વાયુપુરાણમ્

કૃમયો માંસમાદાય યાસ્યન્તિ તુ મહીં તવ। તતઃ પાદં મહાપ્રાજ્ઞ પુનઃ સંપ્રાપ્સ્યસે સુખમ્ ।। ૨૨.

કૃમિ તારો માંસ લઈ જમીન પર જશે; પછી, હે મહાપંડિત, તું ફરીથી તારો પગ અને સુખ મેળવે.

કૃતમેવં વચઃ સત્યં માતુસ્તવ ભવિષ્યતિ। શાપસ્ય પરિહારેણ ત્વં ચ ત્રાતા ભવિષ્યસિ ।। ૨૨.

આ રીતે, તારી માતાના શબ્દો ખરેખર સાચા થશે; શાપ દૂર થતાં તું પણ બચી જશે.

આદિત્યસ્ત્વબ્રવીત્ સંજ્ઞાં કિમર્થં તનયેષુ વૈ। તુલ્યેષ્વપ્યધિકઃ સ્નેહ એકસ્મિન્ ક્રિયતે ત્વયા ।। ૨૨.

પરંતુ સૂર્યે સંજ્ઞાને પૂછ્યું: 'શું કારણ છે કે, તારા બાળકો સમાન હોવા છતાં, તું એકને વધારે પ્રેમ કરે છે?'

સા તત્પરિહરન્તી વૈ નાચચક્ષે વિવસ્વતઃ। આત્મના સ સમાધાય યોગન્તથ્યમપશ્યત ।। ૨૨.

તે, આ પ્રશ્ન ટાળવા માંગતી, વિવસ્વતને કંઈ કહ્યું નહીં; પણ વિવસ્વતએ મન એકાગ્ર કરી યોગશક્તિથી સાચો હકીકત જોઈ લીધો.

તાં શપ્તુકામો ભગવાન્ નાશાય કુપિતઃ પ્રભુઃ । સા તત્સર્વં યથાતત્ત્વમાચચક્ષે વિવસ્વતઃ ।। ૨૨.

ભગવાન, તેને શાપ આપવા ઇચ્છી અને ગુસ્સે, તેને નાશ કરવા માંગતા હતા; પણ સંજ્ઞાએ વિવસ્વતને બધું સાચું કહી દીધું.

વિવસ્વાનથ તચ્છ્રુત્વા ક્રુદ્ધસ્ત્વષ્ટારમભ્યયાત્। ત્વષ્ટા તુ તં યથાન્યાયમર્ચયિત્વા વિભાવસુમ્ ।। ૨૨.

વિવસ્વતએ એ સાંભળીને ગુસ્સે ત્વષ્ટ્ર પાસે ગયા; ત્વષ્ટ્રએ, રીત પ્રમાણે, તેજસ્વી વિવસ્વતનું સન્માન કર્યું.

નિર્દ્દગ્ધુકામં રોષેણ સાન્ત્વયામાસ વૈ શનૈઃ। તવાતિતેજસા યુક્તમિદં રૂપં ન શોભતે ।। ૨૨.

તેને ગુસ્સામાં દહન કરવા ઇચ્છતા, ત્વષ્ટ્રએ ધીમે ધીમે શાંત કર્યો: 'તમારું આ રૂપ, વધારે તેજથી ભરેલું, તમને યોગ્ય નથી.'

અસહન્તી તુ તત્ સંજ્ઞા વને ચરતિ શાદ્વલે। દ્રક્ષ્યતે તાં ભવાનદ્ય સ્વાં ભાર્યાં શુભચારિણીમ્ ।। ૨૨.

સંજ્ઞા એ સહન ન કરી શકી અને લીલાં જંગલમાં ફરતી રહી; આજે તમે તમારી પોતાની, સારા વર્તનવાળી પત્નીને જોઈ શકો છો.

શ્લાઘ્યાં યૌવનસમ્પન્નાં યોગમાસ્થાય ગોપતે। અનુકૂલં ભવેદેવં યદિ સ્યાત્ સમયો મતઃ ।। ૨૨.

યૌવનથી ભરપૂર, યોગમાં સ્થિર, પ્રશંસનીય, હે ગોપાલક, જો સમય યોગ્ય હોય તો, એ રીતે અનુકૂળ બની રહે.

રૂપં વિવર્ત્તયેદન્તે આદ્યં શ્રેષ્ઠમરિન્દમ। રૂપં વિવસ્વતસ્ત્વાસીત્તિર્યગૂર્ધ્વમધસ્તથા ।। ૨૨.

અંતે, મૂળ અને શ્રેષ્ઠ રૂપ બદલાશે, હે દુશ્મનને જીતનાર; વિવસ્વતનું રૂપ સર્વ દિશાઓમાં હતું—આડા, ઉપર અને નીચે.

