વાયુપુરાણમ્

આજગામ યુવા ચૈવ સ્વાં પુરીં યાદવૈર્વૃતામ્। કૃતાં દ્વારવતીં નામ બહુદ્વારાં મનોરમામ્ ।। ૨૪.

પછી, યુવાન રહીને, તે પોતાની શહેરમાં પાછો આવ્યો, જ્યાં યાદવો વસતા હતા, અને જે સુંદર, અનેક દ્વારવાળી દ્વારવતી બની હતી.

ભોજવૃષ્ટ્યન્ધકૈર્ગુપ્તાં વસુદેવપુરોગમૈઃ। તાઙ્કથાં રૈવતઃ શ્રુત્વા યથાતત્ત્વમરિન્દમઃ ।। ૨૪.

ભોજ, વ્રુષ્ટિ, અંધક અને વસુદેવના નેતૃત્વ હેઠળ રક્ષિત શહેરમાં, રૈવતે, શત્રુઓનો વિનાશક, તેમની વાર્તા સાચી રીતે સાંભળી.

કન્યા તુ બલદેવાય સુવ્રતાં નામ રેવતીમ્। દત્ત્વા જગામ શિખરં મેરોસ્તપસિ સંસ્થિતઃ ।। ૨૪.

તેણે પોતાની સુવ્રત દીકરી રેવતીને બલદેવને આપી, અને પછી મેરુ પર્વતની શિખર પર તપ કરવા ગયો.

રેમે રામશ્ચ ધર્માત્મા રેવત્યા સહિતઃ કિલ। તાં કથામૃષયઃ શ્રુત્વા પપ્રચ્છુસ્તદનન્તરમ્ ।। ૨૪.

ધર્મી રામા રેવતી સાથે આનંદપૂર્વક રહેતો હતો; અને એ વાર્તા સાંભળ્યા પછી, ઋષિઓએ વધુ પ્રશ્ન પૂછ્યા.

ઋષ્ય ઊચુઃ ।। કથં બહુયુગે કાલે વ્યતીતે સૂતનન્દન। ન જરાં રેવતી પ્રાપ્તા પલિતઞ્ચ કુતઃ પ્રભો ।। ૨૪.

ઋષિઓએ પૂછ્યું: 'સૂતપુત્ર, અનેક યુગો વીતી ગયા પછી પણ રેવતી કેમ વૃદ્ધ ન થઈ? અને એના વાળ કેમ ધૂળા ન થયા, પ્રભુ?'

મેરું ગતસ્ય વા તસ્ય શર્ય્યાતેઃ સન્તતિઃ કથમ્। સ્થિતા પૃથિવ્યામદ્યાપિ શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ ।। ૨૪.

મેરુ પર ગયેલા શર્યાતિના પુત્રની વંશ આજે પણ પૃથ્વી પર કેવી રીતે ટકી છે? હું આનો સાચો કારણ સાંભળવા ઈચ્છું છું.

કિયન્તો વા સુરગણા ગન્ધર્વ્વાસ્તત્ર કીદૃશાઃ। યચ્છ્રુત્વા રૈવતઃ કાલાન્ મુહૂર્ત્તમિવ મન્યતે ।। ૨૪.

ત્યાં કેટલા દેવો અને ગંધર્વો છે અને તેઓ કયા પ્રકારના છે? એના વિશે સાંભળીને રૈવતને યુગો પણ એક ક્ષણ જેવું લાગે છે.

સૂત ઉવાચ।। ન જરા ક્ષુત્પિપાસા વા ન ચ મૃત્યુભયં તતઃ। ન ચ રોગઃ પ્રભવતિ બ્રહ્મલોકગતસ્ય હિ ।। ૨૪.

સૂતાએ કહ્યું: બ્રહ્મલોકમાં ગયેલા માટે ત્યાં વૃદ્ધાવસ્થા, ભૂખ, તરસ, મૃત્યુનો ભય કે રોગ કંઈ જ નથી.

ગાન્ધર્વ્વં પ્રતિ યચ્ચાપિ પૃષ્ટસ્તુ મુનિસત્તમાઃ। તતોઽહં સંપ્રવક્ષ્યામિ યાથાતથ્યેન સુવ્રતાઃ ।। ૨૪.

ગંધર્વલોક વિશે તમે પુછ્યું છે, એનું સાચું વર્ણન હું હવે આપું છું, ઓ સદ્ગુણવંતો.

સપ્ત સ્વરાસ્ત્રયો ગ્રામા મૂર્ચ્છનાસ્ત્વેકવિંશતિઃ। તાલાશ્ચૈકોનપઞ્ચાશદિત્યેતત્ સ્વરમણ્ડલમ્ ।। ૨૪.

