વાયુપુરાણમ્

હવિર્દ્ધાનાત્ષડાગ્નેયી ધિષણાઽજનયત્સુતાન્। પ્રાચીનબર્હિષં શુક્રં ગયં કૃષ્ણં વ્રજાજિનૌ ।। ૨.

હવિર્ધાન અને તેની પત્ની ધિષણા પાસેથી છ પુત્રો થયા: પ્રાચીનબર્હિ, શુક્ર, ગય, કૃષ્ણ, વ્રજ અને અજિન.

પ્રાચીનબર્હિર્ભગવાન્ મહાનાસીત્ પ્રજાપતિઃ। બલુશ્રુતતપોવીર્યૈઃ પૃથિવ્યામેકરાઢસૌ। પ્રાચીનાગ્રાઃ કુશાસ્તસ્ય તસ્માત્પ્રાચીન બર્હ્યસૌ ।। ૨.

પ્રાચીનબર્હિ ભગવાન મહાન પ્રજાપતિ હતા, બળ, જ્ઞાન અને તપસ્યામાં પ્રસિદ્ધ, પૃથ્વી પર એકછત્ર રાજા; તેમના કુશ પૂર્વ દિશામાં હતા, તેથી તેમને પ્રાચીનબર્હિ કહેવાયા.

સમુદ્રતનયાયાન્તુ કૃતદારઃ સ વૈ પ્રભુઃ। મહતસ્તમસઃ પારે સવર્ણાયાં પ્રજાપતેઃ। સવર્ણાઽઽધત્ત સામુદ્રી દશ પ્રાચીન બર્હિષઃ ।। ૨.

એ પ્રભુએ મહાન અંધકારની પાર, સમુદ્રકન્યા સવર્ણાને પત્ની તરીકે સ્વીકારી; સવર્ણાથી પ્રાચીનબર્હિને દસ પુત્રો થયા, જેમને પ્રચેતા કહેવામાં આવે છે.

સર્વે પ્રચેતસો નામ ધનુર્વેદસ્ય પારગાઃ। અપૃથગ્ધર્મચરણાસ્તેઽતપ્યન્ત મહત્તપઃ। દશવર્ષસહસ્રાણિ સમુદ્રસલિલેશયાઃ ।। ૨.

બધા પ્રચેતા તરીકે ઓળખાતા, ધનુર્વેદના પારંગત અને એકરૂપ ધર્મમાં ચાલનારા હતા; તેઓએ દસ હજાર વર્ષ સુધી સમુદ્રના જળમાં રહી મહાન તપસ્યા કરી.

તપશ્ચરત્સુ પૃથિવીં પ્રચેતઃસુ મહીરુહાઃ। અરક્ષ્યમાણામાવવૃર્બભૂવાથ પ્રજાક્ષયઃ ।। ૨.

જ્યારે પ્રચેતા તપસ્યા કરી રહ્યા હતા, ત્યારે પૃથ્વી પર વૃક્ષો અવરોધ વિના વધી ગયા, અને તેના કારણે જીવજંતુઓમાં ઘટાડો થયો.

પ્રત્યાહતે તદા તસ્મિંશ્ચાક્ષુષસ્યાન્તરે મનોઃ । નાશકન્ મારુતો વાતું વૃતં ખમભવદ્દ્રુમૈઃ। દશવર્ષસહસ્રાણિ ન શેકુશ્ચેષ્ટિતું પ્રજાઃ ।। ૨.

ત્યારે ચાક્ષુષ મનુના અંતરાળમાં, પવન પાછો ફેરી દેવામાં આવ્યો અને વૃક્ષોએ આકાશને ઢાંકી નાખ્યું, તેથી પવન ફૂંકાઈ શક્યો નહીં. દસ હજાર વર્ષ સુધી જીવજંતુઓ હલનચલન કરી શક્યાં નહીં.

