વાયુપુરાણમ્

પિતૄણામાધિપત્યઞ્ચ લોકપાલત્વમેવ ચ। મનુઃ પ્રજાપતિશ્ચૈવ સાવર્ણિઃ સ મહાયશાઃ ।। ૨૨.

તેને પિતૃઓ પર અધિકાર અને લોકપાલનું પદ મળ્યું; મનુ, મહાન યશસ્વી સાવર્ણી પ્રજાપતિ પણ થયો.

ભાવ્યસૌ નાગતે તસ્મિન્ મનુઃ સાવર્ણિકેઽન્તરે। મેરુપૃષ્ઠે સુરમ્યે વૈ અદ્યાપિ ચરતે પ્રભુઃ ।। ૨૨.

આ મનુ, જે આવનાર સાવર્ણી મનવંતરમાં થશે, આજ સુધી મેરુના સુંદર શિખરે ફરતા રહે છે.

ભ્રાતા શનૈશ્ચરસ્તત્ર ગ્રહત્વં સ તુ લબ્ધવાન્। ત્વષ્ટાઽનુ તેન રૂપેણ વિષ્ણોશ્ચક્રમકલ્પયત્। મહાઽપ્રતિહતં યુદ્ધે દાનવ પ્રતિવારણે ।। ૨૨.

ત્યાં, તેનો ભાઈ શનૈશ્ચર ગ્રહનું પદ પ્રાપ્ત કરે છે; ત્વષ્ટાએ એ રૂપથી વિષ્ણુનું ચક્ર બનાવ્યું—મહાન, યુદ્ધમાં અપરાજિત, દાનવો સામે રક્ષણરૂપ.

યવીયસી તયોર્યા તુ યમુના ચ યશસ્વિની। અભવત્ સા સરિચ્છ્રેષ્ઠા યમુના લોકભાવિની ।। ૨૨.

એ બંનેમાં નાના, પ્રસિદ્ધ યમુના, સર્વ શ્રેષ્ઠ નદી બની, યમુના, જે લોકને પોષે છે.

યસ્તુ જ્યેષ્ઠો મહાતેજાઃ સર્ગો યસ્ય તુ સામ્પ્રતમ્। વિસ્તરં તસ્ય વક્ષ્યામિ મનોર્વૈવસ્વતસ્ય હ ।। ૨૨.

હવે હું મોટા, જ્યેષ્ઠ, જેનું સર્જન ચાલું છે, એ મનુ વૈવસ્વતના વંશનો વિગતવાર વર્ણન કરું છું.

ઇદં તુ જન્મ દેવાનાં શ્રૃણુયાદ્વા પઠેત વા। વૈવસ્વતસ્ય પુત્રાણાં સપ્તાનાન્તુ મહૌજસામ્। આપદં પ્રાપ્ય મુચ્યેત પ્રાપ્નુયાચ્ચ મહદ્યશઃ ।। ૨૨.

જે કોઈ દેવોના—મનુ વૈવસ્વતના સાત મહા તેજસ્વી પુત્રોના—જન્મને સાંભળે કે પઠે, તે દુઃખમાંથી મુક્ત થાય અને મહાન યશ મેળવે.

સૂત ઉવાચ।। તતો મન્વન્તરેઽતીતે ચાક્ષુષે દૈવતૈઃ સહ। વૈવસ્વતાય મહતે પૃથિવીરાજ્યમાદિશત્ ।। ૨૩.

સૂતાએ કહ્યું: પછી, ચાક્ષુષ મનવંતર પૂરો થયા પછી, દેવો સાથે, પૃથ્વીનું મહાન રાજ્ય વૈવસ્વતને સોંપાયું.

તસ્ય વૈવસ્વતો વક્ષ્યે સામ્પ્રતસ્ય મહાત્મનઃ। આનુપૂર્વ્યેણ વૈ વિપ્રાઃ કીર્ત્ત્યમાનં નિબોધત ।। ૨૩.

હવે હું મહાન આત્માવાળા વૈવસ્વતના વંશને ક્રમવાર કહું છું; હે વિદ્વાનોએ, ધ્યાનથી સાંભળો.

મનોર્વૈવસ્વતસ્યેહ સર્ગમાદાય સામ્પ્રતમ્ । મનોઃ પ્રથમજસ્યાસન્ નવપુત્રાસ્તુ તત્સમાઃ ।। ૨૩.

મનુ વૈવસ્વતના વર્તમાન સર્જનથી, પ્રથમ મનુના નવ પુત્રો જન્મ્યા.

ઇક્ષ્વાકુર્નહુષશ્ચૈવ ધૃષ્ટઃ શર્યાતિરેવ ચ। નરિષ્યન્તસ્તથા પ્રાંશુ ર્નાભાગોઽરિષ્ટ એવ ચ। કરૂષશ્ચ પૃષધ્રશ્ચ નવૈતે માનવાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૨૩.

