વાયુપુરાણમ્

તેનાસૌ વ્રીડિતો દેવો રૂપેણ તુ દિવસ્પતિઃ। તસ્માત્ત્વષ્ટા સ ચક્રં તુ બહુમેને મહાતપાઃ ।। ૨૨.

આ કારણે, દિવસના દેવ, પોતાના રૂપથી શરમાયા; તેથી, મહાતપસ્વી ત્વષ્ટ્રએ ચક્ર બનાવવાનો વિચાર કર્યો.

અનુજ્ઞાતસ્તતસ્ત્વષ્ટા રૂપનિર્વર્ત્તનાય તુ। તતોઽભ્યુપગમાત્ત્વષ્ટા માર્ત્તણ્ડસ્ય વિવસ્વતઃ ।। ૨૨.

પછી, મંજૂરી મળતાં, ત્વષ્ટ્રે નવું રૂપ બનાવવાનું શરૂ કર્યું; અને આવી રીતે, ત્વષ્ટ્રે માર્તંડ વિવસ્વત પાસે ગયો.

ભ્રમિમારોપ્ય તત્તેજઃ શાતયામાસ તસ્ય વૈ। તત્તુ નિર્ભાસિતન્તેજસ્તેજસાપહૃતેન તુ ।। ૨૨.

ચક્ર લગાવી, તેણે તેનું તેજ કાપી નાખ્યું; અને એ તેજ, અલગ થઈને, અલગ રીતે ઝળહળ્યું.

કાન્તાત્ કાન્તતરં દ્રષ્ટુમશુભં શુશુભે તતઃ। દદર્શ યોગમાસ્થાય સ્વામ્ભાર્યાં વડવાં તથા ।। ૨૨.

પછી, પોતાની પ્રિય પત્નીથી પણ વધુ સુંદર કોઈને જોવા માટે, તેણે યોગમાં પ્રવેશ કર્યો અને પોતાની પત્ની માં એક ઘોડાની રૂપે દેખાયેલી વઢવીને જોયી.

અદૃશ્યાં સર્વભૂતાનાં તેજસા નિયમેન ચ। અશ્વરૂપેણ માર્ત્તણ્ડસ્તાં મુખે સમભાવયત્ ।। ૨૨.

માર્તંડે, પોતાની તેજ અને સંયમથી, બધા જીવોથી અદૃશ્ય રહી, ઘોડાની રૂપ ધારણ કરી અને પોતે તેની પત્ની ના મોઢામાં પ્રવેશ કર્યો.

મૈથુનાય વિચેષ્ટન્તી પરપુંસોપશઙ્કયા। સા તન્નિરધમચ્છુક્રં નાસિકાભ્યાં વિવસ્વતઃ ।। ૨૨.

પત્ની, બીજાં પુરુષની શંકાથી સંભોગ માટે ઇચ્છા ન રાખી, વિવસ્વતનું નીચું બીજ નાક દ્વારા બહાર કાઢી દીધું.

દેવૌ તસ્માદજાયેતામશ્વિનૌ ભિષજાં વરૌ । નાસત્યશ્ચૈવ દસ્રશ્ચ સ્મૃતૌ દ્વાવશ્વિનાવિતિ ।। ૨૨.

તેમાંથી બે દેવો જન્મ્યા—અશ્વિનીકુમારો, બધા વૈદ્યોમાં શ્રેષ્ઠ; તેઓને નાસત્ય અને દસ્રા નામે ઓળખવામાં આવે છે.

માર્ત્તણ્ડસ્ય સુતાવેતાવષ્ટમસ્ય પ્રજાપતેઃ। તાન્તુ રૂપેણ કાન્તેન દર્શયામાસ ભાસ્કરઃ ।। ૨૨.

આ બંને માર્તંડના પુત્ર છે, જે પ્રજાપતિઓમાં અઠ્ઠા છે; ભાસ્કરે પોતાની પત્નીને સુંદર રૂપમાં દર્શન આપ્યું.

સા તં દૃષ્ટ્વાત્તદા ભાર્યા તુતોષ ચ મુમોહ ચ। યમસ્તુ તેન શાપેન ભૃશમ્પીડિતમાનસઃ ।। ૨૨.

પત્ની એ પતિને જોઈને ખુશ થઈ અને બેહોશ થઈ ગઈ; યમ, એ શાપથી મનમાં ખૂબ પીડા અનુભવી.

ધર્મ્મેણ રઞ્જયામાસ ધર્મ્મરાજસ્તતસ્તુ સઃ । સોઽલભત્ કર્મણા તેન શુભેન પરમદ્યુતિઃ ।। ૨૨.

