વાયુપુરાણમ્

મનુરેવાભવત્સો વૈ સાવર્ણ્ય ઇતિ બુધ્યતે। સંજ્ઞા તુ પાર્થિવી સા વૈ સ્વસ્ય પુત્રસ્ય વૈ તદા ।। ૨૨.

તે મનુ બની, સવર્ણી તરીકે ઓળખાયો; પૃથ્વીથી ઉત્પન્ન સંજ્ઞાએ એ સમયે પોતાના પુત્ર માટે વધુ પ્રેમ બતાવ્યો.

ચકારાભ્યધિકં સ્નેહં ન તથા પૂર્વજેષુ વૈ। મનુસ્તચ્ચાક્ષમત્સર્વં યમસ્તદ્વૈ ન ચાક્ષમત્ ।। ૨૨.

તેને અગાઉના સંતાનો કરતાં વધારે પ્રેમ આપ્યો; મનુએ એ બધું સ્વીકારી લીધું, પણ યમએ સ્વીકાર્યું નહિ.

બહુશો યસ્યમાનસ્તુ સાપત્ન્યાદતિદુઃખિતઃ। તાં વૈ રોષાચ્ચ બાલ્યાચ્ચ ભાવિનોઽર્થસ્ય વૈ બલાત્ ।। ૨૨.

સપત્ની દ્વારા વારંવાર ડાંટાતા, યમ ખૂબ દુઃખી થઈ, ગુસ્સા, બાળપણ અને ભવિષ્યના ભાગ્યના કારણે—

પદા સન્તર્જયામાસ સંજ્ઞાં ચૈવ સ્વતો યમઃ। સા શશાવ તતઃ ક્રોધાત્ સવર્ણા જનની યમમ્ ।। ૨૨.

યમએ પોતાના પગથી સંજ્ઞાને ધમકી આપી; પછી, ગુસ્સામાં સવર્ણા, તેની માતાએ, યમને શાપ આપ્યો.

પદા તર્જયસે યસ્માત્ પિતૃભાર્યાં યશસ્વિનીમ્। તસ્માત્તવૈષ ચરણઃ પતિષ્યતિ ન સંશયઃ ।। ૨૨.

“તમે પિતાની પ્રતિષ્ઠિત પત્નીને પગથી ધમકાવ્યા છે, તેથી તમારો એ પગ ચોક્કસ પડી જશે—આમાં કોઈ શંકા નથી.”

યમસ્તુ તેન શાપેન ભૃશં પીડિતમાનસઃ। મનુના સહ ધર્મ્માત્મા પિતુઃ સર્વ્વં ન્યવેદયત્ ।। ૨૨.

યમ, જેનો મન એ શાપથી ખૂબ જ દુઃખી હતો, મનુ સાથે, જે ધર્મપ્રિય હતો, બધું પોતાના પિતાને જણાવી દીધું.

ભૃશં શાપભયોદ્વિગ્નઃ સંજ્ઞાવાક્યૈર્વિનિર્જિતઃ। બાલ્યાદ્વા યદિ વા મોહાન્માં ભવાંસ્ત્રાતુમર્હતિ ।। ૨૨.

શાપના ભયથી ખૂબ જ ગભરાયેલો અને સમજદારીના શબ્દોથી વિમુખ, બાળપણ કે ભ્રમથી હોય, હું તમારી તરફથી બચાવવાનો હકદાર છું.

શપ્તોઽહમસ્મિઁલ્લોકેશ જનન્યા તપતાં વર। તવ પ્રસાદો નસ્ત્રાતું હ્યેતસ્માન્મહતો ભયાત્ ।। ૨૨.

હે જગતના સ્વામી, દુઃખીઓમાં શ્રેષ્ઠ, મને મારી માતાએ શાપ આપ્યો છે; તમારો કૃપા અમને આ મોટા ભયમાંથી સાચવે.

વિવસ્વાનેવમુક્તસ્તુ યમં પ્રોવાચ વૈ પ્રભુઃ। અસંશયં પુત્ર મહદ્ભવિષ્યં તત્ર કારણમ્ ।। ૨૨.

વિવસ્વતએ આ રીતે સાંભળીને યમને કહ્યું: 'પુત્ર, નિશ્ચયથી, આ પાછળ કોઈ મોટું કારણ છે.'

યેન ત્વામાવિશત્ક્રોધો ધર્મ્મજ્ઞં સત્યવાદિનમ્। ન શક્યમેતન્મિથ્યા તુ કર્ત્તું માતુર્વચસ્તવ ।। ૨૨.