ઇક્ષ્વાકુ, નહુષ, ધૃષ્ટ, શર્યાતિ, નરિષ્યંત, પ્રાંશુ, નાભાગ, અરીષ્ટ, કરૂષ અને પૃષધ્ર—આ નવ મનુના પુત્રો તરીકે ઓળખાય છે.

બ્રહ્મણા તુ મનુઃ પૂર્વં ચોદિતસ્તુ નિબોધત। સ્રષ્ટું પ્રચક્રમે કામં નિષ્ફલં સમવર્ત્તત ।। ૨૩.

પહેલાં, બ્રહ્માએ મનુને પ્રેર્યા ત્યારે, મનુએ સર્જન શરૂ કર્યું, પણ તેની ઇચ્છા નિષ્ફળ રહી.

અથાકરોત્પુત્રકામઃ પરામિષ્ટિં પ્રજાપતિઃ। મિત્રાવરુણયોરંશે મનુરાહુતિમાવપત્ ।। ૨૩.

પોતાના પુત્ર માટે ઇચ્છા રાખી, પ્રજાપતિએ શ્રેષ્ઠ યજ્ઞ કર્યો; મિત્ર અને વરુણના ભાગમાં મનુએ હવન અર્પણ કરી.

તત્ર દિવ્યામ્બરધરા દિવ્યાભરણભૂષિતા। દિવ્યસન્નહના ચૈવ ઇડા જજ્ઞે ઇતિ શ્રુતિઃ ।। ૨૩.

ત્યાં, દિવ્ય વસ્ત્રો પહેરેલી, દિવ્ય આભૂષણોથી સજ્જ, અને દિવ્ય કવચ ધારણ કરેલી ઇડા જન્મી — એવી પરંપરા છે.

તામિલેત્યથ હોવાચ મનુર્દ્દણ્ડધરઃ સ્મૃતઃ। અનુગચ્છામિ ભદ્રન્તે તમિલા પ્રત્યુવાચ હ ।। ૨૩.

પછી દંડધારી મનુએ તેને કહ્યું: 'હું તારા પાછળ ચાલું છું, ભદ્રે.' ત્યારે ઇડાએ તેને જવાબ આપ્યો.

ધર્મ્મયુક્તમિદં વાચ્યં પુત્રકામં પ્રજાપતિમ્। મિત્રાવરુણયોરંશે જાતાસ્મિ વદતાં વર ।। ૨૩.

'ધર્મ પ્રમાણે એવું કહેવું યોગ્ય છે: હું મિત્ર અને વરુણના ભાગમાંથી જન્મી છું, પુત્ર ઇચ્છનાર પ્રજાપતિ.'

તયોઃ સકશં યાસ્યામિ મા નો ધર્મો હતોઽવધીત્। સૈવમુક્ત્વા પુનર્દ્દેવી તયોરન્તિકમાગમત્ ।। ૨૩.

'હું તેમના પાસે જાઉં છું; આપણો ધર્મ નાશ ન થાય.' એવું કહીને, તે દેવી ફરીથી બંને પાસે ગઈ.

ગત્વાન્તિકં વરારોહા પ્રાઞ્જલિર્વાક્યમબ્રવીત્ । અંશેઽસ્મિન્યુવયોર્જાતા દેવૌ કિં કરવાણિ ચ ।। ૨૩.

બંને પાસે પહોંચી, શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીએ હાથ જોડીને કહ્યું: 'દેવતાઓ, હું તમારા ભાગમાં જન્મી છું, હવે શું કરું?'

મનુનૈવાહમુક્તાસ્મિ અનુગચ્છસ્વ મામિતિ। તથા તુ વદતીં સાધ્વીમિડામાશ્રિત્ય તાવુભૌ ।। ૨૩.

'મનુએ મને કહ્યું છે, "મારા પાછળ ચાલ."' એવી રીતે સતી બોલી, ત્યારે બંનેએ ઇડાને આશ્રય આપ્યો.

દેવૌ ચ મિત્રાવરુણાવિદં વચનમૂચતુઃ । અનેન તવ ધર્મજ્ઞે પ્રશ્રયેણ દમેન ચ ।। ૨૩.

મિત્ર અને વરુણે કહ્યું: 'તારા આ વિનમ્રતા અને આત્મસંયમથી, ધર્મ જાણનાર—'

સત્યેન ચૈવ સુશ્રોણિ પ્રીતૌ સ્વો વરવર્ણિનિ। આવયોસ્ત્વં મહાભાગે ખ્યાતિં કન્યા પ્રયાસ્યસિ ।। ૨૩.

'સત્ય અને તારી ભક્તિથી, સુંદર કટિ ધરાવતી, સુંદર રંગવાળી, મહાભાગ્યવતી, તું અમારી દિકરી તરીકે પ્રસિદ્ધિ મેળવે છે.'

