વાયુપુરાણમ્

વૃક્ષાઃ ક્ષિત્યાં જનિષ્યન્તિ શામ્યેતામગ્નિમારુતૌ। રત્નભૂતા તુ કન્યેયં વૃક્ષાણાં વરવર્ણિની ।। ૨.

વૃક્ષો ફરીથી ધરતી પર ઉગશે; હવે અગ્નિ અને પવન શાંત થવા દો. આ કન્યા, વૃક્ષોમાં સૌથી તેજસ્વી, એમની અમૂલ્ય રત્ન છે.

ભવિષ્યં જાનતા હ્યેષા મયા ગોભિર્વિવર્દ્ધિતા। મારિષા નામ નામ્નૈષા વૃક્ષૈરેવ વિનિર્મિતા। ભાર્યા ભવતુ વો હ્યેષા સોમગર્ભવિવર્દ્ધિતા ।। ૨.

આગળ શું થવાનું છે એ જાણીને, મેં એને ગાયોના દૂધથી પોષી છે. એની નામ મારીષા છે અને એ વૃક્ષોથી જ ઉત્પન્ન થઈ છે. સોમના પોષણથી મોટી થયેલી મારીષા હવે તમારી પત્ની બનશે.

યુષ્માકં તેજસોઽર્દ્ધેન મમ ચાર્દ્ધેન તેજસઃ। અસ્યામુત્પત્સ્યતે વિદ્વાન્ દક્ષો નામ પ્રજાપતિઃ ।। ૨.

તમારા અડધા તેજ અને મારા અડધા તેજથી, એમાંથી એક વિદ્વાન પુત્ર જન્મશે—દક્ષ નામે પ્રજાપતિ.

સ ઇમાં દગ્ધભૂયિષ્ઠાં યુષ્મત્તેજોમયેન વૈ। અગ્નિનાગ્નિસમો ભૂયઃ પ્રજાઃ સંવર્દ્ધયિષ્યતિ ।। ૨.

એ, તમારી અગ્નિ સમાન શક્તિથી યુક્ત થઈને, અગ્નિ જેવો બની, હવે લગભગ બળી ગયેલી ધરતી પર જીવજંતુઓને ફરીથી વધારશે.

તતઃ સોમસ્ય વચનાજ્જગૃહુસ્તે પ્રચેતસઃ। સંહૃત્ય કોપં વૃક્ષેભ્યઃ પત્નીં ધર્મેણ મારિષામ્ ।। ૨.

પછી સોમના વચનથી, પ્રચેતસોએ વૃક્ષો પરનો પોતાનો ક્રોધ સંયમમાં રાખીને, મારીષાને ધર્મપૂર્વક પત્ની તરીકે સ્વીકારી.

મારિષાયાં તતસ્તે વૈ મનસા ગર્ભમાદધુઃ। દશભ્યસ્તુ પ્રચેતોભ્યો મારિષાયાં પ્રજાપતિઃ ।। ૨.

પછી પ્રચેતસોએ મનથી મારીષામાં સંતાન ધારણ કર્યું; દસ પ્રચેતસો અને મારીષામાંથી પ્રજાપતિ જન્મ્યા.

દક્ષો જજ્ઞે મહાતેજાઃ સોમસ્યાંશેન વીર્યવાન્ । અસૃજન્માનસાનાદૌ પ્રજા દક્ષોઽથ મૈથુનાત્ ।। ૨.

દક્ષ, મહાન તેજ અને બળ ધરાવતો, સોમના અંશથી જન્મ્યો. શરૂઆતમાં દક્ષે મનથી જીવસૃષ્ટિ કરી અને પછી સંયોગથી સંતાન ઉત્પન્ન કર્યા.

અચરાંશ્ચ ચરાંશ્ચૈવ દ્વિપદોઽથ ચતુષ્પદાન્। વિસૃજ્ય મનસા દક્ષઃ પશ્ચાદસૃજત સ્ત્રિયઃ ।। ૨.

દક્ષે મનથી સ્થાવર અને જંગમ, બે પગવાળા અને ચાર પગવાળા પ્રાણીઓ સર્જ્યાં; પછી સ્ત્રીઓનું સર્જન કર્યું.

દદૌ સ દશ ધર્માય કશ્યપાય ત્રયોદશ। કાલસ્ય નયને યુક્તાઃ સપ્તવિંશતિમિન્દવે ।। ૨.

એણે દસ દીકરીઓ ધર્મને, તેર કશ્યપને અને સાતવીસ ચંદ્રને, સમયની ગતિ માટે આપી.

એભ્યો દત્ત્વા તતોઽન્યા વૈ ચતસ્રોઽરિષ્ટનેમિને । દ્વે ચૈવ બાહુપુત્રાય દ્વે ચૈવાઙ્ગિરસે તથા। કન્યામેકાં કૃશાશ્વાય તેભ્યોઽપત્યં નિબોધત ।। ૨.

આ દીકરીઓ આપ્યા પછી, ચાર અરીષ્ટનેમિને, બે બાહુપુત્રને, બે અંગિરસને અને એક કૃશાશ્વને આપી; હવે એમના સંતાનો વિશે સાંભળો.