જે ગુસ્સો તને, ધર્મ જાણનાર અને સત્ય બોલનારને, આવતો હતો; તારી માતાના શબ્દો ખોટા કરી શકાતાં નથી.

કૃમયો માંસમાદાય યાસ્યન્તિ તુ મહીં તવ। તતઃ પાદં મહાપ્રાજ્ઞ પુનઃ સંપ્રાપ્સ્યસે સુખમ્ ।। ૨૨.

કૃમિ તારો માંસ લઈ જમીન પર જશે; પછી, હે મહાપંડિત, તું ફરીથી તારો પગ અને સુખ મેળવે.

કૃતમેવં વચઃ સત્યં માતુસ્તવ ભવિષ્યતિ। શાપસ્ય પરિહારેણ ત્વં ચ ત્રાતા ભવિષ્યસિ ।। ૨૨.

આ રીતે, તારી માતાના શબ્દો ખરેખર સાચા થશે; શાપ દૂર થતાં તું પણ બચી જશે.

આદિત્યસ્ત્વબ્રવીત્ સંજ્ઞાં કિમર્થં તનયેષુ વૈ। તુલ્યેષ્વપ્યધિકઃ સ્નેહ એકસ્મિન્ ક્રિયતે ત્વયા ।। ૨૨.

પરંતુ સૂર્યે સંજ્ઞાને પૂછ્યું: 'શું કારણ છે કે, તારા બાળકો સમાન હોવા છતાં, તું એકને વધારે પ્રેમ કરે છે?'

સા તત્પરિહરન્તી વૈ નાચચક્ષે વિવસ્વતઃ। આત્મના સ સમાધાય યોગન્તથ્યમપશ્યત ।। ૨૨.

તે, આ પ્રશ્ન ટાળવા માંગતી, વિવસ્વતને કંઈ કહ્યું નહીં; પણ વિવસ્વતએ મન એકાગ્ર કરી યોગશક્તિથી સાચો હકીકત જોઈ લીધો.

તાં શપ્તુકામો ભગવાન્ નાશાય કુપિતઃ પ્રભુઃ । સા તત્સર્વં યથાતત્ત્વમાચચક્ષે વિવસ્વતઃ ।। ૨૨.

ભગવાન, તેને શાપ આપવા ઇચ્છી અને ગુસ્સે, તેને નાશ કરવા માંગતા હતા; પણ સંજ્ઞાએ વિવસ્વતને બધું સાચું કહી દીધું.

વિવસ્વાનથ તચ્છ્રુત્વા ક્રુદ્ધસ્ત્વષ્ટારમભ્યયાત્। ત્વષ્ટા તુ તં યથાન્યાયમર્ચયિત્વા વિભાવસુમ્ ।। ૨૨.

વિવસ્વતએ એ સાંભળીને ગુસ્સે ત્વષ્ટ્ર પાસે ગયા; ત્વષ્ટ્રએ, રીત પ્રમાણે, તેજસ્વી વિવસ્વતનું સન્માન કર્યું.

નિર્દ્દગ્ધુકામં રોષેણ સાન્ત્વયામાસ વૈ શનૈઃ। તવાતિતેજસા યુક્તમિદં રૂપં ન શોભતે ।। ૨૨.

તેને ગુસ્સામાં દહન કરવા ઇચ્છતા, ત્વષ્ટ્રએ ધીમે ધીમે શાંત કર્યો: 'તમારું આ રૂપ, વધારે તેજથી ભરેલું, તમને યોગ્ય નથી.'

અસહન્તી તુ તત્ સંજ્ઞા વને ચરતિ શાદ્વલે। દ્રક્ષ્યતે તાં ભવાનદ્ય સ્વાં ભાર્યાં શુભચારિણીમ્ ।। ૨૨.

સંજ્ઞા એ સહન ન કરી શકી અને લીલાં જંગલમાં ફરતી રહી; આજે તમે તમારી પોતાની, સારા વર્તનવાળી પત્નીને જોઈ શકો છો.

શ્લાઘ્યાં યૌવનસમ્પન્નાં યોગમાસ્થાય ગોપતે। અનુકૂલં ભવેદેવં યદિ સ્યાત્ સમયો મતઃ ।। ૨૨.

યૌવનથી ભરપૂર, યોગમાં સ્થિર, પ્રશંસનીય, હે ગોપાલક, જો સમય યોગ્ય હોય તો, એ રીતે અનુકૂળ બની રહે.

રૂપં વિવર્ત્તયેદન્તે આદ્યં શ્રેષ્ઠમરિન્દમ। રૂપં વિવસ્વતસ્ત્વાસીત્તિર્યગૂર્ધ્વમધસ્તથા ।। ૨૨.