તદુપશ્રુત્ય તપસા સર્વે યુક્તાઃ પ્રચેતસઃ। મુખેભ્યો વાયુમગ્નિઞ્ચ સસૃજુર્જ્જાતમન્યવઃ ।। ૨.

આ વાત સાંભળી, બધા પ્રચેતસો તપમાં સ્થિર રહીને અને ક્રોધથી ભરેલા, પોતાના મોઢામાંથી પવન અને અગ્નિ બહાર કાઢ્યા.

ઉન્મૂલાનથ તાન્ વૃક્ષાન્ કૃત્વા વાયુરશોષયત્। તાનગ્નિરદહદ્વોર એવમાસીદ્ દ્રુમક્ષયઃ ।। ૨.

પછી પવનએ એ વૃક્ષોને ઉખાડી નાખ્યાં અને સુકવી નાખ્યાં; પછી અગ્નિએ પણ એ વૃક્ષોને ભસ્મ કરી નાખ્યાં. આમ વૃક્ષોનો નાશ થયો.

દ્રુમક્ષયમથો બુદ્ધ્વા કિઞ્ચિચ્છેષેષુ શાખિષુ। ઉપગમ્યાબ્રવીદેતાન્ રાજા સોમઃ પ્રચેતસઃ ।। ૨.

જ્યારે વૃક્ષોનો નાશ થયો અને થોડાં શાખો જ બાકી રહી, ત્યારે રાજા સોમ પ્રચેતસો પાસે આવ્યા અને એમને કહ્યું.

દૃષ્ટ્વા પ્રયોજનં સર્વં લોકસન્તાનકારણાત્। કોપન્ત્યજત રાજાનઃ સર્વં પ્રાચીનબર્હિષઃ ।। ૨.

જગતના કલ્યાણ માટે જે પરિણામ આવ્યું હતું તે જોઈને, રાજા પ્રાચીનબર્હિ અને બધા રાજાઓએ પોતાનો ક્રોધ છોડી દીધો.

વૃક્ષાઃ ક્ષિત્યાં જનિષ્યન્તિ શામ્યેતામગ્નિમારુતૌ। રત્નભૂતા તુ કન્યેયં વૃક્ષાણાં વરવર્ણિની ।। ૨.

વૃક્ષો ફરીથી ધરતી પર ઉગશે; હવે અગ્નિ અને પવન શાંત થવા દો. આ કન્યા, વૃક્ષોમાં સૌથી તેજસ્વી, એમની અમૂલ્ય રત્ન છે.

ભવિષ્યં જાનતા હ્યેષા મયા ગોભિર્વિવર્દ્ધિતા। મારિષા નામ નામ્નૈષા વૃક્ષૈરેવ વિનિર્મિતા। ભાર્યા ભવતુ વો હ્યેષા સોમગર્ભવિવર્દ્ધિતા ।। ૨.

આગળ શું થવાનું છે એ જાણીને, મેં એને ગાયોના દૂધથી પોષી છે. એની નામ મારીષા છે અને એ વૃક્ષોથી જ ઉત્પન્ન થઈ છે. સોમના પોષણથી મોટી થયેલી મારીષા હવે તમારી પત્ની બનશે.

યુષ્માકં તેજસોઽર્દ્ધેન મમ ચાર્દ્ધેન તેજસઃ। અસ્યામુત્પત્સ્યતે વિદ્વાન્ દક્ષો નામ પ્રજાપતિઃ ।। ૨.

તમારા અડધા તેજ અને મારા અડધા તેજથી, એમાંથી એક વિદ્વાન પુત્ર જન્મશે—દક્ષ નામે પ્રજાપતિ.

સ ઇમાં દગ્ધભૂયિષ્ઠાં યુષ્મત્તેજોમયેન વૈ। અગ્નિનાગ્નિસમો ભૂયઃ પ્રજાઃ સંવર્દ્ધયિષ્યતિ ।। ૨.

