વાયુપુરાણમ્

બ્રહ્મણા તુ મનુઃ પૂર્વં ચોદિતસ્તુ નિબોધત। સ્રષ્ટું પ્રચક્રમે કામં નિષ્ફલં સમવર્ત્તત ।। ૨૩.

પહેલાં, બ્રહ્માએ મનુને પ્રેર્યા ત્યારે, મનુએ સર્જન શરૂ કર્યું, પણ તેની ઇચ્છા નિષ્ફળ રહી.

અથાકરોત્પુત્રકામઃ પરામિષ્ટિં પ્રજાપતિઃ। મિત્રાવરુણયોરંશે મનુરાહુતિમાવપત્ ।। ૨૩.

પોતાના પુત્ર માટે ઇચ્છા રાખી, પ્રજાપતિએ શ્રેષ્ઠ યજ્ઞ કર્યો; મિત્ર અને વરુણના ભાગમાં મનુએ હવન અર્પણ કરી.

તત્ર દિવ્યામ્બરધરા દિવ્યાભરણભૂષિતા। દિવ્યસન્નહના ચૈવ ઇડા જજ્ઞે ઇતિ શ્રુતિઃ ।। ૨૩.

ત્યાં, દિવ્ય વસ્ત્રો પહેરેલી, દિવ્ય આભૂષણોથી સજ્જ, અને દિવ્ય કવચ ધારણ કરેલી ઇડા જન્મી — એવી પરંપરા છે.

તામિલેત્યથ હોવાચ મનુર્દ્દણ્ડધરઃ સ્મૃતઃ। અનુગચ્છામિ ભદ્રન્તે તમિલા પ્રત્યુવાચ હ ।। ૨૩.

પછી દંડધારી મનુએ તેને કહ્યું: 'હું તારા પાછળ ચાલું છું, ભદ્રે.' ત્યારે ઇડાએ તેને જવાબ આપ્યો.

ધર્મ્મયુક્તમિદં વાચ્યં પુત્રકામં પ્રજાપતિમ્। મિત્રાવરુણયોરંશે જાતાસ્મિ વદતાં વર ।। ૨૩.

'ધર્મ પ્રમાણે એવું કહેવું યોગ્ય છે: હું મિત્ર અને વરુણના ભાગમાંથી જન્મી છું, પુત્ર ઇચ્છનાર પ્રજાપતિ.'

તયોઃ સકશં યાસ્યામિ મા નો ધર્મો હતોઽવધીત્। સૈવમુક્ત્વા પુનર્દ્દેવી તયોરન્તિકમાગમત્ ।। ૨૩.

'હું તેમના પાસે જાઉં છું; આપણો ધર્મ નાશ ન થાય.' એવું કહીને, તે દેવી ફરીથી બંને પાસે ગઈ.

ગત્વાન્તિકં વરારોહા પ્રાઞ્જલિર્વાક્યમબ્રવીત્ । અંશેઽસ્મિન્યુવયોર્જાતા દેવૌ કિં કરવાણિ ચ ।। ૨૩.

બંને પાસે પહોંચી, શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીએ હાથ જોડીને કહ્યું: 'દેવતાઓ, હું તમારા ભાગમાં જન્મી છું, હવે શું કરું?'

મનુનૈવાહમુક્તાસ્મિ અનુગચ્છસ્વ મામિતિ। તથા તુ વદતીં સાધ્વીમિડામાશ્રિત્ય તાવુભૌ ।। ૨૩.

'મનુએ મને કહ્યું છે, "મારા પાછળ ચાલ."' એવી રીતે સતી બોલી, ત્યારે બંનેએ ઇડાને આશ્રય આપ્યો.

દેવૌ ચ મિત્રાવરુણાવિદં વચનમૂચતુઃ । અનેન તવ ધર્મજ્ઞે પ્રશ્રયેણ દમેન ચ ।। ૨૩.

મિત્ર અને વરુણે કહ્યું: 'તારા આ વિનમ્રતા અને આત્મસંયમથી, ધર્મ જાણનાર—'

સત્યેન ચૈવ સુશ્રોણિ પ્રીતૌ સ્વો વરવર્ણિનિ। આવયોસ્ત્વં મહાભાગે ખ્યાતિં કન્યા પ્રયાસ્યસિ ।। ૨૩.

'સત્ય અને તારી ભક્તિથી, સુંદર કટિ ધરાવતી, સુંદર રંગવાળી, મહાભાગ્યવતી, તું અમારી દિકરી તરીકે પ્રસિદ્ધિ મેળવે છે.'

સુદ્યુમ્ન ઇતિ વિખ્યાતસ્ત્રિષુ લોકેષુ પૂજિતઃ। જગત્પ્રિયો ધર્મ્મશીલો મનોર્વંશ વિવર્દ્ધનઃ ।। ૨૩.