સુદ્યુમ્ન ઇતિ વિખ્યાતસ્ત્રિષુ લોકેષુ પૂજિતઃ। જગત્પ્રિયો ધર્મ્મશીલો મનોર્વંશ વિવર્દ્ધનઃ ।। ૨૩.

'સુદ્યુમ્ન નામે, ત્રણેય લોકમાં પૂજ્ય, જગતના પ્રિય, ધર્મમાં સ્થિર, મનુના વંશને વધારનાર તરીકે ઓળખાશે.'

માનવઃ સ તુ સુદ્યુમ્નઃ સ્ત્રીભાવમગમત્ પ્રભુઃ। સા તુ દેવી વરં લબ્ધ્વા નિવૃત્તા પિતરં પ્રતિ ।। ૨૩.

મનુનો પુત્ર સુદ્યુમ્ન, સ્ત્રી રૂપ ધારણ કરે છે; અને દેવી, પોતાનો વર પ્રાપ્ત કરી, પિતાજી પાસે પાછી ગઈ.

બુધેનાન્તરમાસાદ્ય મૈથુનાયોપમન્ત્રિતા। સોમપુત્રાદ્બુધાચ્ચાસ્યા ઐલો જજ્ઞે પુરૂરવાઃ ।। ૨૩.

બુધ સાથે મળીને, તેણે સંયોગ માટે આમંત્રણ મળ્યું; સોમપુત્ર બુધથી, તેના પુત્ર — ઐલ વંશના પુરૂરવ — જન્મ્યા.

બુધાત્ સા જનયિત્વા તુ સુદ્યુમ્નં પુનરાગતા। સુદ્યુમ્નસ્ય ચ દાયાદાસ્ત્રયઃ પરમધાર્મ્મિકાઃ ।। ૨૩.

બુધથી સુદ્યુમ્નને જન્મ આપીને, તે ફરી પાછી આવી; સુદ્યુમ્નના ત્રણ દાયાદ — અત્યંત ધર્મપરાયણ — હતા.

ઉત્કલશ્ચ ગયશ્ચૈવ વિનતાશ્વસ્તથૈવ ચ। ઉત્કલસ્યોત્કલં રાષ્ટ્રં વિનતાશ્વસ્ય પશ્ચિમમ્ । દિક્ષુ વાતસ્ય રાજર્ષેર્ગયસ્ય તુ ગયા પુરી ।। ૨૩.

ઉત્કલ, ગય અને વિનતાશ્વ — ઉત્કલનું રાજ્ય ઉત્કલ, વિનતાશ્વનું પશ્ચિમ, અને ગય રાજર્ષિનું ગયા શહેર હતું.

પ્રવિસૃષ્ટે મનૌ તસ્મિન્ પ્રજાઃ સૃષ્ટ્વા દિવાકરઃ। દશધા તદ્દધત્ ક્ષેત્રમકરોત્ પૃથિવીમિમામ્ ।। ૨૩.

મનુ સ્થાપિત થયા પછી, સૂર્યદેવે પ્રજાઓ સર્જી, આ પૃથ્વીને દસ ભાગમાં વહેંચી.

ઇક્ષ્વાકુરેવ દાયાદાનન્યાન્ દશ સમાપ્નુયાત્। કન્યાભાવાત્તુ સુદ્યુમ્નો નૈનં ભાગમવાપ્નુયાત્ ।। ૨૩.

ઇક્ષ્વાકુએ દસ દાયાદ મેળવ્યા; પણ સુદ્યુમ્ન સ્ત્રી હોવાથી, તે ભાગ તેને મળ્યો નહીં.

વસિષ્ઠવચનાચ્ચાસીત્ પ્રતિષ્ઠાનો મહાદ્યુતિઃ। પ્રતિષ્ઠા ધર્મરાજસ્ય સુદ્યુમ્નસ્ય મહાત્મનઃ ।। ૨૩.

વશિષ્ઠના ઉપદેશથી, પ્રતિષ્ઠાન — મહાન તેજવાળી — સ્થાપિત થઈ; તે સુદ્યુમ્ન, મહાત્મા, ધર્મરાજાની નગરી હતી.

તત્ પુરૂરવસે પ્રાદાદ્રાષ્ઠ્રં પ્રાપ્ય મહાયશાઃ। માનવેભ્યો મહાભાગા સ્ત્રીપુંસોર્લક્ષણં પ્રતિ। માનવઃ સ તુ સુદ્યુમ્નઃ સ્ત્રીભાવમગમત્ પુનઃ ।। ૨૩.

તે મહાયશસ્વીએ રાજ્ય પુરૂરવને આપ્યું; અને માનવ વંશના મહાભાગ્યવંતોને, સ્ત્રી-પુરુષના ચિહ્નને ધ્યાનમાં રાખીને — મનુનો પુત્ર સુદ્યુમ્ન ફરીથી સ્ત્રી બન્યો.