પછી, ધર્મરાજાએ ધર્મથી પત્નીને પ્રસન્ન કરી; એ શુભ કર્મથી તેણે પરમ તેજ પ્રાપ્ત કર્યું.

પિતૄણામાધિપત્યઞ્ચ લોકપાલત્વમેવ ચ। મનુઃ પ્રજાપતિશ્ચૈવ સાવર્ણિઃ સ મહાયશાઃ ।। ૨૨.

તેને પિતૃઓ પર અધિકાર અને લોકપાલનું પદ મળ્યું; મનુ, મહાન યશસ્વી સાવર્ણી પ્રજાપતિ પણ થયો.

ભાવ્યસૌ નાગતે તસ્મિન્ મનુઃ સાવર્ણિકેઽન્તરે। મેરુપૃષ્ઠે સુરમ્યે વૈ અદ્યાપિ ચરતે પ્રભુઃ ।। ૨૨.

આ મનુ, જે આવનાર સાવર્ણી મનવંતરમાં થશે, આજ સુધી મેરુના સુંદર શિખરે ફરતા રહે છે.

ભ્રાતા શનૈશ્ચરસ્તત્ર ગ્રહત્વં સ તુ લબ્ધવાન્। ત્વષ્ટાઽનુ તેન રૂપેણ વિષ્ણોશ્ચક્રમકલ્પયત્। મહાઽપ્રતિહતં યુદ્ધે દાનવ પ્રતિવારણે ।। ૨૨.

ત્યાં, તેનો ભાઈ શનૈશ્ચર ગ્રહનું પદ પ્રાપ્ત કરે છે; ત્વષ્ટાએ એ રૂપથી વિષ્ણુનું ચક્ર બનાવ્યું—મહાન, યુદ્ધમાં અપરાજિત, દાનવો સામે રક્ષણરૂપ.

યવીયસી તયોર્યા તુ યમુના ચ યશસ્વિની। અભવત્ સા સરિચ્છ્રેષ્ઠા યમુના લોકભાવિની ।। ૨૨.

એ બંનેમાં નાના, પ્રસિદ્ધ યમુના, સર્વ શ્રેષ્ઠ નદી બની, યમુના, જે લોકને પોષે છે.

યસ્તુ જ્યેષ્ઠો મહાતેજાઃ સર્ગો યસ્ય તુ સામ્પ્રતમ્। વિસ્તરં તસ્ય વક્ષ્યામિ મનોર્વૈવસ્વતસ્ય હ ।। ૨૨.

હવે હું મોટા, જ્યેષ્ઠ, જેનું સર્જન ચાલું છે, એ મનુ વૈવસ્વતના વંશનો વિગતવાર વર્ણન કરું છું.

ઇદં તુ જન્મ દેવાનાં શ્રૃણુયાદ્વા પઠેત વા। વૈવસ્વતસ્ય પુત્રાણાં સપ્તાનાન્તુ મહૌજસામ્। આપદં પ્રાપ્ય મુચ્યેત પ્રાપ્નુયાચ્ચ મહદ્યશઃ ।। ૨૨.

જે કોઈ દેવોના—મનુ વૈવસ્વતના સાત મહા તેજસ્વી પુત્રોના—જન્મને સાંભળે કે પઠે, તે દુઃખમાંથી મુક્ત થાય અને મહાન યશ મેળવે.

સૂત ઉવાચ।। તતો મન્વન્તરેઽતીતે ચાક્ષુષે દૈવતૈઃ સહ। વૈવસ્વતાય મહતે પૃથિવીરાજ્યમાદિશત્ ।। ૨૩.

સૂતાએ કહ્યું: પછી, ચાક્ષુષ મનવંતર પૂરો થયા પછી, દેવો સાથે, પૃથ્વીનું મહાન રાજ્ય વૈવસ્વતને સોંપાયું.

તસ્ય વૈવસ્વતો વક્ષ્યે સામ્પ્રતસ્ય મહાત્મનઃ। આનુપૂર્વ્યેણ વૈ વિપ્રાઃ કીર્ત્ત્યમાનં નિબોધત ।। ૨૩.

હવે હું મહાન આત્માવાળા વૈવસ્વતના વંશને ક્રમવાર કહું છું; હે વિદ્વાનોએ, ધ્યાનથી સાંભળો.

મનોર્વૈવસ્વતસ્યેહ સર્ગમાદાય સામ્પ્રતમ્ । મનોઃ પ્રથમજસ્યાસન્ નવપુત્રાસ્તુ તત્સમાઃ ।। ૨૩.

મનુ વૈવસ્વતના વર્તમાન સર્જનથી, પ્રથમ મનુના નવ પુત્રો જન્મ્યા.