સાત સ્વર, ત્રણ ગ્રામ, એકવીસ મૂર્છના અને એકાવન તાલ — આ સ્વરમંડળ છે.

ષડ્જર્ષભૌ ચ ગાન્ધારો મધ્યમઃ પઞ્ચમસ્તથા। ધૈવતશ્ચાપિ વિજ્ઞેયસ્તથા ચાપિ નિષાદવાન્ ।। ૨૪.

સ્વરો: ષડ્જ, ઋષભ, ગાંધાર, મધ્યમ, પંચમ, ધૈવત અને નિષાદ — આ રીતે સમજવા.

સૌવીરી મધ્યમગ્રામો હરિણાસ્યા તથૈવ ચ। સ્યાત્કલોપબલોપેતા ચતુર્થી શુદ્ધમધ્યમા ।। ૨૪.

મધ્યમગ્રામમાં સૌવીરી, હરિણાસ્યા અને ચોથું શુદ્ધ મધ્યમા છે, જે સમય અને શક્તિથી યુક્ત છે.

શાર્ઙ્ગી ચ પાવની ચૈવ દૃષ્ટાકા ચ યથાક્રમમ્। મ્ધ્યમગ્રામિકીઃ ખ્યાતાઃ ષડ્જગ્રામં નિબોધત ।। ૨૪.

શાર્ણગી, પાવની અને દૃષ્ટાકા — આ ક્રમમાં મધ્યમગ્રામની મૂર્છનાઓ છે; હવે ષડ્જગ્રામ સાંભળો.

ઉત્તરમન્દ્રા રજની તથા યા ચોત્તરાયતા। શુદ્ધષડ્જા તથા ચૈવ જાનીયાત્ સપ્તમાં ચ તામ્ ।। ૨૪.

ઉત્તરમંદ્રા, રજની, ઉત્તરાયતા, શુદ્ધ ષડ્જા અને સાતમો — આ રીતે જાણવું.

ગાન્ધારગ્રામિ કાંશ્ચાન્યાન્ કીર્ત્યમાનાન્ નિબોધત। આગ્નિષ્ટોમિકમાદ્યન્તુ દ્વિતીયં વાજપેયિકમ્ ।। ૨૪.

હવે ગાંધારગ્રામના અન્ય પ્રકારો સાંભળો: પ્રથમ આગ્નિષ્ટોમિક, બીજું વાજપેયિક.

તૃતીયં પૌણ્ડ્રકં પ્રોક્તં ચતુર્થં ચાશ્વમેધિકમ્। પઞ્ચમં રાજસૂયં વ ષષ્ઠં ચક્રસુવર્ણકમ્ ।। ૨૪.

ત્રીજું પૌંડ્રક, ચોથું અશ્વમેદિક, પાંચમું રાજસૂય અને છઠ્ઠું ચક્રસુવર્ણક કહેવાય છે.

સપ્તમં ગોસવં નામ મહાવૃષ્ટિકમષ્ટમમ્। બ્રહ્મદાનઞ્ચ નવમં પ્રાજાપત્યમનન્તરમ્ ।। ૨૪.

સાતમું ગોસવ, આઠમું મહાવૃષ્ટિક, નવમું બ્રહ્મદાન અને પછી પ્રજાપત્ય છે.

નાગપક્ષાશ્રયં વિદ્યાદ્ગોતરઞ્ચ તથૈવ ચ। હયક્રાન્તં મૃગક્રાન્તં વિષ્ણુક્રાન્તં મનોહરમ્ ।। ૨૪.

નાગપક્ષાશ્રય અને ગોતર પણ જાણો, તેમજ હયક્રાંત, મૃગક્રાંત અને મનોહર વિષ્ણુક્રાંત.

સૂર્ય્યક્રાન્તં વરેણ્યઞ્ચ મત્તકોકિલવાદિનમ્। સાવિત્રમર્દ્ધસાવિત્રં સર્વ્વતો મદ્રમેવ ચ ।। ૨૪.

સૂર્યક્રાંત, વરેણ્ય અને મત્ત કોયલ દ્વારા ગવાયેલું; સાવિત્ર, અર્ધસાવિત્ર અને સર્વત્ર મદ્રમ.

સુવર્ણઞ્ચ સુતન્દ્રઞ્ચ વિષ્ણુવૈષ્ણુવરાવુભૌ। સાગરં વિજયઞ્ચૈવ સર્વભૂતમનોહરમ્ ।। ૨૪.