'સુદ્યુમ્ન નામે, ત્રણેય લોકમાં પૂજ્ય, જગતના પ્રિય, ધર્મમાં સ્થિર, મનુના વંશને વધારનાર તરીકે ઓળખાશે.'

માનવઃ સ તુ સુદ્યુમ્નઃ સ્ત્રીભાવમગમત્ પ્રભુઃ। સા તુ દેવી વરં લબ્ધ્વા નિવૃત્તા પિતરં પ્રતિ ।। ૨૩.

મનુનો પુત્ર સુદ્યુમ્ન, સ્ત્રી રૂપ ધારણ કરે છે; અને દેવી, પોતાનો વર પ્રાપ્ત કરી, પિતાજી પાસે પાછી ગઈ.

બુધેનાન્તરમાસાદ્ય મૈથુનાયોપમન્ત્રિતા। સોમપુત્રાદ્બુધાચ્ચાસ્યા ઐલો જજ્ઞે પુરૂરવાઃ ।। ૨૩.

બુધ સાથે મળીને, તેણે સંયોગ માટે આમંત્રણ મળ્યું; સોમપુત્ર બુધથી, તેના પુત્ર — ઐલ વંશના પુરૂરવ — જન્મ્યા.

બુધાત્ સા જનયિત્વા તુ સુદ્યુમ્નં પુનરાગતા। સુદ્યુમ્નસ્ય ચ દાયાદાસ્ત્રયઃ પરમધાર્મ્મિકાઃ ।। ૨૩.

બુધથી સુદ્યુમ્નને જન્મ આપીને, તે ફરી પાછી આવી; સુદ્યુમ્નના ત્રણ દાયાદ — અત્યંત ધર્મપરાયણ — હતા.

ઉત્કલશ્ચ ગયશ્ચૈવ વિનતાશ્વસ્તથૈવ ચ। ઉત્કલસ્યોત્કલં રાષ્ટ્રં વિનતાશ્વસ્ય પશ્ચિમમ્ । દિક્ષુ વાતસ્ય રાજર્ષેર્ગયસ્ય તુ ગયા પુરી ।। ૨૩.

ઉત્કલ, ગય અને વિનતાશ્વ — ઉત્કલનું રાજ્ય ઉત્કલ, વિનતાશ્વનું પશ્ચિમ, અને ગય રાજર્ષિનું ગયા શહેર હતું.

પ્રવિસૃષ્ટે મનૌ તસ્મિન્ પ્રજાઃ સૃષ્ટ્વા દિવાકરઃ। દશધા તદ્દધત્ ક્ષેત્રમકરોત્ પૃથિવીમિમામ્ ।। ૨૩.

મનુ સ્થાપિત થયા પછી, સૂર્યદેવે પ્રજાઓ સર્જી, આ પૃથ્વીને દસ ભાગમાં વહેંચી.

ઇક્ષ્વાકુરેવ દાયાદાનન્યાન્ દશ સમાપ્નુયાત્। કન્યાભાવાત્તુ સુદ્યુમ્નો નૈનં ભાગમવાપ્નુયાત્ ।। ૨૩.

ઇક્ષ્વાકુએ દસ દાયાદ મેળવ્યા; પણ સુદ્યુમ્ન સ્ત્રી હોવાથી, તે ભાગ તેને મળ્યો નહીં.

વસિષ્ઠવચનાચ્ચાસીત્ પ્રતિષ્ઠાનો મહાદ્યુતિઃ। પ્રતિષ્ઠા ધર્મરાજસ્ય સુદ્યુમ્નસ્ય મહાત્મનઃ ।। ૨૩.

વશિષ્ઠના ઉપદેશથી, પ્રતિષ્ઠાન — મહાન તેજવાળી — સ્થાપિત થઈ; તે સુદ્યુમ્ન, મહાત્મા, ધર્મરાજાની નગરી હતી.

તત્ પુરૂરવસે પ્રાદાદ્રાષ્ઠ્રં પ્રાપ્ય મહાયશાઃ। માનવેભ્યો મહાભાગા સ્ત્રીપુંસોર્લક્ષણં પ્રતિ। માનવઃ સ તુ સુદ્યુમ્નઃ સ્ત્રીભાવમગમત્ પુનઃ ।। ૨૩.

તે મહાયશસ્વીએ રાજ્ય પુરૂરવને આપ્યું; અને માનવ વંશના મહાભાગ્યવંતોને, સ્ત્રી-પુરુષના ચિહ્નને ધ્યાનમાં રાખીને — મનુનો પુત્ર સુદ્યુમ્ન ફરીથી સ્ત્રી બન્યો.

એતચ્છ્રુત્વા તુ ઋષયઃ પપ્રચ્છુસ્તદનન્તરમ્ । માનવઃ સ તુ સુદ્યુમ્નઃ સ્ત્રીભાવમગમત્ કથમ્ ।। ૨૩.

