વાયુપુરાણમ્

ષડ્જર્ષભૌ ચ ગાન્ધારો મધ્યમઃ પઞ્ચમસ્તથા। ધૈવતશ્ચાપિ વિજ્ઞેયસ્તથા ચાપિ નિષાદવાન્ ।। ૨૪.

સ્વરો: ષડ્જ, ઋષભ, ગાંધાર, મધ્યમ, પંચમ, ધૈવત અને નિષાદ — આ રીતે સમજવા.

સૌવીરી મધ્યમગ્રામો હરિણાસ્યા તથૈવ ચ। સ્યાત્કલોપબલોપેતા ચતુર્થી શુદ્ધમધ્યમા ।। ૨૪.

મધ્યમગ્રામમાં સૌવીરી, હરિણાસ્યા અને ચોથું શુદ્ધ મધ્યમા છે, જે સમય અને શક્તિથી યુક્ત છે.

શાર્ઙ્ગી ચ પાવની ચૈવ દૃષ્ટાકા ચ યથાક્રમમ્। મ્ધ્યમગ્રામિકીઃ ખ્યાતાઃ ષડ્જગ્રામં નિબોધત ।। ૨૪.

શાર્ણગી, પાવની અને દૃષ્ટાકા — આ ક્રમમાં મધ્યમગ્રામની મૂર્છનાઓ છે; હવે ષડ્જગ્રામ સાંભળો.

ઉત્તરમન્દ્રા રજની તથા યા ચોત્તરાયતા। શુદ્ધષડ્જા તથા ચૈવ જાનીયાત્ સપ્તમાં ચ તામ્ ।। ૨૪.

ઉત્તરમંદ્રા, રજની, ઉત્તરાયતા, શુદ્ધ ષડ્જા અને સાતમો — આ રીતે જાણવું.

ગાન્ધારગ્રામિ કાંશ્ચાન્યાન્ કીર્ત્યમાનાન્ નિબોધત। આગ્નિષ્ટોમિકમાદ્યન્તુ દ્વિતીયં વાજપેયિકમ્ ।। ૨૪.

હવે ગાંધારગ્રામના અન્ય પ્રકારો સાંભળો: પ્રથમ આગ્નિષ્ટોમિક, બીજું વાજપેયિક.

તૃતીયં પૌણ્ડ્રકં પ્રોક્તં ચતુર્થં ચાશ્વમેધિકમ્। પઞ્ચમં રાજસૂયં વ ષષ્ઠં ચક્રસુવર્ણકમ્ ।। ૨૪.

ત્રીજું પૌંડ્રક, ચોથું અશ્વમેદિક, પાંચમું રાજસૂય અને છઠ્ઠું ચક્રસુવર્ણક કહેવાય છે.

સપ્તમં ગોસવં નામ મહાવૃષ્ટિકમષ્ટમમ્। બ્રહ્મદાનઞ્ચ નવમં પ્રાજાપત્યમનન્તરમ્ ।। ૨૪.

સાતમું ગોસવ, આઠમું મહાવૃષ્ટિક, નવમું બ્રહ્મદાન અને પછી પ્રજાપત્ય છે.

નાગપક્ષાશ્રયં વિદ્યાદ્ગોતરઞ્ચ તથૈવ ચ। હયક્રાન્તં મૃગક્રાન્તં વિષ્ણુક્રાન્તં મનોહરમ્ ।। ૨૪.

નાગપક્ષાશ્રય અને ગોતર પણ જાણો, તેમજ હયક્રાંત, મૃગક્રાંત અને મનોહર વિષ્ણુક્રાંત.

સૂર્ય્યક્રાન્તં વરેણ્યઞ્ચ મત્તકોકિલવાદિનમ્। સાવિત્રમર્દ્ધસાવિત્રં સર્વ્વતો મદ્રમેવ ચ ।। ૨૪.

સૂર્યક્રાંત, વરેણ્ય અને મત્ત કોયલ દ્વારા ગવાયેલું; સાવિત્ર, અર્ધસાવિત્ર અને સર્વત્ર મદ્રમ.

સુવર્ણઞ્ચ સુતન્દ્રઞ્ચ વિષ્ણુવૈષ્ણુવરાવુભૌ। સાગરં વિજયઞ્ચૈવ સર્વભૂતમનોહરમ્ ।। ૨૪.

સુવર્ણ, સુતન્દ્ર, વિષ્ણુ અને વૈષ્ણુવર — બંને; સાગર અને વિજય, જે સર્વ જીવોને મનોહર લાગે.

હંસં જ્યેષ્ઠં વિજાનીમસ્તુમ્બુરુપ્રિયમેવ ચ। મનોહરમધાત્ર્યઞ્ચ ગન્ધર્વાનુગતશ્ચ યઃ ।। ૨૪.

