વાયુપુરાણમ્

સુદ્યુમ્ન ઇતિ વિખ્યાતસ્ત્રિષુ લોકેષુ પૂજિતઃ। જગત્પ્રિયો ધર્મ્મશીલો મનોર્વંશ વિવર્દ્ધનઃ ।। ૨૩.

'સુદ્યુમ્ન નામે, ત્રણેય લોકમાં પૂજ્ય, જગતના પ્રિય, ધર્મમાં સ્થિર, મનુના વંશને વધારનાર તરીકે ઓળખાશે.'

માનવઃ સ તુ સુદ્યુમ્નઃ સ્ત્રીભાવમગમત્ પ્રભુઃ। સા તુ દેવી વરં લબ્ધ્વા નિવૃત્તા પિતરં પ્રતિ ।। ૨૩.

મનુનો પુત્ર સુદ્યુમ્ન, સ્ત્રી રૂપ ધારણ કરે છે; અને દેવી, પોતાનો વર પ્રાપ્ત કરી, પિતાજી પાસે પાછી ગઈ.

બુધેનાન્તરમાસાદ્ય મૈથુનાયોપમન્ત્રિતા। સોમપુત્રાદ્બુધાચ્ચાસ્યા ઐલો જજ્ઞે પુરૂરવાઃ ।। ૨૩.

બુધ સાથે મળીને, તેણે સંયોગ માટે આમંત્રણ મળ્યું; સોમપુત્ર બુધથી, તેના પુત્ર — ઐલ વંશના પુરૂરવ — જન્મ્યા.

બુધાત્ સા જનયિત્વા તુ સુદ્યુમ્નં પુનરાગતા। સુદ્યુમ્નસ્ય ચ દાયાદાસ્ત્રયઃ પરમધાર્મ્મિકાઃ ।। ૨૩.

બુધથી સુદ્યુમ્નને જન્મ આપીને, તે ફરી પાછી આવી; સુદ્યુમ્નના ત્રણ દાયાદ — અત્યંત ધર્મપરાયણ — હતા.

ઉત્કલશ્ચ ગયશ્ચૈવ વિનતાશ્વસ્તથૈવ ચ। ઉત્કલસ્યોત્કલં રાષ્ટ્રં વિનતાશ્વસ્ય પશ્ચિમમ્ । દિક્ષુ વાતસ્ય રાજર્ષેર્ગયસ્ય તુ ગયા પુરી ।। ૨૩.

ઉત્કલ, ગય અને વિનતાશ્વ — ઉત્કલનું રાજ્ય ઉત્કલ, વિનતાશ્વનું પશ્ચિમ, અને ગય રાજર્ષિનું ગયા શહેર હતું.

પ્રવિસૃષ્ટે મનૌ તસ્મિન્ પ્રજાઃ સૃષ્ટ્વા દિવાકરઃ। દશધા તદ્દધત્ ક્ષેત્રમકરોત્ પૃથિવીમિમામ્ ।। ૨૩.

મનુ સ્થાપિત થયા પછી, સૂર્યદેવે પ્રજાઓ સર્જી, આ પૃથ્વીને દસ ભાગમાં વહેંચી.

ઇક્ષ્વાકુરેવ દાયાદાનન્યાન્ દશ સમાપ્નુયાત્। કન્યાભાવાત્તુ સુદ્યુમ્નો નૈનં ભાગમવાપ્નુયાત્ ।। ૨૩.

ઇક્ષ્વાકુએ દસ દાયાદ મેળવ્યા; પણ સુદ્યુમ્ન સ્ત્રી હોવાથી, તે ભાગ તેને મળ્યો નહીં.

વસિષ્ઠવચનાચ્ચાસીત્ પ્રતિષ્ઠાનો મહાદ્યુતિઃ। પ્રતિષ્ઠા ધર્મરાજસ્ય સુદ્યુમ્નસ્ય મહાત્મનઃ ।। ૨૩.

વશિષ્ઠના ઉપદેશથી, પ્રતિષ્ઠાન — મહાન તેજવાળી — સ્થાપિત થઈ; તે સુદ્યુમ્ન, મહાત્મા, ધર્મરાજાની નગરી હતી.

તત્ પુરૂરવસે પ્રાદાદ્રાષ્ઠ્રં પ્રાપ્ય મહાયશાઃ। માનવેભ્યો મહાભાગા સ્ત્રીપુંસોર્લક્ષણં પ્રતિ। માનવઃ સ તુ સુદ્યુમ્નઃ સ્ત્રીભાવમગમત્ પુનઃ ।। ૨૩.

તે મહાયશસ્વીએ રાજ્ય પુરૂરવને આપ્યું; અને માનવ વંશના મહાભાગ્યવંતોને, સ્ત્રી-પુરુષના ચિહ્નને ધ્યાનમાં રાખીને — મનુનો પુત્ર સુદ્યુમ્ન ફરીથી સ્ત્રી બન્યો.