તેનાસૌ વ્રીડિતો દેવો રૂપેણ તુ દિવસ્પતિઃ। તસ્માત્ત્વષ્ટા સ ચક્રં તુ બહુમેને મહાતપાઃ ।। ૨૨.

આ કારણે, દિવસના દેવ, પોતાના રૂપથી શરમાયા; તેથી, મહાતપસ્વી ત્વષ્ટ્રએ ચક્ર બનાવવાનો વિચાર કર્યો.

અનુજ્ઞાતસ્તતસ્ત્વષ્ટા રૂપનિર્વર્ત્તનાય તુ। તતોઽભ્યુપગમાત્ત્વષ્ટા માર્ત્તણ્ડસ્ય વિવસ્વતઃ ।। ૨૨.

પછી, મંજૂરી મળતાં, ત્વષ્ટ્રે નવું રૂપ બનાવવાનું શરૂ કર્યું; અને આવી રીતે, ત્વષ્ટ્રે માર્તંડ વિવસ્વત પાસે ગયો.

ભ્રમિમારોપ્ય તત્તેજઃ શાતયામાસ તસ્ય વૈ। તત્તુ નિર્ભાસિતન્તેજસ્તેજસાપહૃતેન તુ ।। ૨૨.

ચક્ર લગાવી, તેણે તેનું તેજ કાપી નાખ્યું; અને એ તેજ, અલગ થઈને, અલગ રીતે ઝળહળ્યું.

કાન્તાત્ કાન્તતરં દ્રષ્ટુમશુભં શુશુભે તતઃ। દદર્શ યોગમાસ્થાય સ્વામ્ભાર્યાં વડવાં તથા ।। ૨૨.

પછી, પોતાની પ્રિય પત્નીથી પણ વધુ સુંદર કોઈને જોવા માટે, તેણે યોગમાં પ્રવેશ કર્યો અને પોતાની પત્ની માં એક ઘોડાની રૂપે દેખાયેલી વઢવીને જોયી.

અદૃશ્યાં સર્વભૂતાનાં તેજસા નિયમેન ચ। અશ્વરૂપેણ માર્ત્તણ્ડસ્તાં મુખે સમભાવયત્ ।। ૨૨.

માર્તંડે, પોતાની તેજ અને સંયમથી, બધા જીવોથી અદૃશ્ય રહી, ઘોડાની રૂપ ધારણ કરી અને પોતે તેની પત્ની ના મોઢામાં પ્રવેશ કર્યો.

મૈથુનાય વિચેષ્ટન્તી પરપુંસોપશઙ્કયા। સા તન્નિરધમચ્છુક્રં નાસિકાભ્યાં વિવસ્વતઃ ।। ૨૨.

પત્ની, બીજાં પુરુષની શંકાથી સંભોગ માટે ઇચ્છા ન રાખી, વિવસ્વતનું નીચું બીજ નાક દ્વારા બહાર કાઢી દીધું.

દેવૌ તસ્માદજાયેતામશ્વિનૌ ભિષજાં વરૌ । નાસત્યશ્ચૈવ દસ્રશ્ચ સ્મૃતૌ દ્વાવશ્વિનાવિતિ ।। ૨૨.

તેમાંથી બે દેવો જન્મ્યા—અશ્વિનીકુમારો, બધા વૈદ્યોમાં શ્રેષ્ઠ; તેઓને નાસત્ય અને દસ્રા નામે ઓળખવામાં આવે છે.

માર્ત્તણ્ડસ્ય સુતાવેતાવષ્ટમસ્ય પ્રજાપતેઃ। તાન્તુ રૂપેણ કાન્તેન દર્શયામાસ ભાસ્કરઃ ।। ૨૨.

આ બંને માર્તંડના પુત્ર છે, જે પ્રજાપતિઓમાં અઠ્ઠા છે; ભાસ્કરે પોતાની પત્નીને સુંદર રૂપમાં દર્શન આપ્યું.

સા તં દૃષ્ટ્વાત્તદા ભાર્યા તુતોષ ચ મુમોહ ચ। યમસ્તુ તેન શાપેન ભૃશમ્પીડિતમાનસઃ ।। ૨૨.

પત્ની એ પતિને જોઈને ખુશ થઈ અને બેહોશ થઈ ગઈ; યમ, એ શાપથી મનમાં ખૂબ પીડા અનુભવી.

ધર્મ્મેણ રઞ્જયામાસ ધર્મ્મરાજસ્તતસ્તુ સઃ । સોઽલભત્ કર્મણા તેન શુભેન પરમદ્યુતિઃ ।। ૨૨.