હંસ, જ્યેષ્ઠ અને તુંબુરુને પ્રિય; મનોહર મધાત્ર્ય અને ગંધર્વો સાથે ગવાયેલો.

અલમ્બુષેષ્ટશ્ચ તથા નારદપ્રિય એવ ચ। કથિતો ભીમસેનેન નાગરાણાં યથા પ્રિયઃ ।। ૨૪.

અલંબુષાને પ્રિય અને નારદને મનપસંદ; ભીમસેનના કહેવા મુજબ નાગોને પ્રિય.

કરોપનીત વિનતા શ્રીરાખ્યો ભાર્ગવપ્રિયઃ। વિંશતિર્મધ્યમગ્રામઃ ષડ્જગ્રામશ્ચતુર્દ્દશ ।। ૨૪.

કરોપનીત, વિનતા, શ્રીરાખ્ય, ભૃગુને પ્રિય; મધ્યમગ્રામના વીસ અને ષડ્જગ્રામના ચૌદ.

તથા પઞ્ચદશેચ્છન્તિ ગાન્ધારગ્રામસંસ્થિતાન્ । સસૌવીરા તુ ગાન્ધારી બ્રહ્મણા હ્યુપગીયતે ।। ૨૪.

એ રીતે, પંદર લોકો ગાંધાર ગામોમાં વસેલા લોકોની ઈચ્છા રાખે છે; ગાંધારી અને સૌવીર સાથે, બ્રહ્માએ તેને વખાણી છે.

ઉત્તરાદિસ્વરસ્યૈવ બ્રહ્મા વૈ દેવતાઽત્ર ચ। હરિદેશસમુત્પન્ના હરિણાસ્યા વ્યજાયત। મૂર્ચ્છના હરિણાસ્યૈવ અસ્યા ઇન્દ્રોઽધિદૈવતમ્ ।। ૨૪.

ઉત્તર સ્વર માટે અહીં બ્રહ્મા દેવ છે; હરિ દેશમાં જન્મેલો, હરિના મુખમાંથી ઉત્પન્ન થયો; તેની મોર્ચ્છના પણ હરિના મુખની છે, અને ઇન્દ્ર તેનો અધિદેવ છે.

કરોપનીતવિતતા મરુદ્ભિઃ સ્વરમણ્ડલે। સા કલોપનતા તસ્માન્મારુતશ્ચાત્ર દૈવતમ્ ।। ૨૪.

મરુદો દ્વારા સ્વરમંડલમાં ફેલાયેલ અને લાવવામાં આવેલ, એ કાળમાં આવી છે, અને અહીં મરુદ દેવ છે.

મનુદેશસમુત્પન્ના મૂર્ચ્છના શુદ્ધમધ્યમ્। મધ્યમોઽત્ર સ્વરઃ શુદ્ધો ગન્ધર્વ્વશ્ચાત્ર દેવતા ।। ૨૪.

મનુ દેશમાં જન્મેલી, તેની મોર્ચ્છના શુદ્ધ મધ્યમ છે; અહીં શુદ્ધ મધ્યમ સ્વર છે, અને ગંધર્વ દેવ છે.

મૃગૈઃ સહ સઞ્ચરતે સિદ્ધાનાં માર્ગદર્શને। યસ્માત્તસ્માત્ સ્મૃતા માર્ગી મૃગેન્દ્રોઽસ્યાશ્ચ દેવતા ।। ૨૪.

મૃગો સાથે ચાલે છે, સિદ્ધો માટે માર્ગ બતાવે છે; તેથી તેને માર્ગી કહેવાય છે, અને મૃગેન્દ્ર તેનો દેવ છે.

સા ચાશ્રમસમાયુક્તા અનેકાન્ પૌરવાન્ રવાન્। મૂર્ચ્છના યોજના હ્યેષા રજસા રજની તતઃ ।। ૨૪.

એ આશ્રમો સાથે જોડાયેલી છે, અને અનેક પૌરવ તથા રવ લોકો સાથે; આ મોર્ચ્છના એનું જોડાણ છે, અને તેથી રાત ધૂળ સાથે છે.

તાલ ઉત્તરમન્દ્રાંશઃ ષડ્જદૈવતકાં વિદુઃ। તસ્માદુત્તરતાલઞ્ચ પ્રથમં સ્વાયતં વિદુઃ। તસ્માદુત્તરમન્દ્રોઽયં દેવતાસ્ય ધ્રુવો ધ્રુવમ્ ।। ૨૪.