અન્તરં ચાક્ષુષસ્યાત્ર મનોઃ ષષ્ઠન્તુ હીયતે। મનોર્વૈવસ્વતસ્યાપિ સપ્તમસ્ય પ્રજાપતેઃ ।। ૨.

અહીં ચાક્ષુષ મનુ અને છઠ્ઠા મનુ વચ્ચેનું અંતર છોડવામાં આવ્યું છે; અને વૈવસ્વત મનુ, સાતમા પ્રજાપતિનું પણ અંતર ઉલ્લેખાયું નથી.

તાસુ દેવાઃ ખગા ગાવો નાગા દિતિજદાનવાઃ। ગન્ધર્વોપ્સરસશ્ચૈવ જજ્ઞિરેઽન્યાશ્ચ જાતયઃ ।। ૨.

એમાંથી દેવતાઓ, પક્ષીઓ, ગાયો, સાપો, દૈત્ય અને દિતિના પુત્રો, ગંધર્વો, અપ્સરાઓ અને બીજી જાતિઓ જન્મી.

તતઃ પ્રભૃતિ લોકેઽસ્મિન્ પ્રજા મૈથુનસમ્ભવાઃ। સઙ્કલ્પાદ્દર્શનાત્સ્પર્શાત્પૂર્વેષાં સૃષ્ટિરુચ્યતે ।। ૨.

ત્યાંથી આજ સુધી, આ જગતમાં પ્રજાઓ સંયોગથી જન્મે છે; પહેલાંની સૃષ્ટિ સંકલ્પ, દર્શન અને સ્પર્શથી ઉત્પન્ન થયેલી કહેવાય છે.

દેવાનાં દાનવાનાઞ્ચ દેવર્ષીણાઞ્ચ તે શુભઃ। સમ્ભવઃ કથિતઃ પૂર્વં દક્ષસ્ય ચ મહાત્મનઃ ।। ૨.

દેવો, દાનવો, દેવઋષિઓ અને મહાત્મા દક્ષનો ઉદ્ભવ પહેલાંથી જ સમજાવવામાં આવ્યો છે.

પ્રાણાત્પ્રજાપતેર્જન્મ દક્ષસ્ય કથિતં ત્વયા। કથં પ્રચેતસત્વઞ્ચ પુનર્લેભે મહાતપાઃ ।। ૨.

તમે પ્રજાપતિના પ્રાણમાંથી દક્ષનો જન્મ કેવી રીતે થયો તે કહેલું છે; હવે એ મહાતપસ્વીએ ફરીથી પ્રચેતસ સ્વરૂપ કેવી રીતે મેળવ્યું તે કહો.

એતન્નઃ સંશયં સૂત વ્યાખ્યાતું ત્વમિહાર્હસિ। સ દૌહિત્રશ્ચ સોમસ્ય કથં શ્વશુરતાઙ્ગતઃ ।। ૨.

હે સૂતજી, અમને આ શંકા છે—કૃપા કરીને અહીં સમજાવો: ચંદ્રના દૌહિત્ર દક્ષ કેવી રીતે તેમના જ શ્વશુર બન્યા?

ઉત્પત્તિશ્ચ નિરોધશ્ચ નિત્યં ભૂતેષુ સત્તમાઃ। ઋષયોઽત્ર ન મુહ્યન્તિ વિદ્યાવન્તશ્ચ યે નરાઃ ।। ૨.

ભૂતોમાં સતત ઉત્પત્તિ અને વિનાશ વિષે શ્રેષ્ઠ જીવ, ઋષિઓ અને જ્ઞાનવંતો કદી ભ્રમિત થતા નથી.

યુગે યુગે ભવન્ત્યેતે સર્વે દક્ષાદયો દ્વિજાઃ । પુનશ્ચૈવ નિરુધ્યન્તે વિદ્વાંસ્તત્ર ન મુહ્યતિ ।। ૨.

દરેક યુગમાં દક્ષ અને બીજા બધા ફરીથી જન્મે છે અને ફરીથી વિલીન થાય છે; જ્ઞાની લોકો એમાં કદી ભ્રમિત થતા નથી.

જ્યૈષ્‌ઠ્યં કાનિષ્ઠ્યમપ્યેષાં પૂર્વં નાસીદ્ દ્વિજોત્તમાઃ। તપ એવ ગરીયોઽભૂત્ પ્રભાવશ્ચૈવ કારણમ્ ।। ૨.

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, પહેલાં એમના વચ્ચે મોટાપણું કે નાનાપણું નહોતું; તપસ્યાને જ શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવતું અને શક્તિ જ કારણ હતી.

ઇમાં વિસૃષ્ટિં યો વેદ ચાક્ષુષસ્ય ચરાચરમ્। પ્રજાનામાયુરુત્તીર્ણઃ સ્વર્ગલોકે મહીયતે ।। ૨.

