વાયુપુરાણમ્

ત્વયેહ ભવને મહ્યં વસ્તવ્યં નિર્વિશઙ્કયા। ઇમૌ ચ બાલકૌ મહ્યં કન્યા ચ વરવર્ણિની ।। ૨૨.

“તમે નિર્ભય થઈને અહીં મારા ઘરમાં રહેવું; આ બે પુત્રો અને સુંદર રંગવાળી મારી દીકરી પણ તમારે સંભાળવી છે.”

ભર્ત્રે વૈ નૈવમાખ્યેયમિદં ભગવતે ત્વયા। એવમુક્તાબ્રવીત્ સંજ્ઞાં સંજ્ઞાયાઃ પાર્થિવી તુ સા ।। ૨૨.

“આ વાત તમે મારા પતિને ક્યારેય કહેવી નહિ.” એમ સંજ્ઞાએ કહ્યું, તો પૃથ્વીથી ઉત્પન્ન થયેલી એ સ્ત્રીએ સંજ્ઞાને જવાબ આપ્યો.

આકાશગ્રહણાદ્દેવિ આશયં નૈવ કર્હિચિત્। આખ્યાસ્યામિ મતં તુભ્યં ગચ્છ દેવિ સ્વમાલયમ્ ।। ૨૨.

“દેવી, આકાશ પકડવાથી ક્યારેય ઈચ્છિત ફળ મળતું નથી; હું તમારી વાત માનું છું. દેવી, તમે તમારા ઘરે જાઓ.”

સમાધાય ચ તાં સંજ્ઞા તથેત્યુક્તા તયા ચ સા। ત્વષ્ટુઃ સમીપમગમદ્વ્રીડિતેવ તપસ્વિની ।। ૨૨.

આ રીતે સંજ્ઞાએ સંમત થઈને, એ સ્ત્રીના કહેવા પર, સંજ્ઞા લજ્જિત થઈ ત્વષ્ટ્રના પાસે ગઈ.

પિતા તામાગતાં દૃષ્ટ્વા ક્રુદ્ધઃ સંજ્ઞામથાબ્રવીત્। ભર્તુઃ સમીપં ગચ્છ ત્વં મા જુગુપ્સ દિવાકરમ્ ।। ૨૨.

પિતા, પોતાની દીકરીને આવીને જોઈ, ગુસ્સે થઈ સંજ્ઞાને કહ્યું: “તમે તમારા પતિ પાસે જાઓ; દિવાકરનો અપમાન ન કરો.”

સૈવમુક્તા તદા પિત્રા નિયુક્તા ચ પુનઃ પુનઃ। વર્ષાણાન્તુ સહસ્રં વૈ વસતિ સ્મ પિતુર્ગૃહે ।। ૨૨.

પિતા દ્વારા વારંવાર કહીને, સંજ્ઞા હજારો વર્ષ સુધી પિતાના ઘરમાં રહી.

ભર્તુઃ સમીપં ગચ્છ ત્વં નિયુક્તા ચ પુનઃ પુનઃ। અગમદ્વડવા ભૂત્વાચ્છાદ્ય રૂપમનિન્દિતા। ઉત્તરાન્ સા કુરૂન્ ગત્વા તૃણાન્યથ ચચાર સા ।। ૨૨.

પિતા વારંવાર પતિ પાસે જવા કહેતા, સંજ્ઞા ઘોડા બની, પોતાનું રૂપ છુપાવી, ઉત્તર કુરુઓમાં ગઈ અને ત્યાં ઘાસ ચરવા લાગી.

દ્વિતીયાયાન્તુ સંજ્ઞાયાં સંજ્ઞેયમિતિ ચિન્ત્યતામ્। આદિત્યો જનયામાસ પુત્રાવાદિત્યવર્ચસૌ ।। ૨૨.

બીજી સંજ્ઞામાંથી, જેમ સમજવું, સૂર્યદેવે સૂર્ય જેવી તેજવાળા બે પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા.

પૂર્વજસ્ય મનોસ્તુલ્યૌ સાદૃશ્યેન તુ તૌ પ્રભૂ । શ્રુતશ્રવં તુ ધર્મ્મજ્ઞં શ્રુતકર્મ્માણમેવ ચ ।। ૨૨.

એ બંને પુત્રો પૂર્વજ મનુ જેવી જ સમાનતા ધરાવતા હતા; એક ધર્મમાં નિપુણ શ્રુતશ્રવસ હતો અને બીજો શ્રુતકર્મા હતો.

શ્રુતશ્રવા મનુઃ સોઽપિ સાવર્ણિર્વૈભવિષ્યતિ। શ્રુતકર્મ્મા તુ વિજ્ઞેયો ગ્રહો વૈ યઃ શનૈશ્ચરઃ ।। ૨૨.