અંતે, મૂળ અને શ્રેષ્ઠ રૂપ બદલાશે, હે દુશ્મનને જીતનાર; વિવસ્વતનું રૂપ સર્વ દિશાઓમાં હતું—આડા, ઉપર અને નીચે.

તેનાસૌ વ્રીડિતો દેવો રૂપેણ તુ દિવસ્પતિઃ। તસ્માત્ત્વષ્ટા સ ચક્રં તુ બહુમેને મહાતપાઃ ।। ૨૨.

આ કારણે, દિવસના દેવ, પોતાના રૂપથી શરમાયા; તેથી, મહાતપસ્વી ત્વષ્ટ્રએ ચક્ર બનાવવાનો વિચાર કર્યો.

અનુજ્ઞાતસ્તતસ્ત્વષ્ટા રૂપનિર્વર્ત્તનાય તુ। તતોઽભ્યુપગમાત્ત્વષ્ટા માર્ત્તણ્ડસ્ય વિવસ્વતઃ ।। ૨૨.

પછી, મંજૂરી મળતાં, ત્વષ્ટ્રે નવું રૂપ બનાવવાનું શરૂ કર્યું; અને આવી રીતે, ત્વષ્ટ્રે માર્તંડ વિવસ્વત પાસે ગયો.

ભ્રમિમારોપ્ય તત્તેજઃ શાતયામાસ તસ્ય વૈ। તત્તુ નિર્ભાસિતન્તેજસ્તેજસાપહૃતેન તુ ।। ૨૨.

ચક્ર લગાવી, તેણે તેનું તેજ કાપી નાખ્યું; અને એ તેજ, અલગ થઈને, અલગ રીતે ઝળહળ્યું.

કાન્તાત્ કાન્તતરં દ્રષ્ટુમશુભં શુશુભે તતઃ। દદર્શ યોગમાસ્થાય સ્વામ્ભાર્યાં વડવાં તથા ।। ૨૨.

પછી, પોતાની પ્રિય પત્નીથી પણ વધુ સુંદર કોઈને જોવા માટે, તેણે યોગમાં પ્રવેશ કર્યો અને પોતાની પત્ની માં એક ઘોડાની રૂપે દેખાયેલી વઢવીને જોયી.

અદૃશ્યાં સર્વભૂતાનાં તેજસા નિયમેન ચ। અશ્વરૂપેણ માર્ત્તણ્ડસ્તાં મુખે સમભાવયત્ ।। ૨૨.

માર્તંડે, પોતાની તેજ અને સંયમથી, બધા જીવોથી અદૃશ્ય રહી, ઘોડાની રૂપ ધારણ કરી અને પોતે તેની પત્ની ના મોઢામાં પ્રવેશ કર્યો.

મૈથુનાય વિચેષ્ટન્તી પરપુંસોપશઙ્કયા। સા તન્નિરધમચ્છુક્રં નાસિકાભ્યાં વિવસ્વતઃ ।। ૨૨.

પત્ની, બીજાં પુરુષની શંકાથી સંભોગ માટે ઇચ્છા ન રાખી, વિવસ્વતનું નીચું બીજ નાક દ્વારા બહાર કાઢી દીધું.

દેવૌ તસ્માદજાયેતામશ્વિનૌ ભિષજાં વરૌ । નાસત્યશ્ચૈવ દસ્રશ્ચ સ્મૃતૌ દ્વાવશ્વિનાવિતિ ।। ૨૨.

તેમાંથી બે દેવો જન્મ્યા—અશ્વિનીકુમારો, બધા વૈદ્યોમાં શ્રેષ્ઠ; તેઓને નાસત્ય અને દસ્રા નામે ઓળખવામાં આવે છે.

માર્ત્તણ્ડસ્ય સુતાવેતાવષ્ટમસ્ય પ્રજાપતેઃ। તાન્તુ રૂપેણ કાન્તેન દર્શયામાસ ભાસ્કરઃ ।। ૨૨.

આ બંને માર્તંડના પુત્ર છે, જે પ્રજાપતિઓમાં અઠ્ઠા છે; ભાસ્કરે પોતાની પત્નીને સુંદર રૂપમાં દર્શન આપ્યું.

સા તં દૃષ્ટ્વાત્તદા ભાર્યા તુતોષ ચ મુમોહ ચ। યમસ્તુ તેન શાપેન ભૃશમ્પીડિતમાનસઃ ।। ૨૨.

પત્ની એ પતિને જોઈને ખુશ થઈ અને બેહોશ થઈ ગઈ; યમ, એ શાપથી મનમાં ખૂબ પીડા અનુભવી.