એ, તમારી અગ્નિ સમાન શક્તિથી યુક્ત થઈને, અગ્નિ જેવો બની, હવે લગભગ બળી ગયેલી ધરતી પર જીવજંતુઓને ફરીથી વધારશે.

તતઃ સોમસ્ય વચનાજ્જગૃહુસ્તે પ્રચેતસઃ। સંહૃત્ય કોપં વૃક્ષેભ્યઃ પત્નીં ધર્મેણ મારિષામ્ ।। ૨.

પછી સોમના વચનથી, પ્રચેતસોએ વૃક્ષો પરનો પોતાનો ક્રોધ સંયમમાં રાખીને, મારીષાને ધર્મપૂર્વક પત્ની તરીકે સ્વીકારી.

મારિષાયાં તતસ્તે વૈ મનસા ગર્ભમાદધુઃ। દશભ્યસ્તુ પ્રચેતોભ્યો મારિષાયાં પ્રજાપતિઃ ।। ૨.

પછી પ્રચેતસોએ મનથી મારીષામાં સંતાન ધારણ કર્યું; દસ પ્રચેતસો અને મારીષામાંથી પ્રજાપતિ જન્મ્યા.

દક્ષો જજ્ઞે મહાતેજાઃ સોમસ્યાંશેન વીર્યવાન્ । અસૃજન્માનસાનાદૌ પ્રજા દક્ષોઽથ મૈથુનાત્ ।। ૨.

દક્ષ, મહાન તેજ અને બળ ધરાવતો, સોમના અંશથી જન્મ્યો. શરૂઆતમાં દક્ષે મનથી જીવસૃષ્ટિ કરી અને પછી સંયોગથી સંતાન ઉત્પન્ન કર્યા.

અચરાંશ્ચ ચરાંશ્ચૈવ દ્વિપદોઽથ ચતુષ્પદાન્। વિસૃજ્ય મનસા દક્ષઃ પશ્ચાદસૃજત સ્ત્રિયઃ ।। ૨.

દક્ષે મનથી સ્થાવર અને જંગમ, બે પગવાળા અને ચાર પગવાળા પ્રાણીઓ સર્જ્યાં; પછી સ્ત્રીઓનું સર્જન કર્યું.

દદૌ સ દશ ધર્માય કશ્યપાય ત્રયોદશ। કાલસ્ય નયને યુક્તાઃ સપ્તવિંશતિમિન્દવે ।। ૨.

એણે દસ દીકરીઓ ધર્મને, તેર કશ્યપને અને સાતવીસ ચંદ્રને, સમયની ગતિ માટે આપી.

એભ્યો દત્ત્વા તતોઽન્યા વૈ ચતસ્રોઽરિષ્ટનેમિને । દ્વે ચૈવ બાહુપુત્રાય દ્વે ચૈવાઙ્ગિરસે તથા। કન્યામેકાં કૃશાશ્વાય તેભ્યોઽપત્યં નિબોધત ।। ૨.

આ દીકરીઓ આપ્યા પછી, ચાર અરીષ્ટનેમિને, બે બાહુપુત્રને, બે અંગિરસને અને એક કૃશાશ્વને આપી; હવે એમના સંતાનો વિશે સાંભળો.

અન્તરં ચાક્ષુષસ્યાત્ર મનોઃ ષષ્ઠન્તુ હીયતે। મનોર્વૈવસ્વતસ્યાપિ સપ્તમસ્ય પ્રજાપતેઃ ।। ૨.

અહીં ચાક્ષુષ મનુ અને છઠ્ઠા મનુ વચ્ચેનું અંતર છોડવામાં આવ્યું છે; અને વૈવસ્વત મનુ, સાતમા પ્રજાપતિનું પણ અંતર ઉલ્લેખાયું નથી.

તાસુ દેવાઃ ખગા ગાવો નાગા દિતિજદાનવાઃ। ગન્ધર્વોપ્સરસશ્ચૈવ જજ્ઞિરેઽન્યાશ્ચ જાતયઃ ।। ૨.