એતચ્છ્રુત્વા તુ ઋષયઃ પપ્રચ્છુસ્તદનન્તરમ્ । માનવઃ સ તુ સુદ્યુમ્નઃ સ્ત્રીભાવમગમત્ કથમ્ ।। ૨૩.

આ સાંભળીને ઋષિઓએ તરત જ પૂછ્યું: મનુનો પુત્ર સુદ્યુમ્ના કેવી રીતે સ્ત્રી રૂપમાં આવ્યો?

સૂત ઉવાચ।। પ્રોવાચ વચનં દેવી પ્રિયહેતોઃ પ્રિયં પ્રિયા । સ મે મમાશ્રમે દેવ યઃ પુમાન્ સંપ્રવેક્ષ્યતિ। ભવિષ્યતિ ધ્રુવં નારી સા તુલ્યાપ્સરસાં શુભા ।। ૨૩.

સૂતાએ કહ્યું: દેવીએ પોતાના પ્રિય માટે પ્રેમથી કહ્યું: 'હે દેવ, મારા આશ્રમમાં જે પુરુષ અંદર આવશે, તે ચોક્કસપણે સુંદર અને અપ્સરાઓ જેવી સ્ત્રી બની જશે.'

તત્ર સર્વાણિ ભૂતાનિ પિશાચાઃ પશવશ્ચ યે। સ્ત્રીભૂતાઃ સહ રુદ્રેણ ક્રીડન્ત્યપ્સરસો તથા ।। ૨૩.

ત્યાં બધા જીવ, પિશાચો અને પશુઓ પણ, રુદ્ર સાથે, સ્ત્રી બનીને અપ્સરાઓ સાથે રમતા હતા.

ઉમાવનં પ્રવિષ્ટસ્તુ સ રાજા મૃગયાં ગતઃ। સહ પિશાચૈર્ભૂતૈસ્તુ રુદ્રૈઃ સ્ત્રીભાવમાસ્થિતઃ ।। ૨૩.

રાજા ઉમાના વનમાં શિકાર માટે ગયો અને પિશાચો, ભૂતો અને રુદ્રો સાથે સ્ત્રી રૂપ ધારણ કર્યો.

તસ્માત્ સ રાજા સુદ્યુમ્નઃ સ્ત્રીભાવં લબ્ધવાન્ પુનઃ । મહાદેવપ્રસાદાચ્ચ ગાણપત્ય મવાપ્નુયાત્ ।। ૨૩.

એથી રાજા સુદ્યુમ્ના ફરીથી સ્ત્રી રૂપમાં આવ્યો, પણ મહાદેવની કૃપાથી તેને પુરૂષત્વ પાછું મળ્યું.

સૂત ઉવાચ।। નિસર્ગં મનુ પુત્રાણાં વિસ્તરેણ નિબોધત। પૃષધ્રો હિસયિત્વા તુ ગુરોર્ગાવમભક્ષયત્ ।। ૨૪.

સૂતાએ કહ્યું: હવે મનુના પુત્રોની વંશાવળી વિગતે સાંભળો. પૃષધ્રાએ પોતાના ગુરુની ગાયને મારી અને તેનું માંસ ખાધું.

શાપાચ્છૂદ્રત્વમાપન્નશ્ચ્યવનસ્ય મહાત્મનઃ। કરૂષસ્ય તુ કારૂષઃ ક્ષત્રિયો યુદ્ધદુર્મદઃ ।। ૨૪.

મહાત્મા ચ્યવનના શાપથી પૃષધ્રા શૂદ્ર બની ગયો. કરૂષનો પુત્ર કારૂષ ક્ષત્રિય હતો, યુદ્ધમાં ભયંકર.

સહસ્રક્ષત્રિયગણવિક્રાન્તઃ સંબભૂવ હ। નાભાગારિષ્ટપુત્રસ્તુ વિદ્વાનાસીદ્ભલન્દનઃ ।। ૨૪.

તે હજારો ક્ષત્રિય ગોત્રોમાં પોતાની પરાક્રમથી પ્રસિદ્ધ થયો. નાભાગનો પુત્ર ભલંદન વિદ્વાન હતો.

ભલન્દનસ્ય પુત્રોઽભૂત્ પ્રાંશુર્નામ મહાબલઃ। પ્રાંશોરેકોઽભવત્ પુત્રઃ પ્રજાનિરિતિ વિશ્રુતઃ ।। ૨૪.

ભલંદનનો પુત્ર પ્રાંશુ મહાબલી હતો; પ્રાંશુનો એક જ પુત્ર હતો, જે પ્રજાની તરીકે જાણીતા હતા.

પ્રજાનેરભવત્ પુત્રઃ ખનિત્રો નામ વીર્યવાન્। તસ્ય પુત્રોઽભવચ્છ્રીમાન્ ક્ષુપો નામ મહાયશાઃ ।। ૨૪.