ઇક્ષ્વાકુર્નહુષશ્ચૈવ ધૃષ્ટઃ શર્યાતિરેવ ચ। નરિષ્યન્તસ્તથા પ્રાંશુ ર્નાભાગોઽરિષ્ટ એવ ચ। કરૂષશ્ચ પૃષધ્રશ્ચ નવૈતે માનવાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૨૩.

ઇક્ષ્વાકુ, નહુષ, ધૃષ્ટ, શર્યાતિ, નરિષ્યંત, પ્રાંશુ, નાભાગ, અરીષ્ટ, કરૂષ અને પૃષધ્ર—આ નવ મનુના પુત્રો તરીકે ઓળખાય છે.

બ્રહ્મણા તુ મનુઃ પૂર્વં ચોદિતસ્તુ નિબોધત। સ્રષ્ટું પ્રચક્રમે કામં નિષ્ફલં સમવર્ત્તત ।। ૨૩.

પહેલાં, બ્રહ્માએ મનુને પ્રેર્યા ત્યારે, મનુએ સર્જન શરૂ કર્યું, પણ તેની ઇચ્છા નિષ્ફળ રહી.

અથાકરોત્પુત્રકામઃ પરામિષ્ટિં પ્રજાપતિઃ। મિત્રાવરુણયોરંશે મનુરાહુતિમાવપત્ ।। ૨૩.

પોતાના પુત્ર માટે ઇચ્છા રાખી, પ્રજાપતિએ શ્રેષ્ઠ યજ્ઞ કર્યો; મિત્ર અને વરુણના ભાગમાં મનુએ હવન અર્પણ કરી.

તત્ર દિવ્યામ્બરધરા દિવ્યાભરણભૂષિતા। દિવ્યસન્નહના ચૈવ ઇડા જજ્ઞે ઇતિ શ્રુતિઃ ।। ૨૩.

ત્યાં, દિવ્ય વસ્ત્રો પહેરેલી, દિવ્ય આભૂષણોથી સજ્જ, અને દિવ્ય કવચ ધારણ કરેલી ઇડા જન્મી — એવી પરંપરા છે.

તામિલેત્યથ હોવાચ મનુર્દ્દણ્ડધરઃ સ્મૃતઃ। અનુગચ્છામિ ભદ્રન્તે તમિલા પ્રત્યુવાચ હ ।। ૨૩.

પછી દંડધારી મનુએ તેને કહ્યું: 'હું તારા પાછળ ચાલું છું, ભદ્રે.' ત્યારે ઇડાએ તેને જવાબ આપ્યો.

ધર્મ્મયુક્તમિદં વાચ્યં પુત્રકામં પ્રજાપતિમ્। મિત્રાવરુણયોરંશે જાતાસ્મિ વદતાં વર ।। ૨૩.

'ધર્મ પ્રમાણે એવું કહેવું યોગ્ય છે: હું મિત્ર અને વરુણના ભાગમાંથી જન્મી છું, પુત્ર ઇચ્છનાર પ્રજાપતિ.'

તયોઃ સકશં યાસ્યામિ મા નો ધર્મો હતોઽવધીત્। સૈવમુક્ત્વા પુનર્દ્દેવી તયોરન્તિકમાગમત્ ।। ૨૩.

'હું તેમના પાસે જાઉં છું; આપણો ધર્મ નાશ ન થાય.' એવું કહીને, તે દેવી ફરીથી બંને પાસે ગઈ.

ગત્વાન્તિકં વરારોહા પ્રાઞ્જલિર્વાક્યમબ્રવીત્ । અંશેઽસ્મિન્યુવયોર્જાતા દેવૌ કિં કરવાણિ ચ ।। ૨૩.

બંને પાસે પહોંચી, શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીએ હાથ જોડીને કહ્યું: 'દેવતાઓ, હું તમારા ભાગમાં જન્મી છું, હવે શું કરું?'

મનુનૈવાહમુક્તાસ્મિ અનુગચ્છસ્વ મામિતિ। તથા તુ વદતીં સાધ્વીમિડામાશ્રિત્ય તાવુભૌ ।। ૨૩.

'મનુએ મને કહ્યું છે, "મારા પાછળ ચાલ."' એવી રીતે સતી બોલી, ત્યારે બંનેએ ઇડાને આશ્રય આપ્યો.

દેવૌ ચ મિત્રાવરુણાવિદં વચનમૂચતુઃ । અનેન તવ ધર્મજ્ઞે પ્રશ્રયેણ દમેન ચ ।। ૨૩.

મિત્ર અને વરુણે કહ્યું: 'તારા આ વિનમ્રતા અને આત્મસંયમથી, ધર્મ જાણનાર—'