વાયુપુરાણમ્

હંસં જ્યેષ્ઠં વિજાનીમસ્તુમ્બુરુપ્રિયમેવ ચ। મનોહરમધાત્ર્યઞ્ચ ગન્ધર્વાનુગતશ્ચ યઃ ।। ૨૪.

હંસ, જ્યેષ્ઠ અને તુંબુરુને પ્રિય; મનોહર મધાત્ર્ય અને ગંધર્વો સાથે ગવાયેલો.

અલમ્બુષેષ્ટશ્ચ તથા નારદપ્રિય એવ ચ। કથિતો ભીમસેનેન નાગરાણાં યથા પ્રિયઃ ।। ૨૪.

અલંબુષાને પ્રિય અને નારદને મનપસંદ; ભીમસેનના કહેવા મુજબ નાગોને પ્રિય.

કરોપનીત વિનતા શ્રીરાખ્યો ભાર્ગવપ્રિયઃ। વિંશતિર્મધ્યમગ્રામઃ ષડ્જગ્રામશ્ચતુર્દ્દશ ।। ૨૪.

કરોપનીત, વિનતા, શ્રીરાખ્ય, ભૃગુને પ્રિય; મધ્યમગ્રામના વીસ અને ષડ્જગ્રામના ચૌદ.

તથા પઞ્ચદશેચ્છન્તિ ગાન્ધારગ્રામસંસ્થિતાન્ । સસૌવીરા તુ ગાન્ધારી બ્રહ્મણા હ્યુપગીયતે ।। ૨૪.

એ રીતે, પંદર લોકો ગાંધાર ગામોમાં વસેલા લોકોની ઈચ્છા રાખે છે; ગાંધારી અને સૌવીર સાથે, બ્રહ્માએ તેને વખાણી છે.

ઉત્તરાદિસ્વરસ્યૈવ બ્રહ્મા વૈ દેવતાઽત્ર ચ। હરિદેશસમુત્પન્ના હરિણાસ્યા વ્યજાયત। મૂર્ચ્છના હરિણાસ્યૈવ અસ્યા ઇન્દ્રોઽધિદૈવતમ્ ।। ૨૪.

ઉત્તર સ્વર માટે અહીં બ્રહ્મા દેવ છે; હરિ દેશમાં જન્મેલો, હરિના મુખમાંથી ઉત્પન્ન થયો; તેની મોર્ચ્છના પણ હરિના મુખની છે, અને ઇન્દ્ર તેનો અધિદેવ છે.

કરોપનીતવિતતા મરુદ્ભિઃ સ્વરમણ્ડલે। સા કલોપનતા તસ્માન્મારુતશ્ચાત્ર દૈવતમ્ ।। ૨૪.

મરુદો દ્વારા સ્વરમંડલમાં ફેલાયેલ અને લાવવામાં આવેલ, એ કાળમાં આવી છે, અને અહીં મરુદ દેવ છે.

મનુદેશસમુત્પન્ના મૂર્ચ્છના શુદ્ધમધ્યમ્। મધ્યમોઽત્ર સ્વરઃ શુદ્ધો ગન્ધર્વ્વશ્ચાત્ર દેવતા ।। ૨૪.

મનુ દેશમાં જન્મેલી, તેની મોર્ચ્છના શુદ્ધ મધ્યમ છે; અહીં શુદ્ધ મધ્યમ સ્વર છે, અને ગંધર્વ દેવ છે.

મૃગૈઃ સહ સઞ્ચરતે સિદ્ધાનાં માર્ગદર્શને। યસ્માત્તસ્માત્ સ્મૃતા માર્ગી મૃગેન્દ્રોઽસ્યાશ્ચ દેવતા ।। ૨૪.

મૃગો સાથે ચાલે છે, સિદ્ધો માટે માર્ગ બતાવે છે; તેથી તેને માર્ગી કહેવાય છે, અને મૃગેન્દ્ર તેનો દેવ છે.

સા ચાશ્રમસમાયુક્તા અનેકાન્ પૌરવાન્ રવાન્। મૂર્ચ્છના યોજના હ્યેષા રજસા રજની તતઃ ।। ૨૪.

એ આશ્રમો સાથે જોડાયેલી છે, અને અનેક પૌરવ તથા રવ લોકો સાથે; આ મોર્ચ્છના એનું જોડાણ છે, અને તેથી રાત ધૂળ સાથે છે.

તાલ ઉત્તરમન્દ્રાંશઃ ષડ્જદૈવતકાં વિદુઃ। તસ્માદુત્તરતાલઞ્ચ પ્રથમં સ્વાયતં વિદુઃ। તસ્માદુત્તરમન્દ્રોઽયં દેવતાસ્ય ધ્રુવો ધ્રુવમ્ ।। ૨૪.