આ સાંભળીને ઋષિઓએ તરત જ પૂછ્યું: મનુનો પુત્ર સુદ્યુમ્ના કેવી રીતે સ્ત્રી રૂપમાં આવ્યો?

સૂત ઉવાચ।। પ્રોવાચ વચનં દેવી પ્રિયહેતોઃ પ્રિયં પ્રિયા । સ મે મમાશ્રમે દેવ યઃ પુમાન્ સંપ્રવેક્ષ્યતિ। ભવિષ્યતિ ધ્રુવં નારી સા તુલ્યાપ્સરસાં શુભા ।। ૨૩.

સૂતાએ કહ્યું: દેવીએ પોતાના પ્રિય માટે પ્રેમથી કહ્યું: 'હે દેવ, મારા આશ્રમમાં જે પુરુષ અંદર આવશે, તે ચોક્કસપણે સુંદર અને અપ્સરાઓ જેવી સ્ત્રી બની જશે.'

તત્ર સર્વાણિ ભૂતાનિ પિશાચાઃ પશવશ્ચ યે। સ્ત્રીભૂતાઃ સહ રુદ્રેણ ક્રીડન્ત્યપ્સરસો તથા ।। ૨૩.

ત્યાં બધા જીવ, પિશાચો અને પશુઓ પણ, રુદ્ર સાથે, સ્ત્રી બનીને અપ્સરાઓ સાથે રમતા હતા.

ઉમાવનં પ્રવિષ્ટસ્તુ સ રાજા મૃગયાં ગતઃ। સહ પિશાચૈર્ભૂતૈસ્તુ રુદ્રૈઃ સ્ત્રીભાવમાસ્થિતઃ ।। ૨૩.

રાજા ઉમાના વનમાં શિકાર માટે ગયો અને પિશાચો, ભૂતો અને રુદ્રો સાથે સ્ત્રી રૂપ ધારણ કર્યો.

તસ્માત્ સ રાજા સુદ્યુમ્નઃ સ્ત્રીભાવં લબ્ધવાન્ પુનઃ । મહાદેવપ્રસાદાચ્ચ ગાણપત્ય મવાપ્નુયાત્ ।। ૨૩.

એથી રાજા સુદ્યુમ્ના ફરીથી સ્ત્રી રૂપમાં આવ્યો, પણ મહાદેવની કૃપાથી તેને પુરૂષત્વ પાછું મળ્યું.

સૂત ઉવાચ।। નિસર્ગં મનુ પુત્રાણાં વિસ્તરેણ નિબોધત। પૃષધ્રો હિસયિત્વા તુ ગુરોર્ગાવમભક્ષયત્ ।। ૨૪.

સૂતાએ કહ્યું: હવે મનુના પુત્રોની વંશાવળી વિગતે સાંભળો. પૃષધ્રાએ પોતાના ગુરુની ગાયને મારી અને તેનું માંસ ખાધું.

શાપાચ્છૂદ્રત્વમાપન્નશ્ચ્યવનસ્ય મહાત્મનઃ। કરૂષસ્ય તુ કારૂષઃ ક્ષત્રિયો યુદ્ધદુર્મદઃ ।। ૨૪.

મહાત્મા ચ્યવનના શાપથી પૃષધ્રા શૂદ્ર બની ગયો. કરૂષનો પુત્ર કારૂષ ક્ષત્રિય હતો, યુદ્ધમાં ભયંકર.

સહસ્રક્ષત્રિયગણવિક્રાન્તઃ સંબભૂવ હ। નાભાગારિષ્ટપુત્રસ્તુ વિદ્વાનાસીદ્ભલન્દનઃ ।। ૨૪.

તે હજારો ક્ષત્રિય ગોત્રોમાં પોતાની પરાક્રમથી પ્રસિદ્ધ થયો. નાભાગનો પુત્ર ભલંદન વિદ્વાન હતો.

ભલન્દનસ્ય પુત્રોઽભૂત્ પ્રાંશુર્નામ મહાબલઃ। પ્રાંશોરેકોઽભવત્ પુત્રઃ પ્રજાનિરિતિ વિશ્રુતઃ ।। ૨૪.

ભલંદનનો પુત્ર પ્રાંશુ મહાબલી હતો; પ્રાંશુનો એક જ પુત્ર હતો, જે પ્રજાની તરીકે જાણીતા હતા.

પ્રજાનેરભવત્ પુત્રઃ ખનિત્રો નામ વીર્યવાન્। તસ્ય પુત્રોઽભવચ્છ્રીમાન્ ક્ષુપો નામ મહાયશાઃ ।। ૨૪.

પ્રજાનીનો પુત્ર ખનિત્ર શક્તિશાળી હતો; તેના પુત્ર ક્ષુપ મહાયશવી અને શ્રીમંત હતા.