એમાંથી દેવતાઓ, પક્ષીઓ, ગાયો, સાપો, દૈત્ય અને દિતિના પુત્રો, ગંધર્વો, અપ્સરાઓ અને બીજી જાતિઓ જન્મી.

તતઃ પ્રભૃતિ લોકેઽસ્મિન્ પ્રજા મૈથુનસમ્ભવાઃ। સઙ્કલ્પાદ્દર્શનાત્સ્પર્શાત્પૂર્વેષાં સૃષ્ટિરુચ્યતે ।। ૨.

ત્યાંથી આજ સુધી, આ જગતમાં પ્રજાઓ સંયોગથી જન્મે છે; પહેલાંની સૃષ્ટિ સંકલ્પ, દર્શન અને સ્પર્શથી ઉત્પન્ન થયેલી કહેવાય છે.

દેવાનાં દાનવાનાઞ્ચ દેવર્ષીણાઞ્ચ તે શુભઃ। સમ્ભવઃ કથિતઃ પૂર્વં દક્ષસ્ય ચ મહાત્મનઃ ।। ૨.

દેવો, દાનવો, દેવઋષિઓ અને મહાત્મા દક્ષનો ઉદ્ભવ પહેલાંથી જ સમજાવવામાં આવ્યો છે.

પ્રાણાત્પ્રજાપતેર્જન્મ દક્ષસ્ય કથિતં ત્વયા। કથં પ્રચેતસત્વઞ્ચ પુનર્લેભે મહાતપાઃ ।। ૨.

તમે પ્રજાપતિના પ્રાણમાંથી દક્ષનો જન્મ કેવી રીતે થયો તે કહેલું છે; હવે એ મહાતપસ્વીએ ફરીથી પ્રચેતસ સ્વરૂપ કેવી રીતે મેળવ્યું તે કહો.

એતન્નઃ સંશયં સૂત વ્યાખ્યાતું ત્વમિહાર્હસિ। સ દૌહિત્રશ્ચ સોમસ્ય કથં શ્વશુરતાઙ્ગતઃ ।। ૨.

હે સૂતજી, અમને આ શંકા છે—કૃપા કરીને અહીં સમજાવો: ચંદ્રના દૌહિત્ર દક્ષ કેવી રીતે તેમના જ શ્વશુર બન્યા?

ઉત્પત્તિશ્ચ નિરોધશ્ચ નિત્યં ભૂતેષુ સત્તમાઃ। ઋષયોઽત્ર ન મુહ્યન્તિ વિદ્યાવન્તશ્ચ યે નરાઃ ।। ૨.

ભૂતોમાં સતત ઉત્પત્તિ અને વિનાશ વિષે શ્રેષ્ઠ જીવ, ઋષિઓ અને જ્ઞાનવંતો કદી ભ્રમિત થતા નથી.

યુગે યુગે ભવન્ત્યેતે સર્વે દક્ષાદયો દ્વિજાઃ । પુનશ્ચૈવ નિરુધ્યન્તે વિદ્વાંસ્તત્ર ન મુહ્યતિ ।। ૨.

દરેક યુગમાં દક્ષ અને બીજા બધા ફરીથી જન્મે છે અને ફરીથી વિલીન થાય છે; જ્ઞાની લોકો એમાં કદી ભ્રમિત થતા નથી.

જ્યૈષ્‌ઠ્યં કાનિષ્ઠ્યમપ્યેષાં પૂર્વં નાસીદ્ દ્વિજોત્તમાઃ। તપ એવ ગરીયોઽભૂત્ પ્રભાવશ્ચૈવ કારણમ્ ।। ૨.

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, પહેલાં એમના વચ્ચે મોટાપણું કે નાનાપણું નહોતું; તપસ્યાને જ શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવતું અને શક્તિ જ કારણ હતી.