સુવર્ણ, સુતન્દ્ર, વિષ્ણુ અને વૈષ્ણુવર — બંને; સાગર અને વિજય, જે સર્વ જીવોને મનોહર લાગે.

હંસં જ્યેષ્ઠં વિજાનીમસ્તુમ્બુરુપ્રિયમેવ ચ। મનોહરમધાત્ર્યઞ્ચ ગન્ધર્વાનુગતશ્ચ યઃ ।। ૨૪.

હંસ, જ્યેષ્ઠ અને તુંબુરુને પ્રિય; મનોહર મધાત્ર્ય અને ગંધર્વો સાથે ગવાયેલો.

અલમ્બુષેષ્ટશ્ચ તથા નારદપ્રિય એવ ચ। કથિતો ભીમસેનેન નાગરાણાં યથા પ્રિયઃ ।। ૨૪.

અલંબુષાને પ્રિય અને નારદને મનપસંદ; ભીમસેનના કહેવા મુજબ નાગોને પ્રિય.

કરોપનીત વિનતા શ્રીરાખ્યો ભાર્ગવપ્રિયઃ। વિંશતિર્મધ્યમગ્રામઃ ષડ્જગ્રામશ્ચતુર્દ્દશ ।। ૨૪.

કરોપનીત, વિનતા, શ્રીરાખ્ય, ભૃગુને પ્રિય; મધ્યમગ્રામના વીસ અને ષડ્જગ્રામના ચૌદ.

તથા પઞ્ચદશેચ્છન્તિ ગાન્ધારગ્રામસંસ્થિતાન્ । સસૌવીરા તુ ગાન્ધારી બ્રહ્મણા હ્યુપગીયતે ।। ૨૪.

એ રીતે, પંદર લોકો ગાંધાર ગામોમાં વસેલા લોકોની ઈચ્છા રાખે છે; ગાંધારી અને સૌવીર સાથે, બ્રહ્માએ તેને વખાણી છે.

ઉત્તરાદિસ્વરસ્યૈવ બ્રહ્મા વૈ દેવતાઽત્ર ચ। હરિદેશસમુત્પન્ના હરિણાસ્યા વ્યજાયત। મૂર્ચ્છના હરિણાસ્યૈવ અસ્યા ઇન્દ્રોઽધિદૈવતમ્ ।। ૨૪.

ઉત્તર સ્વર માટે અહીં બ્રહ્મા દેવ છે; હરિ દેશમાં જન્મેલો, હરિના મુખમાંથી ઉત્પન્ન થયો; તેની મોર્ચ્છના પણ હરિના મુખની છે, અને ઇન્દ્ર તેનો અધિદેવ છે.

કરોપનીતવિતતા મરુદ્ભિઃ સ્વરમણ્ડલે। સા કલોપનતા તસ્માન્મારુતશ્ચાત્ર દૈવતમ્ ।। ૨૪.

મરુદો દ્વારા સ્વરમંડલમાં ફેલાયેલ અને લાવવામાં આવેલ, એ કાળમાં આવી છે, અને અહીં મરુદ દેવ છે.

મનુદેશસમુત્પન્ના મૂર્ચ્છના શુદ્ધમધ્યમ્। મધ્યમોઽત્ર સ્વરઃ શુદ્ધો ગન્ધર્વ્વશ્ચાત્ર દેવતા ।। ૨૪.

મનુ દેશમાં જન્મેલી, તેની મોર્ચ્છના શુદ્ધ મધ્યમ છે; અહીં શુદ્ધ મધ્યમ સ્વર છે, અને ગંધર્વ દેવ છે.

મૃગૈઃ સહ સઞ્ચરતે સિદ્ધાનાં માર્ગદર્શને। યસ્માત્તસ્માત્ સ્મૃતા માર્ગી મૃગેન્દ્રોઽસ્યાશ્ચ દેવતા ।। ૨૪.

મૃગો સાથે ચાલે છે, સિદ્ધો માટે માર્ગ બતાવે છે; તેથી તેને માર્ગી કહેવાય છે, અને મૃગેન્દ્ર તેનો દેવ છે.

સા ચાશ્રમસમાયુક્તા અનેકાન્ પૌરવાન્ રવાન્। મૂર્ચ્છના યોજના હ્યેષા રજસા રજની તતઃ ।। ૨૪.

એ આશ્રમો સાથે જોડાયેલી છે, અને અનેક પૌરવ તથા રવ લોકો સાથે; આ મોર્ચ્છના એનું જોડાણ છે, અને તેથી રાત ધૂળ સાથે છે.