તાલને ઉત્તરમંદ્ર કહે છે, જેમાં છ દેવતાઓ છે; તેથી પ્રથમ ઉત્તરતાલ વિસ્તૃત કહેવાય છે; અહીં ઉત્તરમંદ્ર છે, અને તેનો દેવ ધ્રુવ છે.

અપાનાદુત્તરત્વાચ્ચ ધૈવતસ્યોત્તરાયણઃ। સ્યાદિયં મૂર્ચ્છના હ્યેવં પિતરઃ શ્રાદ્ધદેવતાઃ ।। ૨૪.

અપાન અને ધૈવતના ઉત્તરપણે, આ મોર્ચ્છના આવી છે; પિતૃઓ શ્રાદ્ધના દેવ છે.

શુદ્ધષડ્જસ્વરં કૃત્વા યસ્માદગ્નિં મહર્ષયઃ। ઉપતિષ્ઠન્તિ તસ્માત્તં જાનીયાચ્છુદ્ધષડ્‌જિકમ્ ।। ૨૪.

શુદ્ધ ષડ્જ સ્વર સ્થાપી, મહર્ષિઓ અગ્નિને પૂજે છે; તેથી આ શુદ્ધ ષડ્જ કહેવાય છે.

યઃ સતાં મૂર્ચ્છનાં કૃત્વા પઞ્ચમસ્વરકો ભવેત્ । યક્ષીણાં મૂર્ચ્છના સા તુ યાક્ષિકા મૂર્ચ્છના સ્મૃતા ।। ૨૪.

જે સજ્જનોની મોર્ચ્છના કરીને પાંચમો સ્વર થાય છે, તે યક્ષોની મોર્ચ્છના યક્ષિકા કહેવાય છે.

નાગદૃષ્ટિર્વિષા ગીતા નોપસર્પન્તિ મૂર્ચ્છનામ્। ભવન્તીવ હૃતા હ્યેતે બ્રહ્મણા નાગદેવતાઃ। અહીનાં મૂર્ચ્છના હ્યેષા વરુણશ્ચાત્ર દેવતા ।। ૨૪.

નાગોની દૃષ્ટિ વિષ છે; ગીતો મોર્ચ્છનાને નજીક નથી જતા; બ્રહ્માએ તેને લઈ લીધા છે, અને નાગ દેવ છે; આ અહીઓની મોર્ચ્છના છે, અને અહીં વરુણ દેવ છે.

શકુન્તકાનાં કૃત્વા ચ ઉપમાં યાન્તિ કિન્નરાઃ । ઉત્તમાં મૂર્ચ્છના તસ્માત્ પક્ષિરાજોઽત્ર દેવતા ।। ૨૪.

પક્ષીઓની ઉપમા કરીને, કિનરાઓ પ્રાપ્ત કરે છે; તેથી શ્રેષ્ઠ મોર્ચ્છના, અને અહીં પક્ષી રાજ દેવ છે.

ગાન્ધારરાગશબ્દેન ગાં ચ ધારયતેઽર્થતઃ। તસ્માદ્વિશુદ્ધગાન્ધારી ગન્ધર્વશ્ચાધિદૈવતમ્ ।। ૨૪.

ગાંધાર રાગના શબ્દથી, અર્થમાં પૃથ્વીને ધારણ કરે છે; તેથી શુદ્ધ ગાંધારી, અને ગંધર્વ અધિદેવ છે.

ગાન્ધારાનન્તરં ગત્વા સૃષ્ટેયં મૂર્ચ્છના યતઃ। તસ્માદુત્તરગાન્ધારી વસવશ્ચાત્ર દેવતાઃ ।। ૨૪.

ગાંધાર પછી જઈને, આ મોર્ચ્છના ઉત્પન્ન થાય છે; તેથી ઉત્તર ગાંધારી, અને વસુઓ દેવ છે.

સેયં ખલુ મહાભૂતા પિતામહ મુપસ્થિતા। ષડ્જેયં મૂર્ચ્છના તસ્માત્ સ્મૃતા હ્યનલદેવતા ।। ૨૪.

આ મહાભૂત પિતામહ દ્વારા સ્થાપિત છે; તેથી આ ષડ્જ મોર્ચ્છના અનલ દેવતાવાળી કહેવાય છે.

દિવ્યેયં ચાયતા તેન મન્દષષ્ઠા ચ મૂર્ચ્છને। નિવૃત્તગુણનામાનં પઞ્ચમઞ્ચાત્ર ધૈવતમ્ ।। ૨૪.

આ દિવ્ય અને વિસ્તૃત છે, તેથી મોર્ચ્છના ધીમી છઠ્ઠી છે; ગુણથી મુક્ત નામવાળા, અને અહીં પાંચમો ધૈવત છે.

