાદ્ય એટલે આધાર શડજથી એક પગલું ઉપરનો શ્રેષ્ઠ સ્વર; ઊંચું અને નીચે કરવું, કાગડાની ઊંચી અવાજની જેમ.

સન્તારૌ તૌ તુ સઞ્ચાર્યૌ કાર્યં વા કારણં તથા। આક્ષિપ્તમવરોહ્યાપિ પ્રોક્ષમદ્યન્તથૈવ ચ ।। ૨૫.

સંતાર બંને ચલાવવું, અને કારણ પણ; ઊંચું કે નીચે કરવું, એ જ રીતે છાંટવું.

દ્વાદશઞ્ચ કલાસ્થાનમેકાન્તરગતન્તતઃ। પ્રેઙ્ખોલિતમલઙ્કારમેવં સ્વરસમન્વિતમ્ ।। ૨૫.

બાર કલાંનું સ્થાન એકાંતર પર છે; શણગાર 'પ્રેંકોલિત' એ રીતે સ્વરથી સજ્જ છે.

સ્વરસંક્રામકાચ્ચૈવ તતઃ પ્રોક્તન્તુ પુષ્કલમ્। પ્રક્ષિપ્તમેવ કલયા પાદાનીતરયોર્ભવેત્ ।। ૨૫.

સ્વર પરિવર્તનથી, પછી પુષ્કલ કહેવાય છે; તે કલાંથી પગલાં અને બીજા વચ્ચે મૂકાય છે.

દ્વિકલં વા યથા ભૂતં યત્તદ્ હ્રાસિતમુચ્યતે। ઉચ્ચારાદ્વિસ્વરારૂઢા તથા ચાષ્ટસ્વરાન્તરમ્ ।। ૨૫.

જે બે કલાંથી ઘટે છે, તેને ઘટેલું કહેવાય છે; ઉચ્ચારણથી, તે વિસ્વર સ્વર પર અને આઠમા સ્વર પર પહોંચે છે.