પછી, ધર્મરાજાએ ધર્મથી પત્નીને પ્રસન્ન કરી; એ શુભ કર્મથી તેણે પરમ તેજ પ્રાપ્ત કર્યું.

પિતૄણામાધિપત્યઞ્ચ લોકપાલત્વમેવ ચ। મનુઃ પ્રજાપતિશ્ચૈવ સાવર્ણિઃ સ મહાયશાઃ ।। ૨૨.

તેને પિતૃઓ પર અધિકાર અને લોકપાલનું પદ મળ્યું; મનુ, મહાન યશસ્વી સાવર્ણી પ્રજાપતિ પણ થયો.

ભાવ્યસૌ નાગતે તસ્મિન્ મનુઃ સાવર્ણિકેઽન્તરે। મેરુપૃષ્ઠે સુરમ્યે વૈ અદ્યાપિ ચરતે પ્રભુઃ ।। ૨૨.

આ મનુ, જે આવનાર સાવર્ણી મનવંતરમાં થશે, આજ સુધી મેરુના સુંદર શિખરે ફરતા રહે છે.

ભ્રાતા શનૈશ્ચરસ્તત્ર ગ્રહત્વં સ તુ લબ્ધવાન્। ત્વષ્ટાઽનુ તેન રૂપેણ વિષ્ણોશ્ચક્રમકલ્પયત્। મહાઽપ્રતિહતં યુદ્ધે દાનવ પ્રતિવારણે ।। ૨૨.

ત્યાં, તેનો ભાઈ શનૈશ્ચર ગ્રહનું પદ પ્રાપ્ત કરે છે; ત્વષ્ટાએ એ રૂપથી વિષ્ણુનું ચક્ર બનાવ્યું—મહાન, યુદ્ધમાં અપરાજિત, દાનવો સામે રક્ષણરૂપ.

યવીયસી તયોર્યા તુ યમુના ચ યશસ્વિની। અભવત્ સા સરિચ્છ્રેષ્ઠા યમુના લોકભાવિની ।। ૨૨.

એ બંનેમાં નાના, પ્રસિદ્ધ યમુના, સર્વ શ્રેષ્ઠ નદી બની, યમુના, જે લોકને પોષે છે.

યસ્તુ જ્યેષ્ઠો મહાતેજાઃ સર્ગો યસ્ય તુ સામ્પ્રતમ્। વિસ્તરં તસ્ય વક્ષ્યામિ મનોર્વૈવસ્વતસ્ય હ ।। ૨૨.

હવે હું મોટા, જ્યેષ્ઠ, જેનું સર્જન ચાલું છે, એ મનુ વૈવસ્વતના વંશનો વિગતવાર વર્ણન કરું છું.

ઇદં તુ જન્મ દેવાનાં શ્રૃણુયાદ્વા પઠેત વા। વૈવસ્વતસ્ય પુત્રાણાં સપ્તાનાન્તુ મહૌજસામ્। આપદં પ્રાપ્ય મુચ્યેત પ્રાપ્નુયાચ્ચ મહદ્યશઃ ।। ૨૨.

જે કોઈ દેવોના—મનુ વૈવસ્વતના સાત મહા તેજસ્વી પુત્રોના—જન્મને સાંભળે કે પઠે, તે દુઃખમાંથી મુક્ત થાય અને મહાન યશ મેળવે.

સૂત ઉવાચ।। તતો મન્વન્તરેઽતીતે ચાક્ષુષે દૈવતૈઃ સહ। વૈવસ્વતાય મહતે પૃથિવીરાજ્યમાદિશત્ ।। ૨૩.

સૂતાએ કહ્યું: પછી, ચાક્ષુષ મનવંતર પૂરો થયા પછી, દેવો સાથે, પૃથ્વીનું મહાન રાજ્ય વૈવસ્વતને સોંપાયું.

તસ્ય વૈવસ્વતો વક્ષ્યે સામ્પ્રતસ્ય મહાત્મનઃ। આનુપૂર્વ્યેણ વૈ વિપ્રાઃ કીર્ત્ત્યમાનં નિબોધત ।। ૨૩.

હવે હું મહાન આત્માવાળા વૈવસ્વતના વંશને ક્રમવાર કહું છું; હે વિદ્વાનોએ, ધ્યાનથી સાંભળો.

મનોર્વૈવસ્વતસ્યેહ સર્ગમાદાય સામ્પ્રતમ્ । મનોઃ પ્રથમજસ્યાસન્ નવપુત્રાસ્તુ તત્સમાઃ ।। ૨૩.

મનુ વૈવસ્વતના વર્તમાન સર્જનથી, પ્રથમ મનુના નવ પુત્રો જન્મ્યા.