પ્રજાનીનો પુત્ર ખનિત્ર શક્તિશાળી હતો; તેના પુત્ર ક્ષુપ મહાયશવી અને શ્રીમંત હતા.

ક્ષુપસ્ય વિંશઃ પુત્રસ્તુ પ્રતિમા ન બભૂવ હ। વિંશપુત્રસ્તુ કલ્યાણો વિવિંશો નામ ધાર્મિકઃ ।। ૨૪.

ક્ષુપના વિંશમો પુત્ર પ્રતિમા હતો, અને પ્રતિમાનો પુત્ર ધર્મી અને સારા ગુણોવાળો વિવિંશુ હતો.

વિવિંશપુત્રો ધર્માત્મા ખનિનેત્રઃ પ્રતાપવાન્। કરન્ધમસ્તસ્ય પુત્રસ્ત્રેતાયુગમુખેઽભવત્ ।। ૨૪.

વિવિંશુનો પુત્ર ધર્માત્મા અને પરાક્રમી ખનિનેત્ર હતો; તેના પુત્ર કરંધમ ત્રેતાયુગની શરૂઆતમાં જન્મ્યા હતા.

કરન્ધમસુતશ્ચાપિ આવિક્ષિન્નામ વીર્યવાન્। આવિક્ષિતો વ્યતિક્રામત્ પિતરં ગુણવત્તયા ।। ૨૪.

કરંધમનો પુત્ર આવિક્ષી શક્તિશાળી હતો; આવિક્ષીએ ગુણોમાં પોતાના પિતાને પણ પછાડી દીધા.

મરુત્તો નામ ધર્માત્મા ચક્રવર્ત્તિસમો નૃપઃ। સંવર્ત્તેન દિવં નીતઃ સસુહૃત્ સહ બાન્ધવૈઃ ।। ૨૪.

તેના પુત્ર મારુત ધર્મી અને ચક્રવર્તિ સમાન રાજા હતા; સંવર્તે તેને મિત્રો અને સગાઓ સાથે સ્વર્ગમાં લઈ ગયા.

વિવાદોઽત્ર મહાનાસીત્ સંવર્ત્તસ્ય બૃહસ્પતેઃ। ઋદ્ધિં દૃષ્ટ્વા તુ યજ્ઞસ્ય ક્રુદ્ધસ્તસ્ય બૃહસ્પતિઃ ।। ૨૪.

સંવર્ત અને બૃહસ્પતિ વચ્ચે મોટો વિવાદ થયો; યજ્ઞની સમૃદ્ધિ જોઈને બૃહસ્પતિ ગુસ્સે થયા.

સંપર્ત્તેન હૃતે યજ્ઞે ચુકોપ સુભૃશન્તદા। લોકાનાં સ હિ નાશય દૈવતૈર્હિ પ્રસાદિતઃ ।। ૨૪.

સંવર્તે યજ્ઞ લઈ જતાં બૃહસ્પતિ ખૂબ જ ગુસ્સે થયા; દેવતાઓએ તેમને શાંત કર્યા, કેમ કે તેઓ લોકને નાશ કરી શકતા હતા.

મરુત્તશ્ચક્રવર્ત્તી સ નરિષ્યન્તમવાપ્તવાન્। નરિષ્યન્તસ્ય દાયાદો રાજા દણ્ડધરો દમઃ ।। ૨૪.

મારુત ચક્રવર્તિનો પુત્ર નરિષ્યંત હતો; નરિષ્યંતનો વારસદાર રાજા દંડધર, જેને દમ પણ કહેવામાં આવે છે.

તસ્ય પુત્રસ્તુ વિક્રાન્તો રાજાસીદ્રાષ્ટ્રવર્દ્ધનઃ । સુધૃતી તસ્ય પુત્રસ્તુ નરઃ સુધૃતિનઃ સુતઃ ।। ૨૪.

તેના પુત્ર વિક્રમશાળી રાજા રાષ્ટ્રવર્ધન હતા; તેમના પુત્ર સુધૃતિ અને સુધૃતિના પુત્ર નર હતા.

કેવલસ્તસ્ય પુત્રસ્તુ બન્ધુમાન્ કેવલાત્મજઃ। અથ બન્ધુમતઃ પુત્રો ધર્માત્મા વેગવાન્ નૃપઃ ।। ૨૪.

કેવલાને માત્ર એક પુત્ર હતો, તેનું નામ બંધુમાન હતું. પછી બંધુમાનનો પુત્ર એક ધર્મપ્રિય અને ઝડપી રાજા બન્યો.

બુધો વેગવતઃ પુત્ર સ્તૃણબિન્દુર્બુધાત્મજઃ। ત્રેતાયુગમુખે રાજા તૃતીયે સંબભૂવ હ ।। ૨૪.

વેગવતનો પુત્ર બુધ હતો, અને બુધનો પુત્ર તૃણબિંદુ હતો. તે ત્રેતાયુગના આરંભે, ત્રીજા યુગમાં રાજા બન્યો.