શ્રુતશ્રવસ એ મનુ છે, જે ભવિષ્યમાં સવર્ણી તરીકે ઓળખાશે; શ્રુતકર્મા એ શનૈશ્ચર ગ્રહ, એટલે કે શનિ છે.

મનુરેવાભવત્સો વૈ સાવર્ણ્ય ઇતિ બુધ્યતે। સંજ્ઞા તુ પાર્થિવી સા વૈ સ્વસ્ય પુત્રસ્ય વૈ તદા ।। ૨૨.

તે મનુ બની, સવર્ણી તરીકે ઓળખાયો; પૃથ્વીથી ઉત્પન્ન સંજ્ઞાએ એ સમયે પોતાના પુત્ર માટે વધુ પ્રેમ બતાવ્યો.

ચકારાભ્યધિકં સ્નેહં ન તથા પૂર્વજેષુ વૈ। મનુસ્તચ્ચાક્ષમત્સર્વં યમસ્તદ્વૈ ન ચાક્ષમત્ ।। ૨૨.

તેને અગાઉના સંતાનો કરતાં વધારે પ્રેમ આપ્યો; મનુએ એ બધું સ્વીકારી લીધું, પણ યમએ સ્વીકાર્યું નહિ.

બહુશો યસ્યમાનસ્તુ સાપત્ન્યાદતિદુઃખિતઃ। તાં વૈ રોષાચ્ચ બાલ્યાચ્ચ ભાવિનોઽર્થસ્ય વૈ બલાત્ ।। ૨૨.

સપત્ની દ્વારા વારંવાર ડાંટાતા, યમ ખૂબ દુઃખી થઈ, ગુસ્સા, બાળપણ અને ભવિષ્યના ભાગ્યના કારણે—

પદા સન્તર્જયામાસ સંજ્ઞાં ચૈવ સ્વતો યમઃ। સા શશાવ તતઃ ક્રોધાત્ સવર્ણા જનની યમમ્ ।। ૨૨.

યમએ પોતાના પગથી સંજ્ઞાને ધમકી આપી; પછી, ગુસ્સામાં સવર્ણા, તેની માતાએ, યમને શાપ આપ્યો.

પદા તર્જયસે યસ્માત્ પિતૃભાર્યાં યશસ્વિનીમ્। તસ્માત્તવૈષ ચરણઃ પતિષ્યતિ ન સંશયઃ ।। ૨૨.

“તમે પિતાની પ્રતિષ્ઠિત પત્નીને પગથી ધમકાવ્યા છે, તેથી તમારો એ પગ ચોક્કસ પડી જશે—આમાં કોઈ શંકા નથી.”

યમસ્તુ તેન શાપેન ભૃશં પીડિતમાનસઃ। મનુના સહ ધર્મ્માત્મા પિતુઃ સર્વ્વં ન્યવેદયત્ ।। ૨૨.

યમ, જેનો મન એ શાપથી ખૂબ જ દુઃખી હતો, મનુ સાથે, જે ધર્મપ્રિય હતો, બધું પોતાના પિતાને જણાવી દીધું.

ભૃશં શાપભયોદ્વિગ્નઃ સંજ્ઞાવાક્યૈર્વિનિર્જિતઃ। બાલ્યાદ્વા યદિ વા મોહાન્માં ભવાંસ્ત્રાતુમર્હતિ ।। ૨૨.

શાપના ભયથી ખૂબ જ ગભરાયેલો અને સમજદારીના શબ્દોથી વિમુખ, બાળપણ કે ભ્રમથી હોય, હું તમારી તરફથી બચાવવાનો હકદાર છું.

શપ્તોઽહમસ્મિઁલ્લોકેશ જનન્યા તપતાં વર। તવ પ્રસાદો નસ્ત્રાતું હ્યેતસ્માન્મહતો ભયાત્ ।। ૨૨.

હે જગતના સ્વામી, દુઃખીઓમાં શ્રેષ્ઠ, મને મારી માતાએ શાપ આપ્યો છે; તમારો કૃપા અમને આ મોટા ભયમાંથી સાચવે.

વિવસ્વાનેવમુક્તસ્તુ યમં પ્રોવાચ વૈ પ્રભુઃ। અસંશયં પુત્ર મહદ્ભવિષ્યં તત્ર કારણમ્ ।। ૨૨.

વિવસ્વતએ આ રીતે સાંભળીને યમને કહ્યું: 'પુત્ર, નિશ્ચયથી, આ પાછળ કોઈ મોટું કારણ છે.'