પૂર્ણાઃ સપ્તસ્વરા હ્યેવં મૂર્ચ્છનાઃ સંપ્રકીર્ત્તિતાઃ। નાનાસાધારણાશ્ચૈવ ષડેવાનુવિદસ્તથા ।। ૨૪.

આ રીતે સાત સ્વર પૂર્ણ છે, અને મોર્ચ્છનાઓ વર્ણવાઈ છે; છ વિશિષ્ટ છે, અને છ અનુવિધ છે.

પૂર્વ્વાચાર્ય્યમતં બુદ્ધ્વા પ્રવક્ષ્યામ્યનુપૂર્વ્વશઃ। ત્રિંશતં વૈ અલઙ્કારાંસ્તાન્ મે નિગદતઃ શ્રૃણુ ।। ૨૫.

પૂર્વ આચાર્યમત સમજીને, હું ક્રમવાર કહું છું; ત્રીસ અલંકાર, મને સાંભળો જેમ હું બોલું છું.

અલઙ્કારાસ્તુ વક્તવ્યાઃ સ્વૈઃસ્વૈર્વર્ણૈઃ પ્રહેતવઃ। સંસ્થાનયોગૈશ્ચ તથા પાદાનાં ચાન્વવેક્ષયા ।। ૨૫.

શણગારને તેમના પોતાના અક્ષરો અને કારણો પ્રમાણે, પગલાંની રચના અને જોડાણથી, તેમજ ધ્યાનપૂર્વક તપાસ કરીને વર્ણવવું જોઈએ.

વાક્યાર્થપદયોગાર્થૈરલઙ્કારસ્ય પૂરણમ્। પદાનિ ગીતકસ્યાહુઃ પુરસ્તાત્ પૃષ્ઠતોઽથવા ।। ૨૫.

શણગારનું પૂરું થવું અર્થ, શબ્દ અને વાક્યના જોડાણથી થાય છે; ગીતના શબ્દો શરૂઆતમાં કે અંતે મૂકવામાં આવે છે.

સ્થાનાનિ ત્રીણિ જાનીયાદુરઃકણ્ઠશિરસ્તથા। એતેષુ ત્રિષુ સ્થાનેષુ પ્રવૃત્તો વિધિરુત્તમઃ ।। ૨૫.

ત્રણ સ્થાન છે: છાતી, ગળા અને માથું; આ ત્રણમાં શ્રેષ્ઠ રીતને અનુસરવી જોઈએ.

ચત્વારઃ પ્રકૃતૌ વર્ણાઃ પ્રવિચારશ્ચતુર્વિધઃ। વિકલ્પમષ્ટધા ચૈવ દેવાઃ ષોડશધા વિદુઃ ।। ૨૫.

પ્રકૃતિમાં ચાર પ્રકારના અક્ષરો છે, અને ચારે પ્રકારની તપાસ છે; આઠ પ્રકારના ફેરફાર છે, અને દેવતાઓ તેમને સોળ પ્રકારના જાણે છે.

સ્થાયી વર્ણઃ પ્રસંચારી તૃતીયમવરોહણમ્। આરોહણં ચતુર્થન્તુ વર્ણં વર્ણવિદો વિદુઃ ।। ૨૫.

અક્ષરવિદો સ્થિર અક્ષર, ચાલતા અક્ષર, ત્રીજું ઉતરતું અને ચોથું ચડતું અક્ષર જાણે છે.

તત્રૈકઃ સંચરસ્થાયી સચરાસ્તચરીભવન્। અથ રોહણવર્ણાનામવરોહં વિનિર્દિશેત્ ।। ૨૫.

આમાં એક અક્ષર ચાલતું અને સ્થિર બંને છે, ચાલ સાથે અને વિના ચાલે બને છે; અને ચડતા અક્ષરો માટે ઉતરતા પણ દર્શાવવામાં આવે છે.

આરોહણેન ચારોહવર્ણં વર્ણવિદો વિદુઃ। એતેષામેવ વર્ણાનામલઙ્કારાન્નિબોધત ।। ૨૫.

ચડવાથી, અક્ષરવિદો ચડતા અક્ષર ઓળખે છે; હવે આ અક્ષરોના શણગાર વિશે જાણો.

અલઙ્કારાસ્તુ ચત્વારઃ સ્થાપની ક્રમરેજિનઃ। પ્રમાદશ્ચાપ્રમાદશ્ચ તેષાં વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્ ।। ૨૫.

શણગાર ચાર છે: સ્થાપન, ક્રમથી ચાલવું, ભૂલ અને અભૂલ; હવે હું તેમના લક્ષણો સમજાવું છું.