તાલને ઉત્તરમંદ્ર કહે છે, જેમાં છ દેવતાઓ છે; તેથી પ્રથમ ઉત્તરતાલ વિસ્તૃત કહેવાય છે; અહીં ઉત્તરમંદ્ર છે, અને તેનો દેવ ધ્રુવ છે.

અપાનાદુત્તરત્વાચ્ચ ધૈવતસ્યોત્તરાયણઃ। સ્યાદિયં મૂર્ચ્છના હ્યેવં પિતરઃ શ્રાદ્ધદેવતાઃ ।। ૨૪.

અપાન અને ધૈવતના ઉત્તરપણે, આ મોર્ચ્છના આવી છે; પિતૃઓ શ્રાદ્ધના દેવ છે.

શુદ્ધષડ્જસ્વરં કૃત્વા યસ્માદગ્નિં મહર્ષયઃ। ઉપતિષ્ઠન્તિ તસ્માત્તં જાનીયાચ્છુદ્ધષડ્‌જિકમ્ ।। ૨૪.

શુદ્ધ ષડ્જ સ્વર સ્થાપી, મહર્ષિઓ અગ્નિને પૂજે છે; તેથી આ શુદ્ધ ષડ્જ કહેવાય છે.

યઃ સતાં મૂર્ચ્છનાં કૃત્વા પઞ્ચમસ્વરકો ભવેત્ । યક્ષીણાં મૂર્ચ્છના સા તુ યાક્ષિકા મૂર્ચ્છના સ્મૃતા ।। ૨૪.

જે સજ્જનોની મોર્ચ્છના કરીને પાંચમો સ્વર થાય છે, તે યક્ષોની મોર્ચ્છના યક્ષિકા કહેવાય છે.

નાગદૃષ્ટિર્વિષા ગીતા નોપસર્પન્તિ મૂર્ચ્છનામ્। ભવન્તીવ હૃતા હ્યેતે બ્રહ્મણા નાગદેવતાઃ। અહીનાં મૂર્ચ્છના હ્યેષા વરુણશ્ચાત્ર દેવતા ।। ૨૪.

નાગોની દૃષ્ટિ વિષ છે; ગીતો મોર્ચ્છનાને નજીક નથી જતા; બ્રહ્માએ તેને લઈ લીધા છે, અને નાગ દેવ છે; આ અહીઓની મોર્ચ્છના છે, અને અહીં વરુણ દેવ છે.

શકુન્તકાનાં કૃત્વા ચ ઉપમાં યાન્તિ કિન્નરાઃ । ઉત્તમાં મૂર્ચ્છના તસ્માત્ પક્ષિરાજોઽત્ર દેવતા ।। ૨૪.

પક્ષીઓની ઉપમા કરીને, કિનરાઓ પ્રાપ્ત કરે છે; તેથી શ્રેષ્ઠ મોર્ચ્છના, અને અહીં પક્ષી રાજ દેવ છે.

ગાન્ધારરાગશબ્દેન ગાં ચ ધારયતેઽર્થતઃ। તસ્માદ્વિશુદ્ધગાન્ધારી ગન્ધર્વશ્ચાધિદૈવતમ્ ।। ૨૪.

ગાંધાર રાગના શબ્દથી, અર્થમાં પૃથ્વીને ધારણ કરે છે; તેથી શુદ્ધ ગાંધારી, અને ગંધર્વ અધિદેવ છે.

ગાન્ધારાનન્તરં ગત્વા સૃષ્ટેયં મૂર્ચ્છના યતઃ। તસ્માદુત્તરગાન્ધારી વસવશ્ચાત્ર દેવતાઃ ।। ૨૪.

ગાંધાર પછી જઈને, આ મોર્ચ્છના ઉત્પન્ન થાય છે; તેથી ઉત્તર ગાંધારી, અને વસુઓ દેવ છે.

સેયં ખલુ મહાભૂતા પિતામહ મુપસ્થિતા। ષડ્જેયં મૂર્ચ્છના તસ્માત્ સ્મૃતા હ્યનલદેવતા ।। ૨૪.

આ મહાભૂત પિતામહ દ્વારા સ્થાપિત છે; તેથી આ ષડ્જ મોર્ચ્છના અનલ દેવતાવાળી કહેવાય છે.

દિવ્યેયં ચાયતા તેન મન્દષષ્ઠા ચ મૂર્ચ્છને। નિવૃત્તગુણનામાનં પઞ્ચમઞ્ચાત્ર ધૈવતમ્ ।। ૨૪.

આ દિવ્ય અને વિસ્તૃત છે, તેથી મોર્ચ્છના ધીમી છઠ્ઠી છે; ગુણથી મુક્ત નામવાળા, અને અહીં પાંચમો ધૈવત છે.