યેન ત્વામાવિશત્ક્રોધો ધર્મ્મજ્ઞં સત્યવાદિનમ્। ન શક્યમેતન્મિથ્યા તુ કર્ત્તું માતુર્વચસ્તવ ।। ૨૨.

જે ગુસ્સો તને, ધર્મ જાણનાર અને સત્ય બોલનારને, આવતો હતો; તારી માતાના શબ્દો ખોટા કરી શકાતાં નથી.

કૃમયો માંસમાદાય યાસ્યન્તિ તુ મહીં તવ। તતઃ પાદં મહાપ્રાજ્ઞ પુનઃ સંપ્રાપ્સ્યસે સુખમ્ ।। ૨૨.

કૃમિ તારો માંસ લઈ જમીન પર જશે; પછી, હે મહાપંડિત, તું ફરીથી તારો પગ અને સુખ મેળવે.

કૃતમેવં વચઃ સત્યં માતુસ્તવ ભવિષ્યતિ। શાપસ્ય પરિહારેણ ત્વં ચ ત્રાતા ભવિષ્યસિ ।। ૨૨.

આ રીતે, તારી માતાના શબ્દો ખરેખર સાચા થશે; શાપ દૂર થતાં તું પણ બચી જશે.

આદિત્યસ્ત્વબ્રવીત્ સંજ્ઞાં કિમર્થં તનયેષુ વૈ। તુલ્યેષ્વપ્યધિકઃ સ્નેહ એકસ્મિન્ ક્રિયતે ત્વયા ।। ૨૨.

પરંતુ સૂર્યે સંજ્ઞાને પૂછ્યું: 'શું કારણ છે કે, તારા બાળકો સમાન હોવા છતાં, તું એકને વધારે પ્રેમ કરે છે?'

સા તત્પરિહરન્તી વૈ નાચચક્ષે વિવસ્વતઃ। આત્મના સ સમાધાય યોગન્તથ્યમપશ્યત ।। ૨૨.

તે, આ પ્રશ્ન ટાળવા માંગતી, વિવસ્વતને કંઈ કહ્યું નહીં; પણ વિવસ્વતએ મન એકાગ્ર કરી યોગશક્તિથી સાચો હકીકત જોઈ લીધો.

તાં શપ્તુકામો ભગવાન્ નાશાય કુપિતઃ પ્રભુઃ । સા તત્સર્વં યથાતત્ત્વમાચચક્ષે વિવસ્વતઃ ।। ૨૨.

ભગવાન, તેને શાપ આપવા ઇચ્છી અને ગુસ્સે, તેને નાશ કરવા માંગતા હતા; પણ સંજ્ઞાએ વિવસ્વતને બધું સાચું કહી દીધું.

વિવસ્વાનથ તચ્છ્રુત્વા ક્રુદ્ધસ્ત્વષ્ટારમભ્યયાત્। ત્વષ્ટા તુ તં યથાન્યાયમર્ચયિત્વા વિભાવસુમ્ ।। ૨૨.

વિવસ્વતએ એ સાંભળીને ગુસ્સે ત્વષ્ટ્ર પાસે ગયા; ત્વષ્ટ્રએ, રીત પ્રમાણે, તેજસ્વી વિવસ્વતનું સન્માન કર્યું.

નિર્દ્દગ્ધુકામં રોષેણ સાન્ત્વયામાસ વૈ શનૈઃ। તવાતિતેજસા યુક્તમિદં રૂપં ન શોભતે ।। ૨૨.

તેને ગુસ્સામાં દહન કરવા ઇચ્છતા, ત્વષ્ટ્રએ ધીમે ધીમે શાંત કર્યો: 'તમારું આ રૂપ, વધારે તેજથી ભરેલું, તમને યોગ્ય નથી.'

અસહન્તી તુ તત્ સંજ્ઞા વને ચરતિ શાદ્વલે। દ્રક્ષ્યતે તાં ભવાનદ્ય સ્વાં ભાર્યાં શુભચારિણીમ્ ।। ૨૨.

સંજ્ઞા એ સહન ન કરી શકી અને લીલાં જંગલમાં ફરતી રહી; આજે તમે તમારી પોતાની, સારા વર્તનવાળી પત્નીને જોઈ શકો છો.

શ્લાઘ્યાં યૌવનસમ્પન્નાં યોગમાસ્થાય ગોપતે। અનુકૂલં ભવેદેવં યદિ સ્યાત્ સમયો મતઃ ।। ૨૨.

યૌવનથી ભરપૂર, યોગમાં સ્થિર, પ્રશંસનીય, હે ગોપાલક, જો સમય યોગ્ય હોય તો, એ રીતે અનુકૂળ બની રહે.