જે વ્યક્તિ ચક્ષુષ મન્વંતરનાં આ ચાલતા અને અચલ પ્રાણીઓની સર્જનવિધી જાણે છે, તે માનવોના આયુષ્યને પાર કરી સ્વર્ગમાં માન પામે છે.

એષ સર્ગઃ સમાખ્યાતશ્ચાક્ષુષસ્ય સમા સતઃ। ઇત્યેતે ષઢવિસર્ગા હિક્રાન્તા મન્વન્તરાત્મકાઃ। સ્વાયમ્ભુવાદ્યા- સંક્ષેપાચ્ચાક્ષુષાન્તા યથાક્રમમ્ ।। ૨.

આ રીતે ચક્ષુષ મનુની સર્જનવિધી વર્ણવાઈ છે; સ્વાયંભુવથી લઈને ચક્ષુષ સુધીની આ છ ઉપસર્જનાઓ ક્રમશઃ કહી છે.

એતે સર્ગા યથાપ્રજ્ઞં પ્રોક્તા વૈ દ્વિજસત્તમાઃ। વૈવસ્વતનિસર્ગેણ તેષાં જ્ઞેયસ્તુ વિસ્તરઃ ।। ૨.

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, આ સર્જનાઓ મારી સમજ મુજબ કહી છે; તેમનું સંપૂર્ણ વર્ણન વૈવસ્વત સર્જન વખતે જાણવા જેવું છે.

અનન્તા નાતિરિક્તાશ્ચ સર્વે સર્ગા વિવસ્વતઃ। આરોગ્યાયુષ્પ્રમાણેન ધર્મતઃ કામતોઽર્થતઃ। એતાનેવ ગુણાનેતિ યઃ પઠત્યનસૂયકઃ ।। ૨.

વિવસ્વતની સર્વ સર્જનાઓ અનંત છે અને વધારે પણ નથી; આરોગ્ય, આયુષ્ય, ધર્મ, કામ અને અર્થ પ્રમાણે જે કોઈ ઈર્ષ્યા વિના આ ગુણોનું પઠન કરે છે, તે એ ગુણો પ્રાપ્ત કરે છે.

વૈવસ્વતસ્ય વક્ષ્યામિ સામ્પ્રતસ્ય મહાત્મનઃ। સમાસાદ્વ્યાસતઃ સર્ગં બ્રુવતો મે નિબોધત ।। ૨.

હવે હું મહાત્મા વૈવસ્વતના સર્જનને સંક્ષેપ અને વિસ્તૃત રીતે કહિશ; તમે ધ્યાનથી સાંભળો.

સૂત ઉવાચ।। સપ્તમે ત્વથ પર્યાયે મનોર્વૈવસ્વતસ્ય હ। મારીચાત્કશ્યપાદ્દેવા જજ્ઞિરે પરમર્ષયઃ ।। ૩.

સૂતજી બોલ્યા: સાતમા ચક્રમાં, વૈવસ્વત મનુના સમયમાં, મરીચિ અને કશ્યપમાંથી દેવો અને મહાન ઋષિઓ જન્મ્યા.

આદિત્યા વસવો રુદ્રાઃ સાધ્યા વિશ્વે મરુદ્ગણાઃ। ભૃગવોઽઙ્ગિરસશ્ચૈવ હ્યષ્ટૌ દેવગણાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૩.

આદિત્ય, વસુ, રુદ્ર, સાધ્ય, વિશ્વે, મરુત, ભૃગુ અને અંગિરસ—આ આઠ દેવગણ તરીકે જાણીતા છે.

આદિત્યા મરુતો રુદ્રા વિજ્ઞેયાઃ કશ્યપાત્મજાઃ। સાધ્યાશ્ચ વસવો વિશ્વે ધર્મપુત્રાસ્ત્રયો ગણાઃ ।। ૩.

આદિત્ય, મરુત અને રુદ્ર કશ્યપના પુત્ર છે; સાધ્ય, વસુ અને વિશ્વે—આ ત્રણ ગોઠ ધર્મના પુત્ર છે.

ભૃગોસ્તુ ભાર્ગવો દેવો હ્યઙ્ગિરોઽઙ્ગિરસઃ સુતઃ । વૈવસ્વતેઽન્તેરે હ્યસ્મિન્ નિત્યં તે છન્દજાઃ સુરાઃ ।। ૩.

ભૃગુમાંથી ભાર્ગવ દેવ અને અંગિરસમાંથી અંગિરસપુત્ર દેવ જન્મ્યા; વૈવસ્વતના અંતે, આ દેવો હંમેશા ઇચ્છાથી જન્મે છે.

એષ સર્ગસ્તુ મારીચો વિજ્ઞેયઃ સામ્પ્રતઃ શુભઃ। તેજસ્વી સામ્પ્રતસ્તેષામિન્દ્રો નામ્ના મહાબલઃ ।। ૩.

આ વર્તમાન સર્જન મરીચિ સર્જન તરીકે ઓળખાય છે; તેમા વર્તમાન ઇન્દ્રનું નામ અને તેજસ્વી શક્તિ પ્રસિદ્ધ છે.